ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
379
2181-3187
FEYK XABARLAR VA IJTIMOIY TARMOQLARDA
MANIPULYATSIYA: KIBERXAVFSIZLIKMI YOKI AXBOROT
XAVFSIZLIGI
SHERNAZAROV ELBEK ILHOMOVICH
Buxoro viloyati Peshku tumani ichki ishlar
bo‘limi boshlig‘i podpolkovnik
ANNOTATSIYA
Maqolada feyk xabarlar va ijtimoiy tarmoqlarda axborot manipulyatsiyasining
zamonaviy tahdidlari tahlil qilinadi. Soxta yangiliklar va noto‘g‘ri ma’lumotlar
tarqalishi jamiyatda ishonchsizlik, nizolar va noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishiga olib
keladi. Internet va ijtimoiy platformalardagi axborot oqimini boshqarish, uning
haqqoniyligini ta’minlash kiberxavfsizlik va axborot xavfsizligi sohalarining yangi
muammolarini yuzaga chiqaradi. Maqolada feyk xabarlarga qarshi kurashish usullari,
axborot savodxonligini oshirish hamda texnologik va huquqiy choralarning ahamiyati
ko‘rsatib o‘tiladi. Shu bilan birga, feyk xabarlarning jamiyat va davlat xavfsizligiga
ta’siri, shuningdek, bu muammoga qarshi xalqaro hamkorlikning roli ham yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
feyk xabarlar, ijtimoiy tarmoqlar, axborot manipulyatsiyasi,
kiberxavfsizlik, axborot xavfsizligi, axborot savodxonligi, soxta yangiliklar, internet
tahdidlari, jamiyat xavfsizligi, raqamli kommunikatsiya.
KIRISH
Zamonaviy axborot texnologiyalari va ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi
bilan birga, soxta yangiliklar — feyk xabarlar va axborot manipulyatsiyasi muammosi
ham tobora dolzarb masalaga aylanmokda. Ijtimoiy tarmoqlar aholining asosiy axborot
manbalaridan biriga aylanganligi sababli, noto‘g‘ri yoki qasddan buzilgan ma’lumotlar
tez sur’atlarda tarqalib, odamlarning fikr va qarorlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu
holat nafaqat individual foydalanuvchilar, balki butun jamiyat va davlat xavfsizligi
uchun ham katta tahdid hisoblanadi. Shuning uchun, feyk xabarlar va axborot
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
380
2181-3187
manipulyatsiyasiga qarshi samarali kurashish, ularni aniqlash va oldini olish
kiberxavfsizlik hamda axborot xavfsizligi sohalarining muhim yo‘nalishlaridan biriga
aylangan. Ushbu maqolada feyk xabarlarning ijtimoiy tarmoqlardagi ta’siri, ularning
xavfsizlik sohasidagi o‘rni hamda kurashish usullari keng yoritiladi.
ASOSIY QISM
Feyk xabarlar ijtimoiy tarmoqlarda tarqalishining asosiy sababi — odamlarning
tezkor va hissiyotlarga asoslangan reaksiyasidir. Insonlar ko‘pincha to‘g‘ri yoki
noto‘g‘ri ekanligini tekshirmay, qiziqarli yoki hayratlanarli xabarlarni do‘stlari bilan
bo‘lishadi. Bu esa soxta ma’lumotlarning virusdek yoyilishiga xizmat qiladi. Shu bois,
har bir foydalanuvchi axborot manbasini tanlashda hushyor bo‘lishi va ma’lumotni
qayta tekshirish odatini shakllantirishi lozim.
Ijtimoiy tarmoqlar algoritmlari foydalanuvchilarning qiziqishlariga mos
kontentni ko‘rsatishga intiladi, bu esa odamlarni o‘z fikriga mos bo‘lgan
ma’lumotlarga ko‘proq duchor qiladi. Natijada, manipulyatorlar o‘z xabarlarini
maqsadli auditoriyaga yetkazishda katta ustunlikka ega bo‘ladi. Shu sababli,
platformalar algoritmlarini shaffof va mas’uliyatli boshqarish, ularni noto‘g‘ri axborot
tarqalishiga qarshi sozlash muhim ahamiyatga ega.
Axborot savodxonligini oshirish — feyk xabarlarga qarshi kurashning eng
samarali usullaridan biridir. Foydalanuvchilarni soxta yangiliklarni aniqlash va ulardan
himoyalanish bo‘yicha o‘qitish, ijtimoiy tarmoqlarda barqaror madaniyat yaratishga
xizmat qiladi. Maktablar, universitetlar va jamoat tashkilotlari bu borada maxsus
dasturlar tashkil qilishi mumkin.
Texnologik yechimlar ham muhim rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt va mashinani
o‘rganish texnologiyalari yordamida feyk xabarlarni aniqlash, ularning tarqalishini
oldini olish mumkin. Shu bilan birga, bu texnologiyalar inson nazoratidan oshmasligi
va xolislikni saqlashi kerak.
Huquqiy choralarning kuchaytirilishi ham zarur. Soxta axborotni tarqatgan
shaxslar va guruhlarga nisbatan qonuniy javobgarlik belgilash, ijtimoiy tarmoqlarning
xavfsizlik siyosatini qat’iy nazorat qilish — bu yo‘ldagi muhim qadamlar hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
381
2181-3187
Jamiyatda axborotga nisbatan shubha va tanqidiy fikr yuritish madaniyatini
rivojlantirish ham feyk xabarlarga qarshi turishda katta ahamiyatga ega. Odamlar bir-
biri bilan fikr almashish jarayonida har doim har qanday ma’lumotni sinchkovlik bilan
baholashga odatlanishi zarur.
Umuman olganda, feyk xabarlar va ijtimoiy tarmoqlardagi manipulyatsiyaga
qarshi kurash ko‘p qirrali yondashuvni talab qiladi — foydalanuvchilarning shaxsiy
mas’uliyatidan tortib, texnologik, huquqiy va ta’limiy choralargacha. Faqat shu tarzda
axborot maydoni ishonchli, xavfsiz va haqqoniy bo‘lishi mumkin.
Amaliy Holat
Izoh va Amalga Tatbiq Etilishi
Axborotni
tekshirishni
odat qilish
Foydalanuvchi ijtimoiy tarmoqlarda ko‘rgan
ma’lumotni boshqa ishonchli manbalardan ham
tekshiradi. Bunda faktlarni solishtirish, rasmiy
saytlar va ekspertlarning fikriga murojaat qilish
amaliyotga aylantiriladi.
Xabarlarni
baholashda
tanqidiy fikr yuritish
Har qanday xabarni qabul qilishdan oldin,
uning
maqsadini
va
kim
tomonidan
tarqatilayotganini aniqlash kerak. Bu orqali
manipulyatsiya va propaganda usullarini aniqlash
osonlashadi.
Ijtimoiy
tarmoqlar
sozlamalarini boshqarish
Foydalanuvchilar o‘z profillarida axborot olish
va ulashish tartibini sozlashadi. Masalan, faqat
ishonchli do‘stlar va guruhlardan xabar olish,
noma’lum manbalardan xabarlarni bloklash
amaliyoti keng tarqaladi.
Axborot
savodxonligi
bo‘yicha treninglar o‘tkazish
Maktab va korxonalarda muntazam tarzda
feyk xabarlar va manipulyatsiyaga qarshi treninglar
tashkil qilinadi. Bu usul foydalanuvchilarning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
382
2181-3187
Amaliy Holat
Izoh va Amalga Tatbiq Etilishi
ongini
oshirish
va
zararli
axborotdan
himoyalanishga yordam beradi.
Sun’iy
intellekt
va
avtomatik filtrlar qo‘llash
Ijtimoiy tarmoqlarda soxta yangiliklarni
aniqlash uchun ilg‘or texnologiyalar joriy qilinadi.
Bu tizimlar soxta kontentni avtomatik tarzda
belgilab, uning tarqalishini cheklaydi.
Qonuniy
javobgarlik
mexanizmlarini kuchaytirish
Soxta ma’lumot tarqatgan shaxslar va guruhlar
uchun tegishli qonuniy chora-tadbirlar qo‘llanadi.
Bu jarayon qonunchilik bazasini takomillashtirish
va jamoatchilik nazoratini kuchaytirishni talab
qiladi.
Jamiyatda
tanqidiy
axborot
madaniyatini
rivojlantirish
Oila, ta’lim muassasalari va ommaviy axborot
vositalari orqali aholiga axborotlarni tanqidiy
baholash ko‘nikmalari o‘rgatiladi. Bu feyk
xabarlarga qarshi immunitet yaratishga yordam
beradi.
Ijtimoiy
tarmoqlarda
xavfsizlik
siyosatini
qat’iy
nazorat qilish
Platformalar
foydalanuvchilar
xavfsizligi
uchun axborot tarqalishini nazorat qilish va qonuniy
talablarni bajarishni doimiy ravishda ta’minlashlari
shart.
Hamkorlikda
axborot
oqimini boshqarish
Davlat, nodavlat tashkilotlar va ijtimoiy
platformalar birgalikda feyk xabarlar tarqalishini
kamaytirish uchun strategiyalar ishlab chiqadi. Bu
hamkorlik samarali monitoring va tezkor javobni
ta’minlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
383
2181-3187
Amaliy Holat
Izoh va Amalga Tatbiq Etilishi
Foydalanuvchilarni
xabardor qilish kampaniyalari
Ijtimoiy tarmoqlarda feyk xabarlarga qarshi
targ‘ibot ishlarini olib borish, foydalanuvchilarga
o‘zini qanday himoya qilishni ko‘rsatish orqali
xavfsizlik madaniyatini oshirishga hissa qo‘shadi.
Axborotni tekshirishni odat qilish foydalanuvchilarga ijtimoiy tarmoqlarda
uchragan har qanday ma’lumotni boshqa ishonchli manbalardan tasdiqlash imkonini
beradi. Bu esa soxta xabarlarga ishonch ehtimolini kamaytiradi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish har bir xabarni uning manbasi, maqsadi va
konteksti jihatidan baholashni o‘z ichiga oladi. Shu tarzda manipulyatsiya va noto‘g‘ri
ma’lumotlarni ajratib olish osonlashadi.
Ijtimoiy
tarmoqlardagi
shaxsiy
sozlamalarni
optimallashtirish
foydalanuvchilarga faqat ishonchli do‘stlari va ekspertlardan keladigan ma’lumotlarni
ko‘rish imkonini beradi, shu bilan soxta axborot tarqalishini kamaytiradi.
Axborot savodxonligi bo‘yicha ta’lim maktab va universitetlarda o‘quvchilarga
soxta yangiliklarni aniqlash va ulardan himoyalanish ko‘nikmalarini berishga xizmat
qiladi, bu esa jamiyatda mustahkam axborot madaniyati yaratadi.
Texnologik yechimlardan foydalanish sun’iy intellekt va avtomatik filtrlar
yordamida soxta xabarlarni aniqlash va ularning tarqalishini cheklash imkonini beradi.
Qonuniy javobgarlik mexanizmlarini kuchaytirish soxta axborotni tarqatgan
shaxslar va guruhlarni aniq belgilab, ularga qarshi choralar ko‘rilishini ta’minlaydi.
Jamiyatda tanqidiy axborot madaniyatini rivojlantirish orqali odamlar har
qanday ma’lumotga shubha bilan yondashish, ularni tahlil qilish va baholashga
o‘rgatiladi.
Ijtimoiy tarmoqlarda xavfsizlik siyosatini qat’iy nazorat qilish platformalarning
soxta kontent tarqalishiga qarshi samarali choralar ko‘rishini ta’minlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
384
2181-3187
Davlat va nodavlat tashkilotlar hamkorligida axborot oqimini boshqarish
strategiyalarini ishlab chiqish feyk xabarlar tarqalishini oldini olishda muhim o‘rin
tutadi.
Foydalanuvchilarni xabardor qilish kampaniyalari ijtimoiy tarmoqlarda zararli
axborotdan himoyalanish usullarini o‘rgatib, xavfsizlik madaniyatini oshiradi.
XULOSA
Raqamli dunyoda feyk xabarlar va manipulyatsiya xavfi tobora ortib bormoqda.
Ushbu muammolar bilan kurashishda faqat texnologik yechimlar emas, balki har bir
foydalanuvchining tanqidiy fikrlashi va axborotni tekshirish odatlarini shakllantirishi
muhimdir. Axborot savodxonligini oshirish, qonuniy javobgarlikni kuchaytirish hamda
davlat va nodavlat tashkilotlar o‘rtasidagi hamkorlik soxta xabarlarga qarshi samarali
kurashni ta’minlaydi. Natijada, jamiyatda ishonchli va xavfsiz axborot maydoni
yaratilishi mumkin. Shunday qilib, feyk xabarlar va manipulyatsiyalarga qarshi kurash
– bu har bir insonning, shuningdek, butun jamiyatning birgalikdagi mas’uliyatidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Islomov, B. (2020). Axborot xavfsizligi asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti Nashriyoti.
2.
Karimov, S. (2019). Kiberxavfsizlik va raqamli texnologiyalar. Toshkent:
Texnologiya nashriyoti.
3.
Toshpulatov, J. (2021). Ijtimoiy tarmoqlarda soxta xabarlar va ularning oldini
olish. Toshkent: O‘zbekiston Matbuot Markazi.
4.
Yusupov, A. (2018). Axborot savodxonligi va media madaniyat. Samarqand:
Samarqand Davlat Universiteti Nashriyoti.
