ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
371
2181-3187
AVTOMOBILSOZLIKDA NUQSONLI EHTIYOT QISMLARNI
ULTRATOVUSH USULI YORDAMIDA ANIQLASHNING ILMIY
ASOSLARI VA AMALIY AHAMIYATI.
Kokilov Husniddin Hasan o’g’li
105M-24 MT yo’nalishi talabasi.
Annotatsiya:
Zamonaviy avtomobilsozlik sanoati yuqori ishonchlilik va
xavfsizlik talablariga mos mahsulotlar ishlab chiqarishni taʼminlashga intiladi. Bunda
ishlab
chiqarish
jarayonida
aniqlanadigan
nuqsonli
qismlarni
aniqlash
(defektoskopiya) muhim rol oʻynaydi. Ultratovush tekshiruvi (UT) ushbu sohada eng
koʻp qoʻllaniladigan metodlardan biri boʻlib, uning ilmiy asoslari va amaliy
qoʻllanilishi ushbu maqolada tahlil qilinadi.
Abstract:
The modern automotive industry strives to ensure the production of
products that meet the requirements of high reliability and safety. An important role in
this is the identification of defective parts that can be detected in the production process
(defectoscopy). Ultrasound testing (UT) is one of the most widely used techniques in
this field, and its scientific foundations and practical applications are analyzed in this
article.
Kalit so‘zlar:
Iqtisodiy yoʻqotishlar, vizual tekshiruv, ultratovush tekshiruvi,
rentgen tekshiruvi, toʻlqin tezligi, toʻlqin uzunligi, matematik model, signal, nuqson,
amplitude.
Keywords:
Economic losses, visual inspection, ultrasound, X-ray scan, wave
velocity, wavelength, mathematical model, signal, defect, amplitude.
Ishlab chiqarish jarayonida aniqlangan nuqsonli qismlar va agregatlar ishlab
chiqarishga jiddiy salbiy taʼsir koʻrsatadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
372
2181-3187
-Iqtisodiy yoʻqotishlar (Financial Losses)- bular Qayta ishlash va tuzatish
xarajatlari. Nuqsonli qismlarni qayta ishlash, taʼmirlash yoki almashtirish uchun
qoʻshimcha resurslar (vaqt, material, mehnat) sarflanadi.
-Chiqindilar koʻpayishi- baʼzi nuqsonli qismlar (masalan, shaffof boʻlmagan
shisha yoki payvand qoʻshinmalari) butunlay chiqindi sifatida tashlanadi.
-Ishlab chiqarishning sekinlashishi- jarayonlarni toʻxtatib, nuqsonlarni bartaraf
qilish ishlab chiqarish tezligini pasaytiradi.
-Ishlab chiqarish rejalarining buzilishi ham shu kabi salbiy ta’sirlardan
hisoblanadi, nuqsonlar tufayli kechikishlar xodimlarning ishga boʻlgan ishonchini
susaytiradi.
Ishlab chiqarish jarayonida aniqlangan nuqsonli ehtiyot qismlar va agregatlarni
aniqlash (defektoskopiya) sanoatda sifat nazoratining muhim qismidir.
Nuqsonlarni aniqlash usullari: vizual tekshiruv (VT)- Eng oddiy usul, ko'z yoki
lupa yordamida amalga oshiriladi; ultratovush tekshiruvi (UT)- yuqori chastotali
tovush to'lqinlari yordamida materialdagi yoriqlar aniqlanadi; rentgen tekshiruvi (RT)-
rentgen nurlari yordamida ichki nuqsonlar ko'rish mumkin; magnitli zarrachalar
tekshiruvi (MT)- faqat magnitli materiallar uchun ishlatiladi; penetrant tekshiruv (PT)-
maxsus suyuqlik yordamida sirtdagi yoriqlar aniqlanadi; vortex-tok tekshiruvi (ET)-
elektr toki yordamida metall buyumlardagi nuqsonlar topiladi.
Quyida ultratovush tekshiruvining fizik asoslarini ko’rib chiqamiz.
Ultratovush tekshiruvi materiallardagi yashirin nuqsonlarni aniqlash uchun 1–15
MHz chastotali mexanik toʻlqinlardan foydalanadi. Asosiy tamoyillar:
Toʻlqinlarning tarqalishi: Material ichida tarqalgan toʻlqinlar sirt va ichki
nuqsonlardan aks etadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
373
2181-3187
Piezoelektrik effekt: Transduser (datchik) elektromagnit energiyani mexanik
tebranishlarga aylantiradi.
Aks ettirish va sinish qonunlari: Toʻlqinlar materiallar chegarasida Snell qonuni
boʻyicha yoʻnalishini oʻzgartiradi.
Toʻlqin parametrlarini hisoblash:
Toʻlqin tezligi;
𝑥 = √
E
𝑝
:(Longitudinal toʻlqinlar uchun)
Bu yerda E – Young moduli (Pa), ρ – material zichligi (kg/m³).
Misol: Poʻlat uchun v≈5920 m/sv≈5920m/s.
Toʻlqin uzunligi:
λ =
𝑣
f
Bu yerda f – chastota (Hz).
Quyida nuqsonlarni aniqlashning matematik modelini ko’rib chiqamiz.
Nuqson joyini aniqlash; Signallar orasidagi vaqt (Δt) yordamida nuqson
chuqurligi (d) hisoblanadi:
d =
v∗Δt
2
.
Nuqson oʻlchami va amplituda bogʻliqligi:
Amplituda (A) nuqson diametri (D) va masofa (x) ga bogʻliq:
𝐴 ∝
π𝐷
2
4𝜆𝑥
Ultratovush usulining avtomobilsozlikdagi amaliy foydalanishi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
374
2181-3187
Dvigatel komponentlarini tekshirishda, asosan dvigatel blokni tekshirishda
yoriqlar va porlarni aniqlashda (masalan, GM Uzbekistan zavodida) keng qo’llaniladi.
Transmissiya tizimi tekshirishda tishli gʻildiraklar va valflardagi yeyilish izlarini
aniqlashda ham keng qo’llaniladi, shu bilan birga, karosseriya payvand
qoʻshinmalarini tekshirishda ichki yoriqlarni rentgenografiyaga nisbatan tejamkor
usulda aniqlaydi.
Iqtisodiy va Xavfsizlik Jihatlaridan ultratovush tekshiruvining tahlili.
Iqtisodiy samaradorlik:
Xarajatlar
kamayishi:
Ultratovush
usuli
(har
bir
tekshiruv
uchun
~50)rentgenografiyaga(200–500) nisbatan arzon.
Ishlab chiqarishni toʻxtatishni minimallashtirish: Haqiqiy vaqt rejimida aniqlash
(GM zavodida ishlab chiqarish samaradorligi 15% oshgan).
Ushbu usulda nuqsonlarni aniqlash xavfsizlikni oshirishda ham sezilarli tasir
darajasiga ega. Halokatlarning oldini olishda bugungi kunda keng qo’llanilmoqda.
2021-yilda Toyota kompaniyasi transmissiyadagi nuqsonlar tufayli 1,2 million
avtomobilni chaqirib oldi. UT usuli yordamida bunday risklar 40% kamaytirildi.
Xulosa:
Nuqsonli qismlar ishlab chiqarish samaradorligini pasaytiradi,
xarajatlarni oshiradi va kompaniyaning obroʻsiga putur yetkazadi. Buning oldini olish
uchun zaruriy choralar va zamonaviy nazorat texnologiyalari qoʻllash zarur.
Ultratovush usuli avtomobilsozlikda nuqsonlarni aniqlashning tejamkor, aniq va
xavfsiz usuli hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Krautkramer, J., & Krautkramer, H. "Ultrasonic Testing of Materials" (4th ed.,
Springer, 1990).
2.
Schmerr, L. W., & Song, S.-J. "Ultrasonic Nondestructive Evaluation Systems:
Models and Measurements" (Springer, 2007).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
375
2181-3187
3.
Charles Hellier "Handbook of Nondestructive Evaluation" (McGraw-Hill,
2003).
4.
Blitz, J., & Simpson, G. "Ultrasonic Methods of Non-Destructive Testing"
(Springer, 1996).
5.
M. G. Silk "Ultrasonic defect detection in anisotropic materials" (NDT & E
International, 2000).
6.
J. Zhang va boshqalar "Application of Ultrasonic Phased Array in Automotive
Component Inspection" (Journal of Nondestructive Evaluation, 2018).
7.
H. Wirdelius va boshqalar "Structural Health Monitoring of Vehicle
Components Using Ultrasonic Guided Waves" (Journal of Automotive Engineering,
2020).
8.
Ш. Х. Рашидов "Қайта ишлаш саноатида нодонтруктив назорат усуллари"
(Тошкент, 2015).
