ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
18
2181-3187
MEXANIKA VA MOLEKULYAR FIZIKA QONUNLARIDAN
FOYDALANILADIGAN MAXSUS MASALARNI YECHISH USULLARI
Xolliyev Diyor Navruz o'g'li
Termiz davlat universiteti
Fizika ta’lim yo’nalishi 3-kurs talabasi
Annotatsiya
Ushbu ishda klassik mexanika va molekulyar fizika qonunlariga asoslangan
maxsus masalalarni yechish usullari yoritilgan. Asosiy e’tibor Nyuton qonunlari,
impuls va energiyaning saqlanish qonunlari, shuningdek, ideal va real gazlarning holat
tenglamalari hamda termodinamik qonunlar asosida masalalarni tahlil qilish va yechish
metodikasiga qaratilgan. Har xil murakkablikdagi masalalarni bosqichma-bosqich
tahlil qilish, fizikaviy modellar tuzish va matematik ifodalar bilan tasvirlash bo‘yicha
amaliy usullar ko‘rib chiqilgan. Bu usullar o‘quvchilarning fizik tafakkurini
shakllantirishda, nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash malakalarini rivojlantirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so'zlar:
ta’lim, sifat , porshen, silindrik, mol, ideal, temperatura, tip,
Mendeleyev, Klapeyron.
Fizika — tabiatning asosiy qonuniyatlarini o‘rganadigan fan bo‘lib, u real dunyo
hodisalarini chuqur tushunish va ularga ilmiy asosda yondashish imkonini beradi.
Fizikaning asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lgan mexanika, jism harakati va unga ta’sir
qiluvchi kuchlarni tahlil qilish orqali harakat qonuniyatlarini ochib beradi. Molekulyar
fizika esa moddaning ichki tuzilishi, molekulalar harakati va ularning o‘zaro ta’siri
asosida moddiy tizimlarning xossalarini tushuntiradi. Ushbu ikki bo‘limda shakllangan
nazariy qonunlar amaliyotda keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, turli xil fizik masalalarni
yechishda Nyuton qonunlari, energiya va impulsning saqlanish qonunlari, ideal gaz
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
19
2181-3187
holat tenglamasi, ichki energiya va issiqlik almashinuvi kabi asosiy tushunchalar
muhim rol o‘ynaydi. Mazkur mavzuda biz mexanika va molekulyar fizika qonunlari
asosida tuzilgan masalalarni qanday yechish mumkinligini, bu jarayonda qanday
algoritmik yondashuvlar va uslublardan foydalanilishini ko‘rib chiqamiz. Bu orqali
talabalar va o‘quvchilar nafaqat nazariy bilimlarini mustahkamlaydi, balki ularni
amaliyotda qo‘llash ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Bundan tashqari, bunday
masalalarni yechish tafakkurni rivojlantirib, fizik hodisalarga chuqur ilmiy
yondashuvni shakllantiradi.
Masala:
m massali porshen germetik berk gorizontal silindir idish o‘rtasida
muvozanatda turibdi. Idishning har qaysi yarmida µ mol miqdorda T temperaturali
ideal gaz bor. Porshenning kichik tebranishlarining davri t ni toping. [T=const.
Ishqalanish yo‘q.]
1-rasm. Masala chizmasi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
20
2181-3187
Bu tipdagi masalalarni ishlashda, sistemani muvozanat holatidan kichik x
masofaga chiqarib olamiz va hosil bo‘lgan muvozanat vaziyatiga qaytaruvchi natijaviy
kuchni “ma” ga tenglaymiz.
F
1
= P
1
S
F
2
=P
2
S
F
2
-F
1
=ma
a=w
2
x
=> P
2
S- P
1
S= mw
2
x
(1)
Har bir qism uchun Mendeleyev-Klapeyron tenglamasini yozib olsak:
P
2
V
2
= µRT => V
2
=S(l-x) l
2
-x
2
P
1
V
1
= µRT
=> V
1
=S(l+x)
Endi yuqoridagi sistemani (1) tenglamaning chap tomoni shakliga olib
kelamiz va tenglamaning o‘ng tomonidagi
mw
2
x
ga tenglaymiz:
µ𝑅𝑇 [
2𝑥
(𝑙 − 𝑥)(𝑙 + 𝑥)
] = 𝑚𝑤
2
𝑥
bu yerda
𝑙 ≫ 𝑥
=>
bo‘lganligi uchun
𝑙
2
− 𝑥
2
≈ 𝑙
2
kabi ifodalash mumkin.
Tenglikning ikkala tomonidan
x
ni qisqartirib yuborib,
w=2πt
ifodani qo‘yib
t
ni topamiz:
𝑡 = 𝜋𝑙√
2𝑚
µ𝑅𝑇
Xulosa o'rnida shuni ta’kidlash mumkinki, tebranishlarga oid masalalarni bu
usulda yechilsa hisoblashga oid chalkashliklar kamayadi, ishlash vaqti qisqaradi,
jarayon haqidagi tasavvur ham to‘liqroq bo’ladi. O'quvchi va talabalar bu kabi
masalalarni ishlashi orqali o‘zlarida tebranma harakatlar bilan ishlash ko‘nikmasini
rivojlantirib boradi, bu esa o'quvchi va talabalarda turli qiyinlikdagi masalalarni tez va
oson ishlashda yordam beradi. O‘quvchilar va talabalar ushbu qonunlarni chuqur
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
21
2181-3187
o‘zlashtirib, ularga tayanib masalalarni yechish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
Natijada, nafaqat nazariy bilimlar mustahkamlanadi, balki ularni real hayotiy
vaziyatlarda qo‘llash malakasi ham shakllanadi. Bu esa fizik tafakkurni rivojlantirish,
mantiqiy fikrlashni kuchaytirish va ilmiy yondashuvni shakllantirishda muhim omil
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
G‘ulomov J.G‘., Muxitdinov M.M., Axmedov A.A. Fizika. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2005.
2.
Abdullayev A.A., Isroilov M. Fizikadan masalalar yechish metodikasi. –
Toshkent: TDPU, 2017.
3.
Савельев И.В. Курс общей физики. Том 1: Механика, молекулярная
физика. – Москва: Наука, 2010.
4.
Демидович Б.П. Сборник задач по физике. – Москва: Наука, 2008.
