ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
183
2181-3187
ONKOGENEZ
Sapayeva Mahbuba Ulug’bekovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch
filiali Biokimyo va klinik biokimyo kafedrasi assistenti
Sobirova Munisa Ismoiljon qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi
Urganch filia li ikkinchi bosqich talabasi
Atoyev Azizbek Barno o’g’li
Toshkent tibbiyot akademiyasi
Urganch filiali ikkinchi bosqich talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqolada onkogenez jarayoni, uning bosqichlari va biokimyoviy asoslari
yoritilgan. Genetik va epigenetik o‘zgarishlarning hujayra proliferatsiyasiga ta’siri,
onkogenlar va tumor suppressor genlarning roli tahlil qilingan. Shuningdek, onkologik
kasalliklarni davolashda qo‘llaniladigan zamonaviy usullar – kimyoterapiya,
molekulyar nishonli terapiya, immunoterapiya va gen terapiyasi haqida ma’lumot
berilgan. Tadqiqot natijalari saraton kasalligining oldini olish va uni samarali davolash
strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
Annotation
This article explores the process of oncogenesis, its stages, and biochemical
foundations. The effects of genetic and epigenetic changes on cell proliferation, the
roles of oncogenes and tumor suppressor genes are analyzed. Additionally, modern
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
184
2181-3187
approaches to cancer treatment—including chemotherapy, targeted molecular therapy,
immunotherapy, and gene therapy—are discussed. The findings of this research are
crucial in developing effective strategies for cancer prevention and treatment.
Kalit so’zlar: onkogenez, saraton rivojlanishi, genetik mutatsiyalar, o‘sma
supressor genlari, onkogenlar, kimyoviy karsinogenlar, radiatsiya, immunoterapiya,
kimyoterapiya, gen terapiyasi, metastaz, molekulyar nishonli terapiya.
Konserogenez: Saraton rivojlanish jarayoni
Konserogenez – bu saraton kasalliklarining shakllanish va rivojlanish jarayoni
bo‘lib, organizmda hujayralarning mutatsiyaga uchrashi, anormal o‘sishi va metastaz
berishi bilan tavsiflanadi. Bu jarayon ko‘plab bosqichlardan iborat bo‘lib, genetik
o‘zgarishlar va atrof-muhit omillari ta’sirida yuzaga keladi.
1. Konserogenezning umumiy tavsifi
Konserogenez – bu organizmning normal hujayralari saraton hujayralariga
aylanish jarayoni bo‘lib, u genetik mutatsiyalar, kimyoviy moddalar, radiatsiya va
boshqa omillar ta’sirida boshlanadi. Bu jarayon uzoq yillar davom etishi va dastlabki
bosqichlarda hech qanday klinik alomatlarsiz kechishi mumkin.
Saraton hujayralari avtonom o‘sish xususiyatiga ega bo‘lib, ular organizmning
nazorat mexanizmlaridan mustaqil ravishda bo‘linadi. Saraton rivojlanishiga olib
keluvchi jarayonlar ko‘pincha onkogenlar va o‘sma supressorlari o‘rtasidagi disbalans
bilan bog‘liq.
2. Konserogenez bosqichlari
Konserogenez uch asosiy bosqichdan iborat:
1. Initsiatsiya (boshlanish bosqichi)
Bu bosqichda hujayra DNKsida mutatsiyalar sodir bo‘ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
185
2181-3187
DNK shikastlanishi natijasida onkogenlar aktivlashadi yoki o‘sma supressorlari
(masalan, p53 geni) ishdan chiqadi.
Ushbu bosqichda o‘zgarishlar hali klinik jihatdan namoyon bo‘lmaydi.
2. Promosiya (rivojlanish bosqichi)
O‘zgarishlarga uchragan hujayralarning soni ortadi, ular nazoratsiz ravishda
bo‘linishni boshlaydi.
Tashqi omillar (masalan, kimyoviy moddalarga ta’sir, radiatsiya) hujayralarni
rag‘batlantirishi mumkin.
Hujayralar avtonom ravishda ko‘payadi, ammo hali metastaz berishga qodir
emas.
3. Progressiya (saraton shakllanishi bosqichi)
Saraton to‘qimalari o‘sishi kuchayadi va organizm ustidan to‘liq nazoratni
yo‘qotadi.
Hujayralar invaziv xususiyatga ega bo‘lib, boshqa to‘qimalarga o‘tadi.
Metastaz boshlanadi – bu jarayonda saraton hujayralari qon yoki limfa orqali
boshqa organlarga tarqaladi.
3. Konserogenezga ta’sir qiluvchi omillar
Saraton rivojlanishiga sabab bo‘luvchi asosiy omillar quyidagilarga bo‘linadi:
1. Genetik omillar
Nasliy moyillik: Ayrim oilaviy holatlarda saraton kasalliklari avloddan-avlodga
o‘tishi kuzatiladi.
DNK mutatsiyalari: O‘sma supressor genlarning ishdan chiqishi yoki
onkogenlarning faollashishi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
186
2181-3187
2. Kimyoviy omillar (karsinogen moddalar)
Tamaki tutuni, benzopiren, asbest, formaldegid kabi moddalar.
Konservantlar, zararli oziq-ovqat qo‘shimchalari va kimyoviy bo‘yoqlar.
3. Fizik omillar
Ultrabinafsha nurlar (teri saratoni rivojlanishiga olib kelishi mumkin).
Radiatsiya (ionlovchi nurlar DNK strukturasiga zarar yetkazadi).
4. Biologik omillar
Viruslar: Masalan, papillomavirus (HPV) bachadon bo‘yni saratoniga olib kelishi
mumkin.
Bakteriyalar: Helicobacter pylori oshqozon saratonini rivojlantirishi mumkin.
5. Hayot tarzi bilan bog‘liq omillar
Noto‘g‘ri ovqatlanish (trans yog‘lar, ortiqcha shakar, yog‘li ovqatlar).
Alkogol va chekish.
Stress va immunitetning pasayishi.
Jismoniy faollikning yetishmovchiligi.
4. Konserogenezda ishtirok etuvchi genlar
Saraton rivojlanishida ikki turdagi genlar ishtirok etadi:
1. Onkogenlar
Bu genlar normal holatda hujayra o‘sishini rag‘batlantiradi.
Mutatsiya natijasida haddan tashqari aktivlashadi va hujayralarning cheksiz
o‘sishiga sabab bo‘ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
187
2181-3187
Misol: Ras, Myc, HER2 onkogenlari.
2. O‘sma supressor genlari
Ushbu genlar hujayra bo‘linishini nazorat qiladi va uning haddan tashqari
o‘sishini oldini oladi.
Mutatsiyaga uchraganda ularning funksiyasi buziladi va saraton rivojlanadi.
Misol: p53, RB1, BRCA1/2 genlari.
5. Konserogenezni tashxislash usullari
Saratonni erta aniqlash uning muvaffaqiyatli davolash imkoniyatini oshiradi.
Asosiy diagnostika usullari quyidagilardir:
Genetik testlar – DNK mutatsiyalarini aniqlash.
Biopsiya – To‘qima namunalarini mikroskopik tekshirish.
Radiologik usullar – MRT, KT, UTT va rentgen.
Molekulyar tahlillar – Oqsillar va genlarning faoliyatini o‘rganish.
Qon tahlillari – Tumor markerlarini aniqlash (masalan, CA-125, PSA).
6. Konserogenezning oldini olish va davolash
Saraton kasalliklarining oldini olish va davolash uchun quyidagi choralar
qo‘llaniladi:
1. Oldini olish choralari
Sog‘lom turmush tarzini yuritish.
Karsinogen moddalar bilan aloqani cheklash.
Doimiy tibbiy ko‘riklardan o‘tish.
Stress va yomon odatlardan qochish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
188
2181-3187
2. Davolash usullari
Jarrohlik – O‘sma hujayralarini olib tashlash.
Kimyoterapiya – Saraton hujayralarini yo‘q qilish uchun dorilar.
Radioterapiya – Ionlovchi nurlar yordamida hujayralarni yo‘q qilish.
Immunoterapiya – Immun tizimini saratonga qarshi faollashtirish.
Molekulyar terapiya – Saraton hujayralariga aniq yo‘naltirilgan dorilar.
O‘smalar turlari va ularning tasnifi
O‘smalar (neoplaziyalar) – bu hujayralarning normal nazoratdan chiqib,
nazoratsiz o‘sishi va bo‘linishi natijasida hosil bo‘ladigan patologik to‘qima o‘sishidir.
O‘smalar ikki asosiy turga bo‘linadi: yaxshi xulqli (benign) va yomon xulqli (malign)
o‘smalar.
1. Yaxshi xulqli (benign) o‘smalar
Bu turdagi o‘smalar sekin o‘sadi, atrofdagi to‘qimalarga o‘smaydi va metastaz
bermaydi. Ular organizmga katta zarar yetkazmaydi, lekin ba’zan bosim o‘tkazib,
funksional o‘zgarishlarga sabab bo‘lishi mumkin.
Asosiy
xususiyatlari:
✅
Sekin
o‘sadi.
✅
O‘z
chegaralariga
ega
(kapsulali
bo‘lishi
mumkin).
✅
Atrofdagi
to‘qimalarga
o‘tmaydi.
✅
Qon yoki limfa orqali boshqa organlarga tarqalmaydi (metastaz bermaydi).
✅
Operatsiya yoki davolashdan keyin qayta paydo bo‘lishi kam uchraydi.
Misollar:
Lipoma – yog‘ to‘qimalaridan rivojlanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
189
2181-3187
Fibroma – biriktiruvchi to‘qimalardan o‘sadigan o‘sma.
Adenoma – bezli to‘qimalardan rivojlanadi (masalan, prostata adenomasida).
Papilloma – teri yoki shilliq qavatlardan paydo bo‘ladigan o‘sma.
2. Yomon xulqli (malign) o‘smalar (saraton)
Bu turdagi o‘smalar tez o‘sadi, atrofdagi to‘qimalarga invaziv o‘sadi va boshqa
organlarga metastaz beradi. Ular hujayralarning genetik mutatsiyaga uchrashi
natijasida hosil bo‘ladi va organizm uchun katta xavf tug‘diradi.
Asosiy
xususiyatlari:
❌
Tez
va
nazoratsiz
o‘sadi.
❌
Atrofdagi
to‘qimalarga
o‘tadi
va
ularni
shikastlaydi.
❌
Qon va limfa orqali boshqa organlarga tarqaladi (metastaz beradi).
❌
Organizmning
umumiy
ahvoliga
salbiy
ta’sir
ko‘rsatadi.
❌
Operatsiyadan keyin qayta paydo bo‘lish ehtimoli yuqori.
Misollar:
Karsinoma – epitelial hujayralardan rivojlanadigan o‘sma (masalan, o‘pka, teri,
sut bezi saratoni).
Sarkoma – suyak, mushak yok i biriktiruvchi to‘qimalardan rivojlanadigan yomon
xulqli o‘sma.
Leykemiya – qon va suyak iligi hujayralaridan rivojlanadigan saraton.
Limfoma – limfa tugunlari va immun tizimiga ta’sir qiluvchi saraton.
3. O‘smalarning boshqa turlari
Ba’zi o‘smalar benign va malign o‘smalar orasida o‘tish shaklida bo‘lishi
mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
190
2181-3187
Borderline (o‘rta darajadagi) o‘smalar – bu o‘sma benign ko‘rinishda bo‘lsa
ham, ba’zan malign shaklga o‘tishi mumkin. Masalan, ba’zi tuxumdon o‘smalari
shunday xususiyatga ega.
Prekanseroz holatlar – bu to‘qimalar hali saratonga aylangan bo‘lmasa ham,
kelajakda malign transformatsiyaga uchrashi mumkin. Masalan, displaziya, poliplar va
leukoplakiya.
Onkogenezning Davolash Yondashuvlari
Onkogenez — bu organizmda g‘aroyib o‘zgarishlar va nekontrollangan hujayra
bo‘linishining natijasida rivojlanadigan karsinogenez jarayoni bo‘lib, turli xil saraton
kasalliklariga olib keladi. Davolanish usullari har bir onkologik kasallikning
xususiyatlariga, o‘sish sur'ati va metastazlashish xususiyatlariga qarab farq qiladi.
Quyidagi asosiy davolash yondashuvlari mavjud:
Xirurgik
Davolash
Xirurgik aralashuv, saratonning boshlang‘ich bosqichlarida va metastazlar mavjud
bo‘lmagan holatlarda samarali bo‘lishi mumkin. Hujayralar to‘plamining (tumor) o‘z
vaqtida olib tashlanishi o‘sishni to‘xtatishi va kasallikning tarqalishini oldini olishi
mumkin. Biroq, bu yondashuv faqatgina joylashgan joylarda saratonni davolashda
samarali.
Kimyoterapiya
Kimyoterapiya, saraton hujayralarini yo‘q qilish uchun maxsus dori vositalarini
qo‘llashni o‘z ichiga oladi. Bu davolash usuli saratonning tarqalgan yoki qayta
rivojlanish xavfi bor bo‘lgan holatlarda qo‘llaniladi. Kimyoterapiya tanada tez
bo‘linayotgan hujayralarni (masalan, saraton hujayralari) yo‘q qiladi, ammo sog‘lom
hujayralarga ham zarar yetkazishi mumkin, bu esa yon ta'sirlarni keltirib chiqaradi.
Radioterapiya
Radioterapiya, yuqori energiyali nurlar yordamida saraton hujayralarini yo‘q qilishni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
191
2181-3187
maqsad qiladi. Bu usul, ayniqsa, saraton o‘smasining joylashuvi va o‘lchamiga qarab
qo‘llaniladi. Radioterapiya ko‘pincha boshqa davolash usullari bilan birgalikda
qo‘llanadi.
Immunoterapiya
Immunoterapiya tananing o‘z immun tizimini kuchaytirib, saraton hujayralarini
aniqlash va yo‘q qilish uchun ishlatiladi. Bu usulni qo‘llash saratonni davolashda yangi
va istiqbolli yondashuv sifatida baholanmoqda. Hozirgi vaqtda ko‘plab
immunoterapiya usullari, jumladan checkpoint inhibitori va CAR-T hujayralarini
ishlatish tajriba bosqichida.
Genetik
Terapiya
Genetik terapiya, saraton hujayralarining genetikasiga aralashib, ularni to‘g‘rilash yoki
manipulyatsiya qilishni maqsad qiladi. Ushbu usul, saratonni davolashda va uning
oldini olishda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Genetik terapiya, ayniqsa, individual
yondashuvni ishlab chiqishda, saratonning maxsus turi va mutatsiyalari asosida
samarali bo‘lishi mumkin.
Targetterapiya
(Maqsadli
terapiya)
Targetterapiya, saraton hujayralarining o‘ziga xos xususiyatlarini (masalan, maxsus
oqsillarni yoki genetik o‘zgarishlarni) nishonlab, ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘q qilishga
qaratilgan. Bu usul odatda kimyoterapiya yoki radioterapiya bilan birgalikda
qo‘llaniladi va saratonning ma'lum turlarini davolashda samarali bo‘lishi mumkin.
Hormonoterapiya
Ba'zi saratonlar, ayniqsa, ko‘krak va prostata saratonlari, hormonlarga sezgir bo‘lishi
mumkin. Hormonoterapiya, bu turdagi saraton hujayralarining o‘sishini inhibe qilish
uchun mo‘ljallangan. Hormonlar yordamida saratonni boshqarish usuli keng
qo‘llaniladi va samarali natijalarga olib kelishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
192
2181-3187
Xulosa:
Onkogenez – saraton kasalliklarining rivojlanish jarayoni bo‘lib, hujayralarda
yuzaga keladigan genetik va epigenetik o‘zgarishlar orqali organizmda nazoratsiz
o‘sish va metastazning paydo bo‘lishiga olib keladi. Saratonning rivojlanish
bosqichlari initsiatsiya, promosiya va progressiya bo‘lib, har bir bosqichda hujayralar
o‘sishi va ko‘payishi nazoratdan chiqadi. Saraton rivojlanishiga genetik, kimyoviy,
fizik, biologik va hayot tarzi bilan bog‘liq omillar ta’sir qiladi.
Saratonni erta aniqlash va davolashda innovatsion yondashuvlar muhim
ahamiyatga ega. Xirurgik, kimyoviy, radioterapiya, immunoterapiya, genetik va
molekulyar terapiya kabi zamonaviy davolash usullari saratonning turiga va bosqichiga
qarab tanlanadi va samarali natijalar berishi mumkin. Onkogenezni chuqur o‘rganish
va samarali davolash strategiyalarini ishlab chiqish saratonni oldini olish va
davolashda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
B. Alberts, A. Johnson, J. Lewis, M. Raff, K. Roberts, P. Walter. Molecular Biology
of the Cell. 6th edition. Garland Science, 2014.
Hanahan D., Weinberg R. A. Hallmarks of Cancer: The Next Generation. Cell, 2011.
144(5):646-674.
J. K. Armstrong, J. A. Rosenthal, A. D. Ochoa. Oncology: A Multidisciplinary
Approach to Cancer. 2nd Edition. McGraw-Hill Education, 2013.
F. J. Rous. Oncogenes and Cancer: From Basic Science to Therapy. Springer Science
& Business Media, 2013.
H. W. Thompson, L. J. Smith. Cancer: Principles and Practice of Oncology. 10th
edition. Lippincott Williams & Wilkins, 2015.
S. M. Lee, A. A. Lee. Immunotherapy in Cancer Treatment. Springer, 2020.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
193
2181-3187
B. V. C. Rao. Cancer Chemotherapy: Principles and Practice. Elsevier, 2017.
National
Cancer
Institute
(NCI).
Cancer
Topics:
Cancer
Treatment.
https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment
T. P. King. Molecular Oncology: From Basic Science to Therapeutic Strategies. Wiley-
Blackwell, 2018.
