ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
161
2181-3187
УДК 613.2.614.31:833
QISHLOQ XO’JALIGI MAHSULOTLARNI YOPIQ USULDA (
ISSIQXONALARDA )
YETISHTIRISHNING GIGIYENIK ASOSLARI
X.O.Qosimov
Buxoro davlat tibbiyot institute
kasimov.xayriddin@bsmi.uz
Rezyumi:O
’zbekiston Respublikasi aholisini yil davomida ho’l mevalar bilan
ta’minlash, bozorlarning mo’l-ko’lligini ta’minlash va mamlakatimizning eksport
salohiyatini kuchaytirish maqsadida issiqxona sharoitida sabzavotlar etishtirish avj
oldirilmoqda. Bunday agrotexnik usulda sabzavotlar etishtirish shaxsan Respublikamiz
Prezidentining 2018 yil 29 martdagi PQ 2903 qarori asosida tubdan yaxshilandi [7,8,9].
Ushbu ilmiy maqolada issiqxona sharoitida ishlaydigan ishchi xizmatchilarning
mehnat sharoitiga gigienik jihatdan baho berish, zararli omillarni aniqlash va ishchilar
mehnat sharoitini sog`lomlashtirish ifodalangan.
Kalit so`zlar:
O`zbekiston, Prezident qarori, qishloq xo`jaligi, issiqxona, zararli
omillar.
Tekshirish usullari:
Gigienik, kimyoviy, fizikaviy, statistik.
Ilmiy ishning maqsadi: Issiqxona sharoitida ishlaydigan mehnatkashlarning ish
sharoitini gigienik baholash va ulardan ishchi xizmatchilarning sog`ligini muhofaza
qilishdan iborat.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
162
2181-3187
Issiqxona sharoitida sabzavot mahsulotlari etishtiruvchi fermer xo’jaliklar,
shaxsiy tomorqa egalarining soni kundan kunga ko’paymoqda. Issiqxonalar
qurilayotgan maydonlarning kengayishi o’ziga xos xususiyatlari bilan xarakterlanadi
va katta gigiyenik ahamiyatga ega. Respublikamizda katta maydonlarda issiqxona
sharoitida sabzavotlar etishtiradigan fermer xo’jaliklar va ularda 200dan ortiq kishi
mehnat qiladigan fermer xo’jaliklar soni 500 dan ortib ketdi va bu jarayon hanuz
davom etmoqda. Meva, sabzavotlar va ularning ko’chatlari maxsus qurilgan
kultivastion inshoatlarda – issiqxonalarda etishtiriladi [1,2,3]. Ishlatish muddatiga
qarab issiqxonalar bahor-yozgi va qishki, yil davomida faoliyat ko’rsatadiganlari
farqlanadi. Issiqxonalarni yopish uchun shisha, sintetik plenka, yorug’lik o’tkazuvchi
polimyer materiallar qo’llaniladi. Yirik issiqxona xo’jaliklarida ko’proq shisha bilan
o’ralgan markazlashgan holda suv bilan isitish texnologiyasi kirib kelmoqda [7].
Issiqxona sharoitida sabzovotlar (tomat, bodring, karam va h.k) yetishtirish
agrotexnikasi quyidagi ketma-ket bajariluvchi bosqichlardan iborat: kultivastion
inshootlarni tayyorlash, hosildor tuproq kiritish, yerni ekishga tayyorlash, o’g’it
kiritish, ko’chatlarni ekish yoki o’tqazish, ko’chatlarni ishkomlarga bog’lash,
ko’chatlarni oziqlantirish, sug’orish, zararkunandalar va kasalliklarga qarshi kimyoviy
yoki biologik ishlov berish, tayyor mahsulotlarni yig’ib olish, o’simliklar qoldiqlarini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
163
2181-3187
yig’ishtirish, tuproqni zararsizlantirish. Issiqxonalarda barcha agrotexnik tadbirlar
qo’lda bajariladi (tuproqni yoyish, tekislash, yerni tayyorlash, ko’chat ekish yoki
o’tkazish, ko’chatlarni oziqlantirish, hosilni yig’ish). Ammo, ayrim issiqxonalarda
sabzavot etishtirishda mexanizastiyalashgan va avtomatlashgan texnologiyalar kirib
kelmoqda. Issiqxonalarda agrotexnik texnologiyalar qanchalik avtomatlashmasin va
mexanizastiyalashmasin (mikroiqlimni boshqarish, bargidan va ildizidan oziqlantirish,
sug’orish va h.k) bu inshootlarda ishlaydigan ishchilar mehnati og’irligicha qolmoqda
[4,5]. Issiqxonalarda 1 gektar yerga ishlov berish uchun 12-18 odam 1 kun sarf etilsa,
dala sharoitida 126 odam 1 kun sarflanadi [6]. Keyingi yillarda issiqxonalarda
sabzavotlar etishtirishning gidroponik usuli keng avj olmoqda.Ushbu usulning
mazmuni shundan iboratki, ko’chatlar yerda emas, bevosita oziqa muhitiga (tuproq,
shag’al, kyeramzit to’ldirilgan tuvak) o’tkaziladi. Mazkur usulda ham sabzavot
etishtirish agrotexnikasi barcha bosqichlari bajariladi. Bundan tashqari, har yili ko’chat
ekish uchun tuproqni tayyorlashga ehtiyoj qolmaydi.
Issiqxonalarda sabzovot etishtirish agrotexnikasi inshootning tuprog’ini
almashtirishdan boshlanadi. Ushbu jarayon butkul qo’lda bajariladi (5 ta issiqxonada
kuzatuv olib borildi). Bunda ishchilarning bel, oyoq, elkalarning mushaklariga katta
jismoniy bosim ta’sir etadi. Shuningdek, agrotexnik jarayonning keyingi bosqichi
ko’chatlarni ekish yoki o’tkazishdan iborat.Bunda ishchilarning gavdasi majburiy
holatda bo’lib, bel, elka, bo’yin, oyoq, qo’l mushaklari og’ir bosim sharoitida faoliyat
ko’rsatadi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, issiqxonalarni isitish va boshqa
texnologiyalari hamda tashqi havoning harorati (yoz oylarida) bilan bog’liq (1-jadval).
1-jadval
Issiqxonalarning mikroiqlim sharoitining tasnifi (X. O. Qosimov 2020)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
164
2181-3187
Yilning mavsumi
Harorat, gradus
Namlik, %
Yoz (iyun-avgust)
Qish (dekabr-fevral)
45-48
35-37
60-70
70-90
Yuqoridagi jadvaldagi raqamlardan ko’rinib turibdiki,issiqxonalarda ishchilar
organizmiga ta’sir etuvchi omillar yuqori temperatura va namlik hisoblanadi.
Markazlashgan holda havo byeruvchi va so’rib oluvchi ventilyastiya uskunasi o’rnatish
maqsadga muvofiqdir. Dyerazalar orqali havo almashinuvi yozning issiq kunlarida
samara byermaydi. Issiqxonalarni isitish uchun gaz yoki ko’mir yoqilg’isi ishlatilishi
ishchi o’rinlarida ayrim kimyoviy moddalar darajasini ko’payishiga olib keldi (2-
jadval).
2-jadval
Issiqxonalar havosida ayrim kimyoviy moddalarning tasnifi
(X. O. Qosimov 2020)
Tekshirilgan
vaqt, soat
Kimyoviy moddalar, mg/m3
Uglyerod
oksidi
Azot oksidi
formaldegid
8. 00
24,2-35,9
10,9-29,3
0,8-0,9
12.00
24,1-28,8
9,7-22,4
0,7-0,8
19.00
25,6-38,4
14,1-31,0
0,7-0,9
Yuqoridagi jadvaldan ko’rinib turibdiki, uglyerod oksidi, azotoksidi,
formaldegidning konstentrastiyasi yertalab 8.00 va kechqurun 19.00da soat 12.00ga
qaraganda yuqoriligi qayd etildi. Chunki, yertalab va kechqurun havo haroratining
nisbatan pastligi natijasida isitish tizimi ishlaydi. Issiqxonalarda sabzavot mahsulotlari
etishtirish agrotexnikasi va texnologiyasining jadalligi, inshoatdagi mikroiqlim
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
165
2181-3187
sharoiti, o’simliklarning zararkunandalari va kasalliklarining paydo bo’lishiga
imkoniyat yaratadi [1,2].
Bunday zararkunandalarga qarshi kurashishda turli xildagi pestistidlar ishlatiladi
(Bi-58, Stineb, treflan, neoran, xlor – IFKva h.k). O’simliklarga kimyoviy ishlov berish
zararkunanda va kasallikning paydo bo’lishidan boshlanib, har 7-10 kunda takrorlanadi
[6].
O’simliklarni himoya qilish vositalarini issiqxonalar sharoitida ishlatishning
o’ziga xos xususiyatlari mavjud[3,4]:
a) pestistidlarning yopiq va issiq temperatura sharoitida 3-5 oy davomida bahor-
yoz oylarida, 6-7 oy qish faslida ishlatilishi;
b) kimyoviy ishlov berishda bir necha turdagi insektistidlar va fungistidlar
ishlatilishi;
v)
issiqxonaning
har
tomonlama
yopiqligi,
havo
almashinuvining
chegaralanganligi sababli kimyoviy preparatlarning havoda aylanib yurishi va
inshoatlar devorlarida saqlanib qolishi;
g) ishchilar kiyim boshlari va tanasining pestistidlar bilan ifloslanish darajasining
yuqoriligi.
Issiqxona sharoitida ishlatiladigan pestistidlarning miqdori va ishlatish karrasi
dala sharoitida ishlatishdan yuqoridir.Shu sababli issiqxonalar havosi va sabzavot
mahsulotlarining pestistidlar bilan ifloslanish xavfi yuqoridir. Tkach A.I va
hammualliflarning tekshirishlari shuni ko’rsatdiki, pestistidlar bilan bevosita
sabzavotlar ishlov byerilganda 1,5-2,0 soatdan keyin issiqxona havosida ularning
konstentrastiyasining ruxsat etilgan me’yordan 2,1-18 barobar yuqoriligi qayd etilgan.
Viloyatning 5ta issiqxonasidan 125 ta namuna havo tekshirildi. Aniqlandiki,
kimyoviy ishlov berishdan 1,5 soat keyin havoning 125 namunasida pestistidlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
166
2181-3187
me’yordan 1,1-1,5 barobar yuqoriligi aniqlandi. Oradan 4 soatdan keyin 72 namunada,
6 soadan keyin 18 namunada pestistidlar aniqlandi, 8 soatdan keyin tekshirilgan 125ta
havoda pestistidlar aniqlanmadi. Demak, issiqxonalarda pestistidlar bilan ishlov
byerilgandan keyin 8 soatdan so’ng ishchilarni inshoatlarga kirishi va agrotexnik
tadbirlarni bajarishiga ruxsat byeriladi. Shuni xulosa qilish mumkinki, yopiq usulda
sabzavot etishtirish jarayonida pestistidlar bilan zaxarlanish xavfi ortadi (ayniqsa nafas
va tyeri orqali). Shuning uchun issiqxona sharoitida ishlatish mumkin bo’lgan
pestistidlarni tanlash,ularni maxsus sharoitida (issiqxona sharoitida) ishlatishda
xavfsizlik choralariga rioya qilish,hamda ayniqsa issiqxona sharoitida kam uchuvchan
va tez parchalanadigan ximikatlarni sintez qilish maqsadga muvofiqdir.
Yuqorida qayd etganimizdek, polietilen plyonka bilan isitiladigan issiqxonalar
havosida uglyerod oksidining miqdori belgilangan me’yordan juda yuqoridir(6-
jadval). Bu holat butun isitish mavsumida (bahor, kuz,kish mavsumlarida) davom
etadi. Issiqxonalar ishchilari bilan olib borilgan suxbatda (38 ishchi) ularning barchasi
ish oxirida o’zini charchagandek, bo’shashgandek his etishi,bosh og’rig’i,bosh
aylanishi, mushaklarda engil og’rik,hattoki engil ko’ngil aynishidan shikoyat
qildilar.Tiunov L.A., Kustov V.V. (1998) olib borilgan tekshirishlari issiqxonada
ishlaydigan ishchilarning kuz analizatorlar funkstiyasining pasayganligi va ularda
uglyerodoksidi bilan zaharlanish belgilari paydo bo’lganini aniqladi. Zolotnikov
G.P.va hammualliflar(2002) tekshirishlarida issiqxona sharoitida ishlaydigan
ishchilarga shamollash, allyergik kasalliklar – bronxial astma, revmatizm, radiqo’lit,
miozit, nevrit kasalliklari xos ekanligini isbotladi. Hozirgi zamon issiqxonalarida
tuproq aralashmalari, organiko’g’itlar va bioisitgichlar keng miqyosda ishlatilmokda.
Bu
o’z
navbatida
ishlovchilarning
qo’llari,
kiyimlari
bakteriyalar
ayniqsa,gelmentlarning tuxumlari (ko’proq askarida, vlasoglav) bilan ifloslanishi
mumkin. Ostrofest G.V. (1998)ning olib borgan izlanishlari shuni ko’rsatdiki,84%
tekshirilgan ishchilarning qo’lidan olingan surtmalarda ichak tayoqchasi, 16%da
gelment tashuvchanlik aniqlangan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
167
2181-3187
Issiqxonalarda ishlaydigan ishchilar mehnat jarayonlarini (ko’chat o’tqazish,
ko’chatlarni ishkomlarga bog’lash, o’simliklarni parvarishlash) xronometraj qilish
natijasida kuyidagilar aniqlandi: issiqxonalarda ko’chat o’tqazish ish vaqtining 49,8-
51,9%, ko’chatlarni ishkomlarga bog’lash 10-15%ni, ko’chatlarni parvarishlash 45-
49%ni tashkil etdi. Yuqorida izoh etilgan fikrlar, organizmda qayd etilgan fiziologik
o’zgarishlar ish jarayonining og’irlik va jadallik darajasiga,ayniqsa issiqxonada
sabzavot etishtiruvchi ishchilarning ko’chat o’tqazish, ko’chatlarni ishkomlarga
bog’lash, ko’chatlarni ozuqalash, minyeral o’g’itlar berish, tuproq aralashmalarini
tayyorlash, hosilni yigib olish bilan bog’liq ko’tarish-tushirishdagi faoliyatini og’ir va
jadal ishlarning turiga kiritish mumkin.
Yuqorida keltirilgan ilmiy taxlillar asosida xulosa qilish mumkinki, issiqxona
sharoitida sabzavot etishtiruvchi ishchilar organizmiga ishlab chiqarishning kopleks
noqo’lay omillari va mehnat jarayonlari ta’sir etadi(noqo’lay temperatura,namlik,
kimyoviy moddalar uglyerod oksidi, azot oksidi, formaldegid, pestistidlar, minyeral
o’g’itlar) organik va bioo’g’itlardan, bakteriyalar,gelmentlar,shuningdek mehnat
jarayoni organizmda qayd etiladigan fiziologik uzgarishlar asosida yopiq usulda
sabzavot etishtiruvchilar mehnati og’ir va jadal mehnat turiga kiritiladi [2,3]. Issiqxona
sharoitida sabzavot etishtiruvchilar mehnat sharoitini yaxshilash va soglomlashtirish,
tadbirlarini amalga oshirish maqsadga muvofiqdir:
- hozirgi zamon talabi asosida issiqxonalar qurilishini takomillashtirish,
inshootlarda barcha agrotexnik va texnologik jarayonlarni avtomatlashgan,
mexanizastiyalashgan usulda boshqarish;
- issiqxonalarda temperatura, namlik darajalarini muvofiqlashtirish maqsadida
ularni avtomatik tarzda shamollatish, shiftini qoraytirilgan matyerial bilan byerkitish
(yoz oylarida);
- ko’chatlarni sug’orish va oziqlantirishni batamom markazlashgan,
mexanizastiyalashgan holda tashkil etish;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
168
2181-3187
-
Zararkunandalar
va
kasalliklarga
qarshi
ishlatiladigan
pestistidlar
avtomatlashgan va markazlashgan holda tashkil etish. Kimyoviy ishlov berishdan 8
kun keyin ishchilarni issiqxonalarda agrotexnik tadbirlarni amalga oshirishiga ruxsat
berish;
- Issiqxonalar havosini va etishtirilgan mahsulotlarni ximikatlar(pestistidlar) bilan
ifloslanishining oldini olish maqsadida pestistidlardan voz kechish, zararkunanda va
kasalliklarga qarshi kurashishda biologik usulni keng joriy qilish;
- Ishchilarni maxsus kiyim bosh va himoya vositalari bilan ta’minlash;
-Yopiq usulda (issiqxona ) sabzavot etishtirishda ish va dam olishning ilg’or
usulini joriy etish;
Issiqxona ishchilarini yiliga bir maratoba bepul chuqurlashtirilgan tibbiy
ko’rikdan o’tkazish lozim.
Yuqorida nomlari keltirilgan tadbirlarni amalga oshirish issiqxona ishchilarining
sog’ligini muxofaza qilish va ekologik toza mahsulotlar etishtirishning asosiy omili
hisoblanadi.
ADABIYOTLAR
1.Белоножко Г.А., Зорьева Т.Д., Гигиенические аспекты применения пестицидов
в закрытом грунте,-Гиг и сан .2000, №1 с 74-76
2. Бегляров Г.А Биологичкийметод борьби с вредительями овощных культур в
защищенном грунте._ В кн.: Защита овощных и бахчевых кулътур и картофеля
от вредителей, болезней и сорняков.М., 1978, с.52-64.
3.Балсунова И.Я.Особенности некоторых реакций сердечно-сосудистой системы
при различной труде в условиях сельскохозяйственного производства -Гиг.
труда, 1998, вып 14, с 68-74
4.Гвоздова Н.М. Функциональное состояние сердечно-сосудистой системы у
механизаторов сельского хозяйства. -В кн.: Вопросы гигиены села. Саратов,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
169
2181-3187
2000, с 154-158
5.Гигиениеские
нормативы.Предельно-допустимые
концентрации(ПДК)
вредных веществ в воздухе рабочей зоны,’’СанПиН Руз№0294-11-125с
6.Гигиена труда в современном сельском хозяйстве под ред. Я.Б.Резника,
Кишенев, Шитинца 2008,105с
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 19 sentyabrdagi “Meva -
sabzavot, uzum va poliz maxsulotlari ekspotr qilishni rag‘batlantirishga doir
qo‘shimcha chora tadbirlar to‘g‘risi” dagi PQ 2603 -sonli qarori.
8.Uzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 29 martdagi sabzavot yetishtirishni
jadallashtirish to‘g‘risida”gi PQ 2903 qarori.
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 10 iyuldagi «Buxoro viloyatini
AGRO-ERKIN iqtisodiy zona deb e’lon qilish to‘g‘risida»gi PK 38401sonli qarori.
