ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
57
2181-3187
IX–XII
ASRLAR
DAVOMIDA
MOVAROUNNAHR
BUTUN
MUSULMON OLAMIDA ILMIY-MADANIY JIHATDAN ENG RIVOJ
TOPGAN O‘LKA
Dr. Ayman Othman Abdel Alim Mohamed
Professor of the Department of Islamic History
and Source Studies, Philosophy of the Bukhara
State University, Doctorate in Arabic Language, Egypt.
fatfoot. 2005@yahoo.com - https://orcid.org/0009-0005-4734-4884
Axadbek MAMATOV,
Buxoro davlat universiteti Tarix va
yuridik fakulteti, Islom tarixi va manbashunosligi
, yo’nalishi 5.1 – ITM 21 guruhi talabasi
Annotatsiya:
IX–XII asrlar davomida Movarounnahr mintaqasi islom
dunyosining ilm-fan, madaniyat va maʼrifat markaziga aylangan. Bu davrda Buxoro,
Samarqand, Marv kabi shaharlarda ilmiy maktablar, kutubxonalar va madrasalar
faoliyat yuritib, koʻplab buyuk allomalar yetishib chiqqan. Ularning asarlari nafaqat
musulmon olami, balki butun jahon ilm-fan taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Ushbu
maqolada Movarounnahrning ushbu davrdagi ilmiy-madaniy yuksalishi tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Movarounnahr, IX–XII asrlar, ilm-fan, madaniyat, islom
tsivilizatsiyasi, allomalar, kutubxona, madrasalar.
НА ПРОТЯЖЕНИИ IX–XII ВЕКОВ МАВЕРАННАХР БЫЛ САМОЙ
НАУЧНО-КУЛЬТУРНО
РАЗВИТОЙ
СТРАНОЙ
ВО
ВСЕМ
МУСУЛЬМАНСКОМ МИРЕ
Аннотация:
В период IX–XII веков регион Мавераннахр стал центром
науки, культуры и просвещения исламского мира. В такие города, как Бухара,
Самарканд и Мерв, были сосредоточены научные школы, библиотеки и медресе,
где трудились выдающиеся учёные. Их труды оказали влияние не только на
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
58
2181-3187
исламскую цивилизацию, но и на развитие мировой науки. В статье
рассматривается научно-культурный расцвет Мавераннахра в указанный период.
Ключевые слова:
Мавераннахр, IX–XII века, наука, культура, исламская
цивилизация, учёные, библиотека, медресе.
DURING THE 9TH–12TH CENTURIES, MOVAROUNNAHR WAS THE
MOST SCIENTIFICALLY-CULTURALLY DEVELOPED COUNTRY IN THE
ENTIRE MUSLIM WORLD
Annotation:
During the 9th to 12th centuries, the region of Mawarannahr
emerged as a leading center of science, culture, and enlightenment in the Islamic world.
Cities such as Bukhara, Samarkand, and Merv became hubs of intellectual activity,
with flourishing schools, libraries, and madrasahs. Many prominent scholars produced
works that significantly influenced not only the Muslim world but also global scientific
development. This article explores the intellectual and cultural flourishing of
Mawarannahr during this golden era.
Key words:
Mawarannahr, 9th–12th centuries, science, culture, Islamic
civilization, scholars, library, madrasah.
Somoniylar, Qoraxoniylar, G'aznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmshohlar sulolalari
hukmronlik qilgan IX-XII asrlarda Movarounnahr sarhadlarida yashagan ulus-elatlar
o'rtasida nisbatan osoyishtalik, totuvlik, yaqinlik va hamjihatlik vujudga keldiki,
buning orqasida o'lkada moddiy ishlab chiqarish, madaniy rivojlanish jarayoni ancha
tezlashdi, shaharlar hayoti yuksaldi, savdo-sotiq, hunarmandchilik o'sdi, aholi
farovonligi ko'tarila bordi. Movarounnahr shaharlarining jug'rofiy nuqtai nazaridan
Buyuk ipak yo'lining eng muhim tutash nuqtalarida joylashganligi, shu bois bu yerda
ishlab chiqarilgan, yetishtirilgan har turli ziroatchilik, chorvachilik, hunarmandchilik
mahsulotlari, zargarlik, zeb-ziynat mollarining ayirbosh qilib turilganligi orqasida
o'lkaning ijtimoiyiqtisodiy va madaniy hayoti jiddiy yuksalishga yuz tutdi.
Buyuk ipak yo'liga tutash aholi manzilgohlarida obod va ko'rkam shaharlar
vujudga keldi. Jumladan, birgina Xorazm vohasida X asr boshlarida 10 ga yaqin
shaharlar mavjud bo'lsa, XI asr o'rtalariga kelib bunday shaharlar soni 40 taga yetdi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
59
2181-3187
Somoniylar hukmronlik qilgan IX-XI asrlarda ishlab chiqarish tarmoqlari to'xtovsiz
kengayib borgan, ko'plab irrigasiya inshootlari, sug'orish kanallari, suv ayirgichlar
qurilishi natijasida dehqonchilik madaniyati ancha o'sadi. Somoniylar poytaxti
Buxoroga har tomondan olimudonishmandlar, sayyohutijoratchilar, me'moru-
hunarmandlar oqib kela boshlagan. Somoniylar, G'aznaviylar, Saljuqiylar,
Xorazmshohlar sulolasiga mansub ma'rifatparvar hukmdorlarning ilm-fan va
madaniyatga doimiy rag'bat berishlari orqasida ko'plab, iste'dod sohiblarining
salohiyati, ijodi o'sib, yuksalib borgan. O'sha davr hukmdorlari tashabbusi bilan
bunyod etilgan va faoliyat ko'rsatgan kutubxonalarda son-sanoqsiz noyob,
qimmatbaho kitoblar, qo'lyozmalar to'planganki, bulardan hozirgi avlod kishilari ham
bahramand bo'lmoqdalar. IX-XII asrlarda Movarounnahrda ilm-fan yuksaldi, hozirgi
zamon fanining ko'plab tarmoqlari va yo'nalishlariga chinakam poydevor yaratildi.
Xususan, matematika, algebra, astronomiya, tibbiyot, biologiya, geodeziya, jug'rofiya,
falsafa singari dunyoviy fanlarning ta'mal toshi shu davrda qo'yildi.
Olloh nazari tekkan muborak yurt zaminidan yetishib chiqqan Muhammad Muso
al-Xorazmiy, Ahmad alFarg'oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Abu Nasr
Farobiy, Abu Bakr Muhammad Narshahiy, Abu Abdulloh Xorazmiy, Mahmud az-
Zamahshariy, Burhoniddin Marg'iloniy kabi qomusiy bilim sohiblarining ilm-fanning
turli-tuman sohalaridagi bebaho ilmiy va ma'naviy meroslari to'la ma'noda dunyoviy
ahamiyatga molikdir. Buyuk matematik, astronom va geograf olim Muhammad Muso
al-Xorazmiy (783-850) nomi fan tarixida alohida o'rin tutadi. Olim o'zining «Hisob al-
Jabr va alMuqobala», «Hind hisobi haqida kitob», «Quyosh soatlari haqida risola»,
«Astronomik jadvallar» singari asarlari bilan «Algebra» faniga asos soldi. Uning
arifmetika risolasi hind raqamlariga asoslangan bo'lib, hozirgi paytda biz
foydalanayotgan o'nlik hisoblash sistemasining Yevropada tarqalishiga sabab bo'ldi.
Allomaning «alXorazmiy» nomi «algoritm» shaklida fanda abadiy muhrlanib qoldi.
Olimning «Kitob surat al-arz» nomli geografiyaga doir asari shu qadar
fundamental ahamiyatga egaki, u arab tilida ko'plab georafik asarlarning yaratilishiga
zamin yaratdi. Uning Sharq geografiyasining otasi deb nomlanishi ham shundan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
60
2181-3187
Xorazmiy yaratgan «Zij» Ovro'pada ham, Sharqda ham astronomiya fanining
rivojlanish yo'llarini belgilab berdi. Alloma qalamiga mansub «Kitob at-tarix» («Tarix
kitobi») asari Movarounnahr, Xuroson va Kichik Osiyo xalklarining VIII-IX asrlarga
oid tarixini to'laqonli yoritishda muhim qo'llanmadir. AlXorazmiyning arab ilmiy
dunyosining yirik markazi Bag'doddagi Ma'mun akademiyasida ishlagan davrlari
uning iste'dodining eng barq urgan payti bo'ldi. U shu akademiyaning rahbari sifatida
ilm ahliga ibrat bo'ldi.
O'rta Osiyolik buyuk allomalar orasida Ahmad al-Farg'oniy (797-865) nomi
alohida ko'zga tashlanib turadi. Olimning to'liq ismi Abul Abbos Ahmad ibn
Muhammad ibn Kasir al-Farg'oniy bo'lib aslida Farg'onaning Quva shahrida tavallud
topgan. Ilm yo'lida zahmat chekib ko'p yurtlarni kezgan. Umrining ko'p qismini xorijiy
ellarda, xalifalik markazlari o'tkazgan. Uning butun ongli hayoti va faoliyati fan yo'liga
bag'ishlangan. Ahmad al-Farg'oniy yetuk astronom, matematik va geograf olim sifatida
shuhrat topgan. Juda ko'plab fundamental asarlarning muallifi Bag'doddagi Baytul
Hikma (akademiya) ning nomdor namoyondalaridan biridir.
U xalifalik poytaxti Bag'dodda yoki Suriya, Misrda bo'lmasin o'sha joydagi ilm
ahli bilan bahamjihat bo'lib o'sha davr fanining turli yetilgan dolzarb muamolarini hal
etishda faol ishtirok etdi. Jumladan, uning Yer shari xaritasini tuzishdagi Suriya
shimolida, Sinjor sahrosida yer meridiani bir darajasining uzunligini o'lchashdagi
yohud Misrning qon tomiri-Nil daryosi suvi sathini o'lchashdagi ulkan xizmatlari
benazirdir. Al-Farg'oniy ilmiy salohiyatining mahsuli bo'lgan «Astronomiya asoslari
haqida kitob», «Asturlob yasash haqida kitob», «al-Farg'oniy jadvallari», «Oyning Yer
ostida va ustida bo'lish vaqtlarini aniqlash haqida risola», «Yetti iqlimni hisoblash
haqida», «Al-Xorazmiy», «Zij»ining nazariy qarashlarini asoslash nomli kitoblari
haqli ravishda jahon fani xazinasining noyob durdonalari sanaladi. AlFarg'oniyning
fandagi ulkan shuhrati, Sharqu G'arbda ham birdek ulug'lanib kelinadi. U g'arb olimlari
orasida «Alfraganus» nomi bilan mashhur.
Mustaqil O'zbekiston zaminida bu alloma nomini e'zozlab, 1998 yilda bu zoti
sharif tavalludining 1200 yilligini shodiyona sifatida nishonlaganimiz tarixiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
61
2181-3187
haqiqatning tiklanganligi bo'ldi. «Ahmad alFarg'oniy,-deb ta'kidlagandi I.A.Karimov
alloma yubileyi tantanalarida so'zlagan nutqida,-kishilik tarixidagi ilk uyg'onish
davrining eng zabardast va yorqin namoyondalaridan biri o'z zamonasi fundamental
fani asoschilaridan edi. Uning merosi insoniyatning yangi ilm cho'qqilariga
ko'tarilishiga sababchi bo'ldi butun ma'rifiy dunyo olimlari uchun dasturulamal bo'lib
xizmat qildi». Jahon fani ravnaqiga benazir hissa qo'shgan uyg'onish fani davri daholari
orasida buyuk yurtdoshimiz Abu Nasr Farobiy (873-950) siymosi yorug' yulduzdek fan
osmonida charaqlab turadi. O'zining qomusiy bilimlari, ayniqsa, falsafa sohasidagi
betimsol xizmatlari bilan «Muallim us-soniy» («Ikkinchi Muallim» Aristoteldan
keyin), «Sharq Arastusi» nomi bilan mashhurdir. Ilmu urfonga oshuftalik, insoniyat
baxtu saodati yo'liga o'zini baxshida etishlik Forobiy o'z tug'ilgan ona yurti-Farob
(O'tror)ni o'smirlik chog'idanoq tark etib, o'sha davrning eng mashhur ilm maskanlari
hisoblangan Eron va Arabiston shaharlariga borib bir umr ilm-fan bilan mashg'ul
bo'lishga undaydi. U tabiiy va ijtimoiy fanlarga oid 160 dan ziyod asarlar yaratgan.
O'rta asrlar davri sharoitida vatanimiz sharafini o'zining beqiyos dunyoviy
asarlarida ulug'lagan, astronomiya, fizika, matematika, geologiya, geodeziya,
geografiya, mineralogiya, tarix singari fanlar yo'nalishida mislsiz kashfiyotlar qilgan
qomusiy bilim sohiblaridan yana biri Abu Rayxon Beruniy (973-1048)dir. Asli
Xorazm yurtida bo'lgan allomaning butun hayoti to'laligicha ilm-fanga bag'ishlangan.
Uning qalamiga mansub yuzlab noyob asarlar ichida bizning davrimizgacha saqlanib
o'z bebaho ahamiyatini yo'qotmay, bugungi avlod kishilari uchun o'rganish manbai
bo'lib, kelayotganlari ham talaygina. Bular jumlasiga «Qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar», «Xorazmning mashhur kishilari», «Hindiston», «Ma'sud qonuni»,
«Mineralogiya», «Saydona», «Astrologiyaga kirish», «Astronomiya kaliti», «Jonni
davolovchi quyosh kitobi», «Foydali savollar va to'g'ri javoblar», «Ibn Sino bilan
yozishmalar» singari tarixiy kitoblarni kiritish mumkin.
Beruniy asarlari asrlardan buyon Sharqu G'arbda keng tarqalgan bo'lib ular
yuksak qadr topgan. «Hindiston» asari to'g'risida so'z yuritgan olim V.R.Rozin «Sharq
va G'arbning qadimgi va o'rta asrdagi butun ilmiy adabiyoti orasida bunga teng
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
62
2181-3187
keladigan asar yo'q» deb baho beradi. Beruniyning «Mineralogiya» asari ham o'z
zamonasi uchun O'rta Osiyo Yaqin Sharq, hatto Yevropada ham mineralogiya
sohasidagi tengi yo'q asar sifatida e'tirof topgan. Alloma merosi uning bugungi
mustaqil yurtida minnatdor avlodlari nigohida, doimiy e'tiborida, e'zozidadir. Abu
Rayxon Beruniyning zamondoshi va safdoshi Abu Ali Ibn Sino (980-1037) ham o'z
davrining yetuk allomasi fan fidoyisi sifatida mashhurdir. Buxoroi sharifning Afshona
qishlog'ida tug'ilib voyaga yetgan ibn Sino 18 yoshlik chog'idanoq el orasida yetuk
tabib, olim sifatida tan olingan, uning dovrug'i Somoniylar saroyida ham ma'lum va
mashhur bo'lgan. Taqdir hukmi uni qayerlarda yashashga umr guzaronlik qilishga
maxkum etmasin, u dunyoviy ilmlarni o'rganishdan, ularni chuqur tadqiq etishdan
charchamadi. Ibn Sino asarlari umumiy sonining 450 dan oshishi ham bunga guvohdir.
Biroq bulardan 160 ga yaqini bizgacha yetib kelgan, xolos. Alloma nomini dunyoga
tanitgan narsa, bu uning tibbiyot sohasidagi mislsiz kashfiyotidir. Ibn Sinoning arab
tilida yaratgan 5 jildli «Tib qonunlari» asari tibbiyotga oid benazir dasturul amaldir.
Besh mustaqil kitobdan iborat bu majmuani ko'zdan kechirar ekanmiz, allomaning
yuksak tabiblik salohiyatiga, kasalliklarni aniqlash, ularni davolash borasida
maxoratiga, bilimdonligiga tan beramiz. Jumladan «Tip qonunlari» ning ikkinchi
kitobida 800 ga yaqin dorining xususiyatlari bayon etilganligi buning ayni isbotidir.
Olimning tibbiyotga doir 22 jildan tashkil topgan «Kitob ush-shifo» («shfo
kitobi») asari ham mavjud. Abu Ali Ibn Sino faoliyatining ko'p qirraligi yana shundaki
u ilm fanning boshqa sohalarida ham barakali ijod qilgan. Uning "Donishnoma ",
«Insof kitobi», «Najot kitobi», «Tayr qissasi», «Salomon va ipsol», «Xayy ibn yaqzon»
kabi falsafiy asarlari, 10 jildli «Arab tili kitobi» buning yorqin ifodasidir. Tarix ilmida
benazir bo'lgan Muhammad Narshahiy (899-959) o'zining «Buxoro tarixi» («Tarixi
Narshahiy») asari orqali o'z davrining katta, ko'lamli masalalarini o'rtaga ko'yib, ularni
xaqqoniy tarzda yoritib berdi. Kitobda arablarning O'rta Osiyoni zabt etib kirib kelishi
mashhur Muqanna qo'zg'oloni, shuningdek Somoniylar davridagi davlat boshqaruvi
tizimi pul munosabatlari, soliq tizimi, Buxoroning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
hayotiga oid ko'plab qiziqarli ma'lumotlar aks etgan. Buxoro vohasida sug'orish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
63
2181-3187
tarmoqlari to'g'risida, shaharsozlik, obodonchilik ishlari haqida noyob materiallar
berilganligi «Buxoro tarixi»ning qimmatli manba ekanligidan dalolat beradi.
O'z zamonasi olimlari orasida peshqadam sanalgan tilshunoslik, qonunshunoslik,
hadisshunoslik, mantiq kabi kabi sohalarda nodir asarlar yaratgan. Kaffol ash-Shoshiy
(903-976) ijodi ham ko'p qirralidir. Allomaning «Odob al-qozi» («Qozining fe'l-
atvori»), «Odob al-bahs», («Bahs odobi»), «Xusni jadal», («Dialektika go'zalligi»)
kabi asarlari unga katta shuhrat keltirgan. U she'riyat sohasida ham o'z uslubi va yo'liga
ega yetuk ijodkor bo'lgan. Ko'hna Xorazm diyoridan chiqib, o'zining betakror ilmiy
ijodiyoti bilan O'rta Osiyo Uyg'onish jarayoniga jiddiy ta'sir ko'rsata olgan nuqtadon
olim Mahmud az-Zamahshariy (1075- 1144) nomi ham fan osmonidagi yorqin
yulduzlardan biridir. Buyuk mutafakkir arab grammatikasi, lug'atshunoslik, adabiyot,
aruz ilmi, jug'rofiya, tavsir, hadis va fiqh (qonunshunoslik)ka oid 50 dan ziyod noyob
asarlar muallifidir. Uning «Al Mufassal», «Muqaddimat ul-adab», «Asos al-balog'a»,
(«Notiqlik asoslari»), «Xutbalar va va'zlar bayonida oltin shodalar», «Ezguliklar bahori
va yaxshilar bayoni», «Aruzda o'lchov (mezon)», «Nihoyasiga yetgan masalalar»,
«Nozik iboralar», «Qur'on haqiqatlari va uni sharhlash orqali so'zlar ko'zlarini osish»
kabi asarlari butun Sharq va Arab dunyosida e'tirof topgan. Ismoil Jurjoniy, Mahmud
Chag'miniy, Burxoniddin al-Marg'inoniy kabi allomalarimiz yaratgan ilmiy-ma'naviy
meros ham vatanimiz shuhratini olamga taratdi. Shunday qilib, O'rta Osiyo hududida
yuz bergan uyg'onish davrida ko'plab favqulodda iste'dod sohiblari yetishib chiqdiki,
ular jahon fanining turli yo'nalishlarida betakror kashfiyotlar, chinakam mo'jizalar
yaratdilar. Bu bilan ular Vatanimiz shonu-sharafini yuksaklarga ko'tardilar. Hamda
kelgusi minnatdor avlodlar uchun bitmas tuganmas boy meros qoldirdilar. Shu boisdan
ham ulug' ajdodlarimizning ruhi munavvar siymosi hamisha har birimizning jismu-
jonimizda, mehrimizda namoyon bo'lib turadi.
IX-XII asrlar davri nafaqat dunyoviy fanlarning yuksalib borishi bilan, shu bilan
birga islomiy madaniyat va ma'naviyatining shakllanib, chuqur ildiz otib borishi, bu
sohada talay yetuk olimu ulomolarining yetishib chiqib, Vatanimiz nomi va sha'nini
olam aro ulug'langanligi bilan ham tavsiflanadi. Gap shundaki arablar istilosi va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
64
2181-3187
hukmronligi O'rta Osiyo xalklari uchun avvalda qanchalik haloqatli oqibatlar, mislsiz
vayronagarchiliklar olib kelgan bo'lsa-da, biroq shu bilan birga bu yurtga islom dini
ham kirib keldi. Yerli aholining asta-sekin islom diniga kirishi, odamzod ahli uchun
yakkayu yagona Ollohni tanishi, unga, uning rasuli (elchisi ) janobu Muhammad
Alayxu Vassalomga e'tiqod bog'lashi, itoat etishi, muqaddas kitob-«Quroni Karim»ni
qabul qilishi, uning ilohiy so'zlari, oyatlariga, tamoyillariga amal qilishi, bular
pirovardida islom madaniyatining diyorimizda shakllanishiga asos bo'ldi.
O'sha davrda Yevroosiyo, Afrikaning katta hududlariga yoyilgan islom va uning
ta'limoti tufayli O'rta Osiyo xalqlari o'zlarining tor, biqiq holatidan chiqib, keng
musulmon dunyosi bilan tutashdilar. O'lka aholisi arab fani, madaniyati, ma'naviyati
bilan yaqindan tanishish, ulardan bahramand bo'lish imkoniyatlariga ega bo'ldi. Bu hol,
shubhasiz, o'lkaning jahonga yuz tutishiga imkoniyat yaratdi. Buning orqasida
mahalliy xalq orasidan juda ko'p ilm-fanga ishtiyoqmand yoshlarning arab va ajam
mamalakatlariga borib diniy va dunyoviy bilimlarni egallashi, zamonaning har
tomonlama yetuk, bilimdon, ma'rifatli olimuulamolari bo'lib yetishishlariga keng
yo'llar ochildi.
Xuddi mana shunday keng ufqlar, imkoniyatlar kashf etilgani bois ham ulug'
ajdodlarimiz Abu Nasr Farobiy, Ahmad Al Farg'oniy, Muhammad Muso Al-Xorazmiy,
Abu Abdulloh Muhammad ibn-Ismoil alBuxoriy, Abu Iso at-Termiziy, Mahmud az-
Zamahshariy singari allomalar jahon kezib, mashaqqatlar ila ilm o'rganganlar, yetuk
komil insonlar bo'lib sharaf topganlar. Shu bilan birgalikda o'lkaga islomning kirib
kelishi va u bilan bog'liq xolda yakka xudolik g'oyasining g'alaba qozonishi, yagona
Olloh nomini e'tirof etilishi o'z navbatida mahalliy xalqlar, elatlar birligi, ahilligi va
jipsligiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Shuningdek yuksak insonparvarlik, do'stlik,
birodarlik, o'zaro mehr oqibatlik, muruvvatlik, ma'naviy poklik, rostgo'ylik, bir-birini
qo'llabquvvatlash tuyg'ulari bilan sug'orilgan «Quroni Karim» oyatlari, g'oyalari ruhi
yurt odamlarining ma'naviy kamolotiga katta ijobiy ta'sir o'tkazdi. Yurtimizda islomiy
madaniyatning qaror topib, ildiz otib borishi barobarida uning ulug'vor g'oyalari, asl
maqsadlarini keng tashviq, targ'ib qilish, ayniqsa, hadis ilmini asosli tadqiq etish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
65
2181-3187
kuchayib bordiki, bu borda zamonamizdan chiqqan bir qator buyuk muhaddis
olimlarning xizmati katta bo'ldi.
Hazrati payg'ambarimiz Muhammad Alayxu Vassalom nomi va u zoti sharifning
muborak so'zlari bilan bog'liq «Quroni Karim» oyatlari mazmuni moxiyatini teran
tushinish va anglab yetishga muhim kalit bo'lib xizmat qiladigan hadisshunoslik ilmi
IX-asrda jiddiy rivoj topdi. Bugun musulmon olamida eng ishonchli manbalar tan
olingan 6 ta ishonchli hadislar to'plami (as-saxih as-sitta) xuddi shu davrda yaratildi.
Ular orasida «Hadis ilmida amir almo'miniyn» degan sharafli nomga sazovor bo'lgan
Imom Ismoil al-Buxoriy (810-870) nomi yorqin ko'zga tashlanib turadi. Yuksak aql
zakovat sohibi Al Buxoriy Sharqning yirik ilmiy va ma'rifiy markazlaridan biri-
Buxoroi sharifda tug'ilib juda erta yoshligidan diniy bilimlarni chuqur egallaydi. 16
yoshlik davridan boshlab u musulmon dunyosining ko'plab shaharlarini kezib, hadis
ilmining siri asrorlarini bilish, ularni to'plash va tadqiq qilish uchun tinimsiz sa'y
harakatlarda bo'ladi. Bu xaqda uning o'zi: «Misr, Shom, Mesopatamiyaga ikki
martadan, Basriyaga to'rt marta borganman.
Xijozda 6 yil yashaganman, Bag'dod va Kufa shaharlariga necha bor borganim
hisobini bilmayman», degan ekan. Imom Buxoriy o'z safarlari davomida turli
shaharlardagi 90 yaqin ustozlardan ta'lim olgan. Ayni chog'da uning o'zi ham son-
sanoqsiz shogirdlarga ustozlik qilgan. Imom Buxoriy shogirdlari orasida Isxoq ibn-
Muhammad ar-Ramodiy, Muhammad al-Masnadiy, Xalaf ibn Qutayba, Abu Iso
atTermiziy, Muhammad ibn Nasr al-Marg'oziy, Imom Ahmad ibn Xambal singari
zukko olimlar nomi alohida ajralib turadi. Imom Buxoriy go'zal insoniylik sifatlariga
ega bo'lishi bilan birga uning Quvai hofizasi, xotirasi nihoyatda o'tkir bo'lgan.
Manbalarda uning 600 mingga yaqin hadisni yod bilganligi qayd etilgan. Al Buxoriy
keyingi nasllar uchun o'zidan katta, boy ilmiy meros qoldirgan. Uning qalamiga
mansub noyob asarlar ruyxati 20 dan oshadi. Bu asarlar orasida "Al-Jome' as-Sahix"
asari («Sahix Al Buxoriy» nomi bilan ham yuritiladi). O'zining mukammalligi,
ahamiyatining benihoyaligi bilan ajralib turadi. Alloma ibn Salohning ta'kidlashicha,
al-Buxoriyning bu asariga kiritilgan ishonchli hadislarning soni takrorlanadiganlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
66
2181-3187
bilan birga 7275ta, takrorlanmaydigan holda esa 4000 hadisdan iborat. Eng muhimi
shundaki, bu sharafli ishni birinchi bo'lib al-Buxoriy boshlab bergan bo'lsa, keyinchalik
boshqa olimlar unga ergashib, hadislar to'plamini yaratganlar.
Allomaning «Al-jome' as-sahih» asari asrlar davomida butun musulmon
dunyosida yuksak qadrlanib, necha bor nashr etilib, yer yuzi musulmonlari uchun
dasturilamal qo'llanma bo'lib kelmoqda. Uning 1325 yilda ko'chirilgan 8 jildddan
iborat mukammal nusxasi hozirda Istanbul (Turkiya)da saqlanmoqda. Uning asarida
ifodalangan mehr-muhabbat, sahiylik, ochiq ko'ngillik, kattalarga hurmat, yetim
yesirlarga muruvvat, beva-bechoralarga himmat, Vatanga muhabbat, halollik,
pokizalikka da'vat etuvchi yuksak insoniy fazilatlar, olijanob tuyg'ular, hamisha
insonlarga ma'naviy kuch-qudrat bag'ishlab kelgan. Mustaqillik yillarida ulug'
bobomizning boy ilmiy merosi xalqimizga yangidan to'la nasb eta boshladi. Uning
asarlari shu jumladan, «Al-jome' as sahih» asari (4 jildda) ona tilimizda ilk bor nashr
etildi. 1998 yil oktabrida esa alloma tavalludining 1225 yilligi keng nishonlandi.
AlBuxoriy hoki-poyi dafn etilgan Samarqand yaqinidagi Hartang qishlog'ida esa
unga bag'ishlab yodgorlik majmua barpo etildi. Imom Buxoriy yubileyi marosimidagi
nutqida Prezidentimiz I.A.Karimov alloma siymosini ta'riflab shunday degandi:
«Buyuk vatandoshimiz bashariyatga tengsiz ma'naviy meros qoldirib ketdi. Bu
merosning gultoji-eng ishonchli hadislar to'plami-«Al-Jome' as-sahix» islom dinida
Quroni Karimdan keyin e'zozlanadigan ikkinchi manbadir. Butun dunyo
musulmonlarining e'tiqodiga ko'ra, u bashariyat tomonidan bitilgan kitoblarning eng
ulug'idir. Mana, o'n ikki asrdirki, bu kitob millionlab insonlar qalbini imon nuri bilan
munavvar etib, xaq va ezgulik yo'liga chorlab kelmoqda». Imom al-Buxoriyning
zamondoshi va shogirdi, o'z davrining mashhur allomasi-Abu Iso Muhammad at-
Termiziy (824-892) ham hadisshunoslik ilmini yuksak bosqichga ko'targan yorqin
siymolardandir.
O'rta asrlar davrining yirik madaniy markazlaridan sanalgan Termiz shahri
atrofida (Bug'qishlog'ida-Hozirgi Sherobod tumani) tavallud topgan bo'lg'usi alloma
o'z ona yurtida daslabki ma'lumotni olganidan so'ng O'rta Osiyoning Urganch, Buxoro,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
67
2181-3187
Samarqand kabi shaharlarida bilimini takomillashtiradi. Bundan ham yetarli qanoat
hosil qilmagan, hamisha ilmga chanqoq at-Termiziy Sharq mamlakatlariga sayohatga
chiqadi. Shu tariqa, u uzoq yillar Iroqda, Isfahon, Xuroson, Makka, Madina singari
shaharlarda yashab, ilm-fanning turli sohalaridanilm al-Qiroat, ilm al-Bayon, Fikh,
tarix va ayniqsa, hadis ilmidan o'sha zamonning yirik ustozi buzruklaridan ta'lim oladi.
Ayni aytda atTermiziyning o'zi ham yuzlab shogirdlarga mehribon ustoz bo'lib,
ularning hadis ilmining bilimdonlari sifatida shuhrat topishlariga katta homiylik
ko'rsatgan. AtTermiziydan bizgacha katta ilmiy meros yetib kelgan. Uning asosiy
asarlari sirasiga «Al-Jomi'» («Jamlovchi»), «Al-ilal fi-l-xadiys»(«Hadislardagi
og'ishmalar»), «Risola fi-l-xilof va-l-jadal» («Hadislardagi ixtilof va baxslar haqida
risola»), «At-tarix» («Tarix») qabilarni nisbat berish mumkin. At-Termiziyning sara
asarlaridan «Al-jami'» asari hadis ilmi bobida 6 ta ishonchli to'plamlardan biri sifatida
nihoyatda noyob asar hisoblanadi. Uning yana bir mashhur asari «Ash-shamoil an-
nabaviya» («Payg'ambarning alohida fazilatlari») bo'lib, bu asar payg'ambarimiz
Muhammad Alayhu vassalomning shaxsiy hayotlari, u zotning suvrat va siyratlari,
ajoyib fazilatlari, odatlariga oid 408 ta hadisu sharifni o'z ichiga qamragan. Mazkur
asar mustaqilligimiz sharofati bilan 1991 yilda «Shamoiliy Muhammadiyya» nomi
bilan Toshkentda o'zbek tilida birinchi bor ko'p nusxada chop etildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Абдуллаев Қ. Ўрта асрлар Шарқ оламида илм-фан тараққиёти. – Тошкент:
Фан, 2010.
2.
Аҳмедов Л. Ўрта асрлар Марказий Осиё илмий марказ сифатида. –
Тошкент: Маънавият, 2007.
3.
Ислом энциклопедияси. – Тошкент: Ўзбекистон ислом энциклопедияси
давлат илмий нашриёти, 2017.
4.
Марказий Осиё мутафаккирлари – Тошкент: Янги Нашр, 2011.
5.
Наршахий Абу Бакр. Бухоро тарихи. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1993.
6.
Уватов.У Юртимиз алломалари – Тошкент: Ниҳол, 2014.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–3_ Мая –2025
68
2181-3187
7.
Усмонхон Ҳайдаров. Мусулмон шарқи тамаддуни ва Мовароуннаҳр. –
Тошкент: Фан, 1999.
8.
Ҳожи Муҳаммад. Самарқанд ва илм. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2006.
