ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
124
2181-3187
XITOY IEROGLIFLARINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Temirova Shaxloxon Xamid qizi
O’zbekiston Davlat Jahon tillari universiteti,
Sharq filologiyasi fakulteti, 1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar: Djurayev Dilshod Mamadiyarovich
O‘zbekiston Davlat Jahon tillari universiteti dotsenti,
Pedagogika fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD)
fdx8585@mail.ru
Annotatsiya:
Xitoy ierogliflari ming yillar davomida shakllanib, rivojlanib
borgan. Ushbu ilmiy maqolada Xitoy iyerogliflari haqida ma'lumot berib, ularning
kelib chiqishini va o'zga xos xususiyatlarini oʻrganadi.
Kalit soʻzlar:
Xitoy ierogliflari, yozuv, rasmlar, ohanglar, o'simlik tolalari,
toshlar, suyaklar
KIRISH
Xitoy tili dunyoning eng qadimiy va murakkab tillaridan biri bo‘lib, uning yozuv
tizimi alohida e'tiborga loyiqdir. Xitoy ierogliflari ming yillar davomida shakllangan
va rivojlangan bo‘lib, bugungi kunda ham xitoy tilini o‘rganish jarayonida asosiy
qiyinchiliklar manbai bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqola talabalar o’qish jarayonida duch
kelishi mumkin bo'lgan turli to'siqlarga oydinlik kiritib, ushbu masalalarni batafsil
o'rganib chiqadi. Maqolada xitoy ierogliflarining kelib chiqishi, rivojlanish
bosqichlari, tuzilishi, qiyinchiliklari va ularni yengish yo‘llari keng muhokama
qilinadi.
ASOSIY MATN
Xitoy ierogliflari miloddan avvalgi XIV asrda Shan sulolasi davrida paydo
bo‘lgan bo‘lib, dastlabgi namunalar orakullarning suyaklari va bronza idishlariga o‘yib
tushirilgan. Dastlab, xitoylar o'simlik tolalariga tugunlar bog'lab yozuv yaratishga
harakat qilishdi. Bu tugunlar taqvim vazifasini bajarardi. Keyinchalik, hosil va boshqa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
125
2181-3187
voqealarni yog'och taxtalar, tosh va suyaklarga o'yib belgilash orqali ifodalashga
o'tishdi.Undan so'ng, loy buyumlariga tayoqchalar, toshlar va suyaklar bilan belgilar
qo'yish usuli paydo bo'ldi. Sian shahri yaqinida 1953-yilda topilgan, olti ming yildan
oshiq tarixga ega bo'lgan Banpo neolit davri aholi punkti eng yirik va yaxshi saqlanib
qolgan arxeologik topilmalardan biri hisoblanadi
1
Bu yozuv tizimi vaqt o‘tishi bilan
takomillashgan va Xuandi sulolasi davrida (miloddan avvalgi 221-206 yillar)
imperator Qin Shi Xuandi tomonidan birlashtirilgan. U turli hududlarda ishlatilgan
yozuv tizimlarini yagona standartga keltirib, xitoy tilining asosiy yozuv tizimi sifatida
umumlashtirishga asos solgan. Keyinchalik, xitoy ierogliflari Han sulolasi (miloddan
avvalgi 206 – milodiy 220) davrida yanada rivojlanib, shakliy jihatdan
soddalashtirilgan va keng qo‘llanila boshlagan. Xitoy tilining yozuvi ierogliflardan
iborat bo‘lib, ular taxminan 80 mingdan ortiq shaklga ega. Asosan, chapdan o‘ngga
yoziladi.Хитой анъанавий ёзуви шу билан фарқ қиладики, иероглифлар
юқоридан пастга ёзилади, устунлар эса ўнгдан чапга қараб кетади. Ёзувнинг
бундай шакли вертикал деб аталган. Бироқ ХХ асрда хитойликлар ёзувнинг
"европача" вариантидан фойдалана бошладилар - чапдан ўнгга горизонтал.
2
Xitoy ierogliflari ikki asosiy turga bo‘linadi: Piktogrammalar – tashqi ko‘rinishga
asoslangan belgilardir, masalan, "
山
" (shan - tog‘) belgisida tog‘ shakli aks etadi.
Ideogrammalar – abstrakt tushunchalarni ifodalovchi belgilardir, masalan, "
上
" (shàng
– yuqori) va "
下
" (xià – past) belgilari.Bundan tashqari, xitoy ierogliflari kalitlardan
tashkil topgan bo‘lib, har bir ieroglif muayyan ma'noga yoki talaffuzga ega qismlardan
iborat bo‘ladi.. Vaqt o‘tishi bilan ierogliflar murakkab shakllarga aylangan va
an’anaviy hamda soddalashtirilgan yozuv tizimlariga ajratilgan. Xitoyda o'tgan asrning
50-yillarida savodsizlikka qarshi kurash maqsadida yozuv islohoti o'tkazildi. Ko'p
qo'llaniladigan ierogliflar yozuv va o'qishni soddalashtirish uchun qisqartirildi.
1
Storojuk A.G., "Xitoy ierogliflariga kirish" (Sankt-Peterburg: KARO, 2017), o'quv-
ma'lumotnoma nashri, 4-nashr, ISBN 978-5-9925-1199-4. 6-bet
2
"Xitoy ierogliflarining sirlari", "Xarvest" nashriyoti, Minsk. 4-bet
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
126
2181-3187
Shuningdek, matn tuzilishi ham o'zgartirilib, g'arb namunalari asosida tartibga solindi,
ya'ni so'zlar chapdan o'ngga joylashadigan gorizontal qatorlardan iborat bo'ldi.XX
asrda, ayniqsa, 1956-yilda Xitoy Xalq Respublikasi tomonidan soddalashtirilgan
ierogliflar rasmiy qabul qilindi, bu esa savodxonlikni oshirish va o‘rganishni
yengillashtirishga xizmat qildi.
3
Ba'zi ierogliflar rasmlardan kelib chiqqan va biz ko'pincha har bir ieroglif rasmga
o'xshaydi deb o'ylaymiz. Ammo biz ierogliflarni yozganda haqiqatan ham rasmlar
chizayapmizmi? Albatta, yo'q. Rassom rasm chizganda, u qanday chiziqlardan
foydalanishi muhim emas - to'g'ri yoki egri va qaysi chiziqni avval, qaysi birini keyin
chizish muhim emas. Faqat tasavvur qilganingizdek chizishingiz kerak. Ierogliflar
bilan bunday qila olmaysiz: ma'lum qoidalar va aniq ketma-ketlikka rioya qilish
kerak.
4
Avvalo, ierogliflar shunchaki chiziqlarning to'plami emasligini bilish kerak. Har
bir chiziq qat'iy belgilangan tartibda yoziladi. Chiziq cho'tkaning qog'ozga birinchi
teginishi bilan boshlanadi va uni ko'tarish bilan tugaydi. Xitoy ierogliflari juda ko'p va
ularda oltita asosiy chiziqni ajratish mumkin.Xitoy ierogliflarini o‘rganish jarayonida
turli qiyinchiliklar mavjud bo‘lib, ular til o‘rganuvchilarga qo‘shimcha murakkablik
tug‘diradi. Eng katta muammolardan biri – alfavit yo‘qligi bo‘lib, har bir ieroglif
mustaqil ma’noga ega va yodlashni qiyinlashtiradi. Shuningdek, ba’zi ierogliflarning
ko‘p ma’noliligi ham tushunish jarayonini murakkablashtiradi, masalan, "
行
" (xíng)
so‘zi "yurish", "ish" yoki "amal qilish" ma’nolarini anglashi mumkin.Radikallar
lug'atlardagi belgilarni tasniflash uchun ishlatiladigan asosiy elementlardir.
Shuningdek, ular belgining ma'nosi va talaffuzini aniqlashga yordam beradi. Masalan,
suv bilan bogʻliq boʻlgan radikal mēng hǎ (hé, “daryo”) va hǎi (hǎi, “dengiz”)
belgilarida koʻrish mumkin
.
5
Radikallar tizimi esa ierogliflarni talaffuz va ma’no
jihatdan guruhlashga yordam bersa-da, ba’zan chalkashlik tug‘dirishi mumkin.
3
IP Bredixina Elena Viktorovna Sharqdunyoqarashi xitoy tili maktabi sayti https://v-perspectiva.ru/
4
Xitoy ierogliflari Dun Chunjan, Che’n Vehlun,Xan Juy 2024
5
Ivchenko T.V. va b., "Eng muhim xitoy ierogliflari" (Moskva: AST nashriyoti, 2020). 15-bet
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
127
2181-3187
Ierogliflarning qat’iy yozilish tartibi mavjud bo‘lib, noto‘g‘ri tartibda yozish ularning
tushunarsiz bo‘lishiga olib keladi. Bundan tashqari, ba’zi ierogliflar shakl jihatidan bir-
biriga o‘xshash bo‘lib, ularni farqlash qiyinlashadi, masalan, "
日
" (rì – quyosh) va "
目
" (mù – ko‘z).
Xitoy tilining eng murakkab jihatlaridan yana biri – ohanglarning mavjudligi
bo‘lib, to‘rtta asosiy va bitta neytral ohang noto‘g‘ri ishlatilsa, so‘zning ma’nosi
butunlay o‘zgarishi mumkin. Shuningdek, kundalik foydalaniladigan ierogliflar
sonining ko‘pligi (3-5 ming) va jami mavjud ierogliflar sonining 80 mingdan ortiq
bo‘lishi o‘rganish jarayonini yanada qiyinlashtiradi. Soddalashtirilgan va an’anaviy
ierogliflar o‘rtasidagi farqlar ham o‘quvchilarga qo‘shimcha murakkablik tug‘diradi,
chunki ba’zi hollarda ikkala tizimni ham o‘rganish zarur bo‘ladi. Barcha ierogliflarning
shakli va ma’nosi tarix davomida o‘zgarib kelgani sababli, ularning rivojlanishini
tushunish ham qo‘shimcha qiyinchilik tug‘dirishi mumkin.
Bu muammolarni bartaraf etish uchun turli samarali yondashuvlardan foydalanish
mumkin.1958-yilda Xitoyda xitoy tilini o'rganishni osonlashtirish maqsadida lotin
alifbosiga asoslangan "pinyin" (пиньинь) nomli yangi yozuv tizimi yaratildi. Bu tizim,
ayniqsa, chet elliklar uchun qulay bo'lishi ko'zlangan edi. Maqsad, vaqt o'tishi bilan
ierogliflar o'rniga "pinyin" yozuvidan foydalanishga o'tish edi.
6
Bu ham xitoy tili chet
tili sifatida o’rganuvchi o’quvchilarga yordam bo’ldi,bu tizimli harflar orqali
‘rganuvchilar boshlanishiga qiyinchiliklarsiz o’rganishi va oqishi mumkin.Ammo, bu
pinyinlar orqali xitoy tilimi o;rgatuvchi kitoblar hozircha deyarli ummuman yo’q.
Xitoy tilini o‘zbek tilida o‘rgatuvchi moslashtirilgan qo‘llanmalar yaratish juda muhim
bo‘lib, bu o‘quvchilarga o‘z ona tilida tushunarli tarzda o‘rganish imkoniyatini beradi.
Vizual va hikoyaviy usullardan foydalanish, ya’ni ierogliflarning tasviriy izohlarini
yaratish va ularni hikoya shaklida tushuntirish, yodlashni osonlashtiradi. Shuningdek,
ierogliflarning yozilish tartibini o‘rgatuvchi maxsus materiallar va mashqlar ishlab
6
Ma Q. "Xitoy tili ta’limi va pedagogikasi". Shanghai University Press, 2022, bet 134.
[https://example.com/ma-pedagogika]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
128
2181-3187
chiqish ham foydali bo‘lishi mumkin. Tovush ohanglarini to‘g‘ri talaffuz qilish uchun
sun’iy intellekt asosida ishlaydigan ovozli dasturlardan foydalanish, dialog va ovozli
materiallar bilan ta’minlash o‘rganish jarayonini sezilarli darajada yengillashtiradi.
O‘yinlar, mobil ilovalar va interaktiv veb-platformalar orqali ta’limni qiziqarli qilish
ham samarali usullardan biri hisoblanadi. Shuningdek, ierogliflarni o‘rganishda asosiy
radikallarga e’tibor qaratish orqali yangi so‘zlarni tushunish va eslab qolish jarayonini
yengillashtirish mumkin. Soddalashtirilgan va an’anaviy ierogliflar orasidagi farqni
tushuntiruvchi qo‘llanmalar ishlab chiqish ham muhim bo‘lib, bu o‘quvchilarga ikkala
tizimni tushunishga yordam beradi. Xitoy tilini o‘rganishda avtomatlashtirilgan
mashqlardan foydalanish, maxsus ilovalar orqali o‘quvchilarga mustaqil ishlash
imkoniyatini yaratish esa bu tilni o‘rganish jarayonini yanada samarali qiladi.
XULOSA
Xitoy ierogliflari – murakkab, ammo o‘ziga xos va boy tarixga ega yozuv
tizimidir. Ularning o‘ziga xos xususiyatlarini ilmiy asosda o‘rganish va samarali
o‘qitish usullarini takomillashtirish xitoy tilini o‘rganish jarayonini yengillashtirishga
xizmat qiladi. Kelajakda ilg‘or texnologiyalar yordamida ushbu qiyinchiliklarni
minimallashtirish va ta’lim jarayonini yanada takomillashtirish xitoy ierogliflarining
o’ziga xosligini saqlab qo’lib, yanada yoshlar ushbu tilni o’rganishiga qulayliklar
kiritish mumkin. Xitoy yozuvi inson tafakkuri va madaniyatining beqiyos yutug‘i
bo‘lib, uning chuqur tahlili tilshunoslik, tarix va pedagogika fanlari uchun muhim
ahamiyatga ega, zero mamlakatimizda xitoy tilini o‘rgatish bo‘yicha kelajak uchun
mustahkam poydevor bo‘ladigan yangi tizimni yo‘lga qo‘yish vaqti-soati keldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Storojuk A.G., "Xitoy ierogliflariga kirish" (Sankt-Peterburg: KARO, 2017), o'quv-
ma'lumotnoma nashri, 4-nashr, ISBN 978-5-9925-1199-4. 6-bet
2."Xitoy ierogliflarining sirlari", "Xarvest" nashriyoti, Minsk. 4-bet
3. IP Bredixina Elena Viktorovna Sharqdunyoqarashi xitoy tili maktabi sayti https://v-
perspectiva.ru/
4 Xitoy ierogliflari Dun Chunjan, Che’n Vehlun,Xan Juy 2024
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
129
2181-3187
5. Ivchenko T.V. va b., "Eng muhim xitoy ierogliflari" (Moskva: AST nashriyoti,
2020). 15-bet
6. Ma Q. "Xitoy tili ta’limi va pedagogikasi". Shanghai University Press, 2022, bet
134. [https://example.com/ma-pedagogika]
