ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
113
2181-3187
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLANING MAKTABGA MOSLASHISH
MUAMMOSI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabalari
Zaripova Manzura
Boyqobilova Charros
Eshmo’minova Yulduz
Abduhakimova Sabina
Tel:+998884070733
sarvarzumaboev0@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqola kichik maktab yoshidagi bolaning psixologik
rivojlanishi va maktabga moslashish jarayonlarini tahlil qiladi. Ushbu davrda bolaning
emotsional, kognitiv va ijtimoiy rivojlanishi o‘zgarishlarga uchraydi va bu jarayonlarni
o‘rganish psixologiya sohasida katta ahamiyatga ega. Maktabga kirish, yangi ijtimoiy
muhitga moslashish va akademik faoliyatni boshlash bolaning psixologik holatiga
sezilarli ta'sir ko‘rsatadi. Maqolada bolalarning bu jarayonlarga qanday munosabatda
bo‘lishlari, ular bilan bog‘liq qiyinchiliklar va bu muammolarni hal qilish uchun
qanday pedagogik yondashuvlar mavjudligi haqida ma'lumotlar keltirilgan.
Shuningdek, maktabga moslashishdagi emotsional va ijtimoiy stressni yengillashtirish
usullari ham muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar
: kichik maktab yoshi, bolaning psixologik rivojlanishi, maktabga
moslashish, emotsional stress, ijtimoiy rivojlanish, kognitiv rivojlanish, pedagogik
yondashuvlar, o‘qish va o‘rganish, maktabga qo‘shimcha yordam, bolalarning
psixologik xususiyatlari.
Kirish
Maktabga borish — bolalar hayotida muhim o'zgarish bo'lib, bu jarayon ko'pincha
yangi muhitga moslashish, yangi ijtimoiy va akademik qoidalar bilan tanishish kabi
psixologik va hissiy muammolarni keltirib chiqaradi. Kichik maktab yoshidagi bolalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
114
2181-3187
uchun maktabga moslashish jarayoni ayniqsa murakkab bo'lishi mumkin, chunki bu
davrda ular o'zlarini yangi ijtimoiy va kognitiv muhitda sinab ko'radilar. Shuning
uchun, bu jarayonning psixologik jihatlari va unga ta'sir etuvchi omillarni chuqur
o'rganish juda muhimdir.
Psixologiya adabiyotlarida, yangi muhitga kirganida bolaning o'zini tutishi va
shaxsiy muammolarni yengish qobiliyati uning psixologik holatiga bog'liq. Maktabga
kirish — bolalar uchun stressli vaziyat bo'lishi mumkin, chunki ular nafaqat yangi
akademik vazifalar bilan, balki yangi ijtimoiy ro'l va qoidalar bilan ham yuzlashadilar.
Bu holatda, ota-onalar va o'qituvchilarning qo'llab-quvvatlashi bolaning moslashish
jarayonini osonlashtirishi mumkin.
Yosh psixologiyasi ko'ra, kichik bolalar yangi muhitga moslashishda o'z hissiy
holatlarini boshqarish qobiliyatiga ega bo'lishlari uchun ko'proq yordamga
muhtojdirlar. Masalan, birinchi sinfga borayotgan bolalar ko'pincha yolg'iz qolish,
boshqa bolalar bilan do'stlashish yoki o'qishdagi qiyinchiliklarni boshdan kechirishadi.
Bu holatlar bolalarning psixologik barqarorligiga va o'ziga bo'lgan ishonchiga ta'sir
qilishi mumkin. Bolaning emotsional holati maktabga moslashishda muhim rol
o'ynaydi, chunki ularning o'zini erkin his qilishlari va yangi vazifalarni bajarishga
bo'lgan ishonchi bu jarayonda muvaffaqiyatga erishishlariga yordam beradi.
L.S.Vygotskiy va J.Piage ning nazariyalari
Bolalar rivojlanishini o'rganishda, Vygotskiy va Piaget kabi olimlarning
yondashuvlari juda muhimdir. Vygotskiy tomonidan ilgari surilgan ijtimoiy rivojlanish
nazariyasi, bolaning o'zini maktabda qanday tutishi va yangi bilimlarni qanday
o'zlashtirishi ijtimoiy muhitga va uning atrofidagi insonlarga bog'liq ekanligini
ta'kidlaydi. Maktabga moslashishda bolaning o'qituvchisi va tengdoshlarining o'zaro
munosabatlari muhim rol o'ynaydi, chunki ular bolaga yangi ma'lumotlarni qabul qilish
va o'zini maktabda erkin tutish ko'nikmalarini o'rgatadi. Shuningdek, Piagetning
kognitiv rivojlanish nazariyasi bo'yicha, bolalar o'zlarining fikrlash va tushunish
qobiliyatlarini yoshiga qarab rivojlantiradilar. Maktabga kirish bilan bolalar o'zlarining
kognitiv jarayonlarini mustahkamlashadi, bu esa ularga akademik muhitga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
115
2181-3187
moslashishda yordam beradi. Masalan, kichik bolalar ko'proq konkret fikrlashga moyil
bo'lsa, katta yoshdagi bolalar esa mantiqiy va abstrakt fikrlashni rivojlantiradilar. Bu
rivojlanishning qanday kechishi, albatta, bolaning maktabga moslashishiga ta'sir
qiladi.
Moslashuv jarayonidagi ijtimoiy omillar
Maktabga kirgan bolalar uchun ijtimoiy moslashuv ham muhim ahamiyatga ega.
Ularning yangi do'stlar orttirishi, o'qituvchilar bilan muloqot qilishlari va sinfda
o'zlarini qanday his qilishlari ko'pincha ular uchun yangi maktab muhitida qanday
muvaffaqiyatlarga erishishlariga ta'sir qiladi. Yosh psixologiyasiga ko'ra, ijtimoiy
xavotir va yolg'izlik hissi kichik maktab yoshidagi bolalar uchun maktabga
moslashishda eng katta to'siqlardan biri hisoblanadi. Ularning o'ziga bo'lgan ishonchi
va atrofdagilar bilan qanday aloqalar o'rnatishlari, o'zlarini yangi maktab muhitida
erkin his qilishlariga yordam beradi.
Xulosa
Kichik maktab yoshidagi bolalar uchun maktabga moslashish — bu ko'plab
psixologik, hissiy va ijtimoiy jarayonlardan iborat bo'lib, ularning o'qish va hayotdagi
muvaffaqiyatlariga ta'sir ko'rsatadi. Psixologik yondashuvlar, ijtimoiy muhit va
kognitiv rivojlanishning o'ziga xos xususiyatlari bolalarning maktabga moslashish
jarayonini shakllantiradi. Shu bois, ota-onalar va o'qituvchilar tomonidan bolaning
hissiy holatiga e'tibor berish va ijtimoiy muhitni yaratish juda muhimdir. Maktabga
moslashish jarayonida bolaning o'ziga bo'lgan ishonchi va atrofdagilar bilan aloqalari
uning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun muhim omillardir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Shamshetova A.K., Melibayeva R.N., Usmanova X.E., Xaydarov R.O. Umumiy
psixologiya. – Toshkent: Barkamol fayz media, 2018.
2.
G‘oziyev E. Umumiy psixologiya. – Toshkent: Asian Book House, 2020.
3.
Hasanboyeva O. Yosh davr psixologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020.
4.
Piage J. (1972). The psychology of the child. New York: Basic Book
