ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
96
2181-3187
AVTOTRANSPORT VOSITALARINI RADIAL MARSHRUTLARDA
YUK TASHISHNI REJALASHTIRISH VA OPTIMAL TAQSIMLASH
A.Q. Karimov
Qarshi davlat texnika universiteti
abrorkarimov@bk.ru
Annotatsiya:
Ushbu maqolada avtotransport vositalarini radial marshrutlarda
yuk tashishni rejalashtirish va optimal taqsimlash va buning uchun matritsa
elementlarining mumkin bo‘lgan yig‘ilmasini turli kombinatsiyalarda tuzish diskret
dasturlashning kombinatorli tahlil etish masalalari turiga kiradigan kombinatorli tahlil
etishni taqoza etadigan masalalarni yechish bo’yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so’zlar:
matritsa, Avtotransport vositalari, mexanizm, radial marshrut,
kombinatorli tahlil, tutashma.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida iste’molchilar tomonidan tashish xizmati va sifatiga
nihoyatda yuqori darajadagi talablar qo‘yiladi. Tashish natijalarini ishonchliligi va
iste’molchi ehtiyojlariga mosligi, turli nomdagi yuklarni ma’lum bir hajmda hamda
belgilangan muddatlarda iste’molchilarga yetkazib berish, tashish xavfsizligi va
sifatini ta’minlash, tashish jarayonini iste’molchi ehtiyojlariga moslashtirish hamda
uning harajatdorligini kamaytirish, tashishga oid xizmat turlarini ko‘paytirish va
sifatini yaxshilash kabi talablar kiradi. Bunday talablarni bajarish uchun, hudud
doirasida joylashgan tutashma manzillarni tashishga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish
borasidagi tashish xizmati jarayonlarini tizimli tarkibini ilmiy asoslash lozim bo‘ladi.
Avtotransport vositalarini (AV) radial marshrutlarga taqsimlash masalasini
diskret qo‘yilishida olinadigan yechim marshrutlarga taqsimlanadigan AV ni sonlari
har qanday qiymatlardan emas, balki mumkin bo‘lgan yechimlarni o‘z ichiga oladigan
diskret to‘plamga
tegishli qiymatlardan iborat bo‘ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
97
2181-3187
Taqsimlash masalasini qo‘yilishidagi ayrim xususiyatlarni mohiyatini ochib
berish maqsadida bitta tutashma manzil (TM) ga bir necha turdagi yuklarni yetkazib
beruvchi radial marshrutlar tizimini hisoblanadi. TM ga radial marshrutlarda tashib
beriluvchi yuk turlarini to‘plami
L
, har bir yuk turi indeksi
l
bo‘lsin,
L
l
. TM ga
tashib beriluvchi yuklar turlarining indekslari 1 raqamidan to
l
ox
raqamigacha tashish
hajmlari
Q
1
ni kamayib borish tartibida berilgan ya’ni
ох
l
l
L
,...,
...,
2
,
1
=
va
ox
l
l
Q
Q
Q
Q
...
...
2
1
.
Tutashma manzilga
l
- yuk turi tashib beriladigan radial marshrutlar raqamlari
lokal to‘plamlari
J
1
barcha
L
l
uchun belgilangan.
.
...
...
2
1
J
J
J
J
J
J
ох
l
l
l
L
l
=
=
(1)
Radial marshrutlar raqamlari to‘plamlari –
J
1
ni elementlari marshrutdagi tashish
masofasi
l
j
yoki aylanish vaqti
t
j
ni oshib borishi tartibida raqamlangan. TM ni
kunlik tashish hajmiga bo‘lgan ehtiyoji har bir
l-
yuk turi bo‘yicha
Q
1
tonnada yoki
z
1
=Q/q
n
·γ
sm
bir kunlik umumiy avtoqatnovlar soni ko‘rinishida berilgan.
Tutashma manzilga yuk tashib
beruvchi barcha radial marshrutlar
(yo‘nalishlar) ularni uzunligi ortib borishi tartibida raqamlashtirilgan bo‘lib, mazkur
raqamlar to‘plami
J
berilgan. Radial marshrutlar to‘plami
J
da har bir
l-
yuk turi
tashiladigan marshrutlar raqamlari to‘plamchasi
J
l
barcha
L
l
uchun belgilangan.
Belgilangan
J
l
to‘plamga tegishli radial marshrutlarda tutashma manzilga
tashiladigan kunlik yuk hajmi bajarilishi lozim bo‘lgan avtoqatnovlar soni
ko‘rinishida
Z
j
berilgan.
Har bir radial marshrutga taqsimlanayotgan AV tomonidan mazkur
j
-
marshrutda bajarilishi rejalashtirilayotgan avtoqatnovlar soni
Z
j
faqat ma’lum bir
diskret to‘plam
j
j
J
j
Z
ga tegishli diskret qiymatlarni olish mumkin. Mazkur
diskret to‘plam elementlari
j
-marshrutlarni jo‘natish manzilida AV ga yuk ortish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
98
2181-3187
uchun ajratilayotgan mexanizmlar kanallar soniga bog‘liqdir. Shunday qilib
j=1
marshrutning jo‘natuvchi manzilida ajratilishi mumkin bo‘lgan yuk ortish
mexanizmlari sonlari
jox
...,
,
2
,
1
,
0
1
=
ga mos ravishda bajariluvchi
avtoqatnovlar sonlari to‘plami quyidagicha bo‘ladi:
=
=
ох
o
Z
Z
Z
Z
Z
ox
1
1
12
11
10
1
,...,
2
,
1
,
...
,
,
,
1
1
.
Umumiy holda
j
to‘plamga tegishli barcha radial marshrutlarni jo‘natish
manzillarida ortish mexanizmlari ishlatilganda ularni kunlik ish vaqtini ratsional
yuklash maqsadida aniqlangan avtoqatnovlar sonlari to‘plamini quyidagi
tartiblashtirilgan matritsa ko‘rinishida ifodalash mumkin:
(2)
bu yerda
−
−
=
j
j
j
...,
,
2
,
1
,
0
radial marshrutning jo‘natish manzilida
ishlatilishi mumkin bo‘lgan yuk ortish mexanizmlari sonlari to‘plami;
γ-jo‘natish manzilida bitta yuk ortish mexanizmi (σ
j
=0) ish unumdorligi
doirasida xizmat ko‘rsatilishi mumkin bo‘lgan kunlik avtoqatnovlar soni.
Matritsadagi har bir qator elementlari bo‘yicha yuk tashiluvchi radial
marshrutlar raqamini belgilovchi
j
indekslar qiymatlari chapdan o‘ngga 1 dan
boshlab oxirgi
j
raqamgacha, ustunlar bo‘yicha esa marshrutlardagi yuk ortish
mexanizmlarining sonlari σ
j
=0 qiymatdan oxirgi σ
j
qiymatgacha diskret ravishda ortib
boradi.
Yuqoridagi (2) matritsani elementlari qiymatlari ustunlar bo‘yicha o‘zaro
karralidir: ya’ni avtoqatnovlarning qiymatlari
=
=
j
j
j
jo
J
j
o
o
o
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
j
j
j
.
.
.
.
.
.
.
.
1
.
.
.
1
1
.
.
.
...
.
.
.
.
.
...
...
2
1
2
2
1
1
21
11
20
10
1
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
99
2181-3187
Z
10
=0; Z
11
=1·γ; Z
12
=2·γ;
va hokazo. Bunda
j=1
yoki keyingi boshqa ustunlarning
ketma-ket keluvchi elementlarining shakllanishi o‘zaro karrali sonlardagi yuk ortish
mexanizmlarining sonlarini ortib borishi bilan izohlanadi, ya’ni
σ
0
=0; σ
1
=1; σ
2
=2
.
Shunday qilib har qanday yuk tashiluvchi
j-
marshrutning jo‘natuvchi
manzilida ishlatiladigan yuk ortish mexanizmlari sonini karrali o‘zgarishi mos ravishda
mazkur marshrutda bajarilishi mumkin bo‘lgan avtoqatnovlar soni Z
jσ
qiymatlarini
ham mos ravishda karrali oshishi (yoki kamayishi) ga olib keladi.
Avtotransport vositalarini radial marshrutlarda yuk tashishni rejalashtirish
va optimal taqsimlash matritsa elementlarining mumkin bo‘lgan yig‘ilmasini turli
kombinatsiyalarda tuzish va ularni o‘zgartirishdan iborat bo‘lib, diskret dasturlashning
kombinatorli tahlil etish masalalari turiga kiradi. Har bir kombinatorli tahlil etishni
taqoza etadigan masala o‘zining ichki, faqat shu masalaga xos xususiyatlariga ega
Adabiyotlar:
1. Bo‘taev Sh.A., Jo‘raev M.N. Avtotransport vositalari tashish imkoniyatlarini radial
marshrutlarga samarali taqsimlash modellari va usullari.-T., 2012.
2. Sh.A.Bo‘taev va boshqalar. Tashish jarayonlarini modellashtirish va
optimallashtirish.-T.: Fan, 2009.
3. Миротина Л.Б. Транспортная логистика.- М.: Наука, 2003.
4. Панов С.А. Модели маршрутизации на автомобильном транспорте. -
М.:Транспорт.-1984.
