ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
348
2181-3187
LISONIY PARADIGMA VA LISONIY TASNIF
Jizzax davlat pedagogika universiteti
O`zbek tili va adabiyoti fakulteti
614-24-guruh talabasi
Shahriyeva Muattar
ANNOTATSIYA
Ushbu tezisda paradigm va lisoniy atamasi nima ekanligi va uning qanday kelib
chiqqanligi haqida batafsil ma’lumot beradi. Ushbu atamaning tarixiy kelib chiqishi
va tilshunos olimlarning olib borgan tadqiqod natijalari asosida paradigma yanada
rivojlanib hozirgi paytda ishlatilayotgan manolarini keng yoritib beradi.
Kalit so’zlar:
paradigma, sintaktik paradigma, leksik paradigma, morfologik
paradigma, proto-lingvistik, qiyosiy tarixiy paradigma.
KIRISH
Tilshunoslikda paradigma atamasi - so'zning o'ziga xos grammatik toifalariga
muvofiq modifikatsiyasini aks ettiruvchi bitta so'z shakllari tizimi; pasayish yoki
konjugatsiya turining namunasini bildiradi. "Paradigma" tushunchasi so'z
yasalishida, leksikologiyada va sintaksisda ham qo'llaniladi.
Paradigma - bir xil leksemaga mansub, ammo grammatik ma'nolari turlicha
bo'lgan so'zlarning tartiblangan to'plamidir.
"Paradigma" atamasi yunoncha «parάδεiγma» so'zidan kelib chiqqan bo'lib,
tarjimasi «namuna, namuna, model» degan ma’nolarni ifodalaydi.
Birinchi marta "paradigma" atamasi 19-asr oxiri - 20-asr boshlaridagi
shveytsariyalik tilshunos Ferdinand de Sossyur tomonidan bir xil xususiyatlarga ega
bo'lgan elementlar sinfini belgilash uchun ishlatilgan.
Tilshunoslikdagi paradigma ma'lum bir leksemalar sinfi uchun grammatik
ma'noning o'zgarishini (holatlar, sonlar, jins va boshqalarni) namoyish etishga imkon
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
349
2181-3187
beradigan jadvallar shaklida ishlab chiqilgan (ya'ni bitta so'zning turli shakllarini
o'zgartirmasdan ma'nosi).
Paradigmalar Yevropa tillarida ham qo'llaniladi. Masalan, ingliz tilida noto’g’ri
fe'llarni quyidagi shakllar bilan bog'lashingiz mumkin:
Infinitive - go;
Oddiy o'tgan zamon
fe'l-went; O'tgan zamon
sifatdoshi-gone.
Agar lingvistik birliklar taqqoslash va qarama-qarshilik munosabatlari bilan
o'zaro bog'liq bo'lgan elementlardan tashkil topgan tizim sifatida qaralsa, unda bu
holda paradigmatika sodir bo'ladi.
Morfologik nazariyalarni o'rganadigan ba'zi tilshunoslarning fikriga ko'ra,
paradigmalar morfologiyaning markaziy tushunchasi bo'lib, so'zni alohida
morfemalarga ajratish ixtiyoriy ma'noga ega.
Tilshunoslikda
paradigmalarning
turlari
Tilshunoslikda to'rt xil paradigmalar ajratiladi:
Morfologik
paradigma;
Leksik
paradigma;
So'z
yaratish
paradigmasi;
Sintaktik
paradigma.
Morfologik paradigma (ba'zan "grammatik" deb ham yuritiladi) - bu bitta
ildizdan grammatik ma'nolarini o'zgartirish orqali hosil bo'lgan so'zlar tizimi. Ba'zi
hollarda rad qilingan yuqoridagi "bosh" so'zi morfologik paradigmaning
namunasidir.
Leksik paradigma semantik jihatdan bir-biriga qarama-qarshi bo'lgan so'zlarni
(antonimlar, sinonimlar, paronimlar, omonimlar, guruhlar, semantik maydonlar va
boshqalar) birlashtiradi (masalan, do'st yoki dushman, uy qurish).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
350
2181-3187
So'z yasalish paradigmasi - bu bitta o'zakdan (hosiladan) kelib chiqqan, ammo
turli xil semantik va grammatik ma'nolarga ega bo'lgan so'zlar to'plamidir (masalan,
"tajriba" so'zidan to'rtta hosila hosil bo'lishi mumkin: tajribali, tajribali, tajribasiz,
tajriba).
Sintaktik paradigma - bu bir xil so'zlardan tuzilgan, ammo grammatik ma'no
jihatidan farq qiluvchi jumlalar tizimidir. An'anaviy ravishda sintaktik paradigma
sakkiz muddatli hisoblanadi: sintaktik indikativning uchta shakli (hozirgi, kelajak,
o'tmish)
va
sintaktik
haqiqiy
bo'lmagan
kayfiyatning
beshta
shakli
(rag'batlantiruvchi, subjunktiv, kerakli, shartli, majburiy).
Tilshunoslikning ilmiy paradigmalari
Yuqorida muhokama qilingan va faqat tilshunoslik masalalari bilan bog'liq
bo'lgan paradigmaning ta'rifidan tashqari, ushbu atamaning barcha ilmiy fanlarga
taalluqli umumiy tan olingan ta'rifi mavjud.
Ushbu ma'noda paradigma - bu ilmiy jamoatchilik tomonidan ma'lum bir
fanning (yoki fan guruhining) dominant asosi sifatida tan olingan ilmiy tushunchalar,
teoremalar, tamoyillar va boshqalar tizimidir. Ushbu asos hozirgi ilmiy yutuqlardan
kelib chiqqan holda yaratilgan bo'lib, ilmiy tadqiqotlar uchun u vositalarni taqdim
etadi, asosiy yo'nalishlarni belgilaydi, o'rganilayotgan muammoni modellashtiradi va
uning yechimlarini ishlab chiqishga imkon beradi.
Lisoniybirliklar deb lingvistik xabarlarni tahlil qilish mumkin bo’lgan
birliklarga aytiladi. Ba’zi olimlar til birliklariga nutqqa xos birliklarni ham qo’shib
tavsif qilishadi chunki tilshunoslikda til va nutq bir-biri bilan chambarchas bog’liq
bo’lib, biri ikkinchisisiz mavjud bo’la olmaydi. Ba’zi olimlar esa til va nutq
birliklarini bir-biridan ajratishadi. Lekin haligacha tilshunoslikda til va nutq
birliklarini belgilashda aniq o’lchov mavjud emas. Ko’pgina tilshunos olimlar lisoniy
birliklar sifatida fonema, morfema va leksemani, nutq birliklari sifatida esa tovush,
harf, so’z, so’z birikmasi, gap va matnni e’tifof etishadi.
Lisoniy birliklarning eng kichigi
fonema
hisoblanadi va uning vazifasi
so’zlarning ma’nosini farqlashdir. Fonemani boshqa mayda qisimlarga ajralmadi. U
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
351
2181-3187
tildagi eng kichik birlik bo’lishiga qaramasdan, katta vazifa bajaradi. Hamma til
birliklarining ichida fonema mavjuddir. Fonema nutqda tovush yoki harf sifatida
voqelanadi. Hamma tovush yoki harf fonema bo’la olmaydi. So’zlarda ma’no
farqlashga xizmat qilayotgan tovushgina fonema bo’la oladi. Masalan:
bosh- tosh
so’zlarida b tovushini o’rniga t tovushini qo’ysak yangi boshqa ma’nodagi so’z hosil
bo’ldi. Bu so’zda faqat
t
tovushigina fonema hisoblanadi chunki bu tovush ma’no
farlash uchun xizmat qilayapti. Nutq tovushi va harf so’z va qo’shimchalar tarkibida
keladi lekin fonema so’zlar yoki boshqa birliklar tarkibida mavjud bo’lmaydi. U til
foydalanuvchilarining ongida yakka holda mavjud bo’ladi.
Fonemadan keying lisoniy birlik
morfema
hisoblanadi. Morfemaning vazifasi
grammatik ma’no ifodalash yoki so’z yasash hisoblanadi. Fonema ma’no farqlovchi
eng kichik birlik bo’lsa, morfema ma’no anglatuvchi eng kichik lisoniy birlik
hisoblanadi. Shuning uchun ham morfemani boshqa kichik ma’noli qisimga
bo’lishning iloji yo’q. Masalan: olam morfemasini olaylik, bu morfemani o-la-m deb
yana kichik bo’laklarga bo’lganimizda o yoki la kabi qisimlar hech qanday ma’no
anglatmaydi.
Tilshunos olim Burling (1992) morfemalarni ikkiga ya’ni
o’zak
va
qo’shimcha
morfema
kabi ajratgan va bunga boshqa tilshunoslar ham ittifoq qilishgan.
Burlingning fikriga ko’ra, so’z sifatida yakka o’zi ma’no anglata oladigan
morfemalar o’zak morfemalar, so’zga qo’shilib qo’shimcha ma’no berishga yoki
yangi so’z yasashga xizmat qiladigan morfemalargar qo’shimcha morfemalar
deyiladi. Masalan: lolazorda so’zida uchta morfema mavjud. Ular
lola, -zor
va
–da
morfemalaridir. Bu morfemalardan lola morfemasi o’zak ya’ni mustaqil morfema, -
zor, va –da morfemalari esa qo’shimcha morfema hisoblanadi. Chunki ushbu
qo’shimcha morfemalar so’zga qo’shilsagina ma’no anglatishi mumkin. O’zakka
qo’shilmasdan turib yakka o’zi ma’no anglata olmaydi.
Leksemaning boshqa ma’nolarini hosil bo’lishi uchun asos bo’lib xizmat qilgan
ma’nosi asos ma’no deyiladi. Masalan: qosh so’zining “yuzning ko’z ustidagi
yoysimon tuksimon qismi” ma’nosi asos ma’no hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
352
2181-3187
Leksemaning asos ma’nodan kelib chiqib hosil bo’lgan ma’nosi yasama ma’no
deyiladi. Uni ba’zi manbalarda hosila ma’no deb ham uchratishimiz mumkin.
Masalan: qosh so’zining “old qisim, turtib chiqqan joy” (ayvonning qoshi) ma’nosi
yasamama’no hisoblanadi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek lisoniy birliklar til birliklaridan tubdan farq qilib,
ular o’z ichiga fonema, morfema, leksemani oladi. Bu lisoniy birliklar ishlatilish
o’rni, vazifasi, tuzilishiga ko’ra bir biridan farqlidir. Fonema lisoniy birliklarning eng
kichigi bo’lib, so’zlarning ma’nosini farqlashga xizmat qilib bersa, morfema ma’no
anglatuvchi eng kichik lisoniy birlik bo’lib, grammatik ma’no ifodalaydi. Leksema
ham eng kichik ma’no anglatuvchi birlik hisobladi va uning morfemadan farqi
grammatik ma’no emas lug’aviy ma’no anglatishidadir.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, ushbu dalillar shuni ko’rsatadiki, paradigmaning kelib
chiqishi uzoq tarixga ega va uning rivojanishi tilning sayqallanib yanada ma’noli
bo’lishiga o’z hissasini qo’shadi. O’sha paytdagi yozuvchi, olim va
tilshunoslar paradigmaning ko’pgina yo’nalishlarini topishgan lekin o’z isbotini
topmaganligi sababli tilshunoslik kitoblariga kiritimagan. Ammo tilshunos
Ferdinand de Sossyur ushbu atamani keng o’rganib uni birinchi marta qo’llab uni
hususiyatlarini keng yoritganligi bilan tarixda muhrlanib qolgan. Hozirgi paytda ham
uni o’rganib ilmiy ishlar olib borayotgan nomzodlar bir qanchani tashkil etadi. Shu
bois, paradigma bundanda yuqori o’rganish va tadqiqodlarga boydir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., va boshqalar
Hozirgi o’zbek adabiy tili. – T.: 2009.
2.
Ne’matov H., Bozorov О. Til va nutq. -Toshkent: 0 ‘qituvchi, 1993.
3.
Ne’matov H., Rasulov R. 0 ‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. - Toshkent:
O‘qituvchi, 1995.
4.
Nurmonov A. Lingvistik belgi nazariyasi. - Toshkent: Fan, 2008.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
353
2181-3187
5.
Robbins Burling, Patterns of language: Structure, variation, change. San Diego:
Academic, 1992.
