ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
342
2181-3187
GLOBALLASHUV JARAYONIDA O‘QUVCHILARINING XALQ
O‘YINLARIGA QADRIYATLI MUNOSABATINI SHAKLLANTIRISH
(TARBIYA DARSLARI MISOLIDA)
Hayitov Abrorbek
JDPU Pedagogika va psixologiya
fakulteti 3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
ushbu maqolada globallashuv sharoitida an’anaviy xalq
o‘yinlarining ahamiyati, o‘quvchilar orasida ularga nisbatan qadriyatli munosabatni
shakllantirish yo‘llari, tarbiya darslarida xalq o‘yinlaridan foydalanish, hamda bu
jarayonning samaradorligini oshirish yo‘llari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
globallashuv, xalq o‘yinlari, milliy qadriyatlar, tarbiya darslari,
madaniy meros.
KIRISH
Globallashuv jarayonlari milliy madaniyatlar va qadriyatlar tizimiga kuchli ta’sir
ko‘rsatayotgan hozirgi davrda, yoshlarning milliy qadriyatlarga, jumladan xalq
o‘yinlariga munosabati dolzarb ilmiy-pedagogik muammo hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son “2022-2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g’risida”gi Farmonida
ham yoshlarda milliy-madaniy qadriyatlarga hurmat tuyg’usini shakllantirish muhim
vazifa sifatida belgilangan.
Milliy qadriyatlarni asrab-avaylash, ularni yosh avlod ongiga singdirish masalasi
tobora dolzarb masala bo‘lib kelmoqda. Zamon talablariga javob beradigan raqamli
texnologiyalar, ommaviy madaniyat ta’sirining kuchayishi natijasida yoshlar orasida
an’anaviy madaniyat namunalariga, jumladan, xalq o‘yinlariga qiziqish susayib
bormoqda. Bu esa milliy o‘zlikni anglash, ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni
shakllantirishda muayyan muammolarni keltirib chiqarmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
343
2181-3187
Xalq o‘yinlari har bir millatning ko‘p asrlik tarixiy tajribasi, dunyoqarashi,
ma’naviy-axloqiy qadriyatlari, tarbiya an’analarini o‘zida mujassam etgan madaniy
meros hisoblanadi. O‘zbek xalq o‘yinlari bolalarning nafaqat jismoniy, balki
intellektual, ijtimoiy va ma’naviy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etib kelgan.
Biroq, zamonaviy dunyoda gadjetlar, kompyuter o‘yinlari, ijtimoiy tarmoqlar kabi
omillar ta’sirida xalq o‘yinlari amaliyotdan siqib chiqarilmoqda. Bu holat 5-6 sinf
o‘quvchilari orasida, ya’ni shaxs sifatida shakllanish davri boshlanayotgan yoshda
alohida ahamiyatga ega.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ta’lim tizimini takomillashtirish bo‘yicha amalga
oshirilayotgan islohotlar doirasida tarbiya fanining joriy etilishi, milliy qadriyatlarni
o‘qitishga e’tiborning kuchayishida muhim qadam bo‘ldi. Mamlakatimizda 2021-2022
yillarda joriy etilgan tarbiya darsliklari o‘quvchi-yoshlarning ma’naviy-axloqiy
tarbiyasini takomillashtirish, milliy qadriyatlarni e’zozlash ruhida tarbiyalash
masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Ta’lim-tarbiya jarayonida xalq o‘yinlaridan
foydalanish orqali biz o‘quvchilarda nafaqat jismoniy, balki intellektual, axloqiy,
estetik va ijtimoiy sifatlarni ham shakllantirishga xizmat qiladi. Bundan tashqar xalq
o‘yinlari orqali bolalarda jamoaviylik, mas’uliyat, mardlik, sabr-toqat, halollik kabi
ma’naviy-axloqiy fazilatlar shakllanadi. Milliy o‘yinlar vositasida bolalarda milliy
o‘zlikni anglash, vatanparvarlik tuyg’usi, ajdodlar merosiga hurmat hissi rivojlanadi.
Xalq o‘yinlarining yana bir muhim jihati shundaki, ular bolalarni tabiat bilan
uyg’unlikda yashashga, atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga ham
o‘rgatadi.
ASOSIY QISM
Xalq o‘yinlari – bu avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan, ma’lum qoidalar asosida
tashkil etiladigan va belgilangan maqsadga erishishga yo‘naltirilgan faoliyat turi
bo‘lib, bu milliy madaniyat va ma’naviyat, pedagogik–psixologik, ijtimoiy va jismoniy
taraqqiyotning shakllanishida katta ahamiyat kasb etadi. Bolalarni jamoatchilik va
mehnatsevarlik ruhida tarbiyalashda xalq o‘yinlarining o‘rni beqiyosdir. Yoshlikdan
mehnatga muhabbat uyg’otish, sabrli-chidamli, boshlagan ishni oxiriga yetkazadigan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
344
2181-3187
qilb tarbiyalash bugungi kunda dolzarb hisoblanadi. Bugungi kunda tarbiyaning barcha
bosqichlarida bolalarning sevimli o‘yinlaridan foydalanish yoshlarda, turli
qobiliyatlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishida muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Xalq o‘yinlari qatoriga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
“Oq terakmi–ko‘k terak”
– bu o‘yin bolalarda chaqqonlikni, tezlik va kuchni
rivojlantiradi. Jamoaviy bo‘lgani uchun o‘zaro hamkorlik va jamoada ishlash
ko‘nikmalaraini va diqqatni shakllantiradi.
“Besh
tosh” –
bu intellektual va chaqqonlikni talab qiladigan o‘yin bo‘lib, o‘yin
davomida ishtrokchilar bir vaqtning o‘zida toshni havoga otish, yerdan boshqa
toshlarni olish va tushayotgan toshni ham olishi kerak. Bu o‘quvchilarda diqqatni
jamlash, ko‘z va qo‘l harakatlarini muvofiqlashtirish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
“Chillik” –
o‘yin davomida bolalar chillakni (kichkina tayoqcha) kattaroq tayoq
bilan urib, uzoqqa otishi kerak bo‘ladi. Bu o‘yin bolalarda strategik fikrlashni,
chaqqonlik, tezkorlik, mo‘ljalga olish, guruh va jamoada do‘stona munosabatlarni
shakllantiradi.
“Arqon tortish”
– bu o‘yin yoshlarda kuch va chidamlilikni oshiradi.
Hamjihatlik, hamkorlik, sog’lom raqobat, hamma bir vaqtda bir yo‘nalishda harakat
qilishi jamoaviy muhitni, jamoaviy ruh, kuch va bardoshni rivojlantiradi.
“So‘z o‘yini”
–
bu o‘yin nafaqat yoshlar uchun balki kattalar uchun ham foydali
va qiziqarli mashg’ulot hisoblanadi. So‘z o‘yini nutq ko‘nikmalarini shakllantirishga,
mantiqiy, tanqidiy, ijodiy fikrlashni, so‘zlarni eslab qolishni, imlo va grammatik
ko‘nikmalarni mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega o‘yin hisoblanadi.
“Durra”
– o‘yinda ishtrokchilardan faol jismoniy harakatlar talab etiladi. Bu
o‘yin yoshlarda tezkor fikrlashni, topqir bo‘lish qobiliyatlarini rivojlantiradi
shuningdek o‘yin ishtirokchilarining harakatlarini kuzatib turish orqali ularda strategik
fikrlash g’oyalarini shakllantiradi.
“Quvlashmachoq”
– bolalarning rivojlanishi uchun muhim o‘yin bo‘lib,
jismoniy faollikni rag’batlantirishi, ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirishi va
ko‘ngilochar vaqt o‘tkazishda muhim hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
345
2181-3187
“Bekinmachoq”
– an’anaviy o‘yinlardan biri bo‘lib yoshlarda sog’lom turmush
tarzini shakllantirishga, aqliy rivojlanish, mantiqiy fikrlash va o‘zaro hamkorlik
ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi.
Albatta, xalq o‘yinlari turli xalqlarning madaniyati, tarixi va hayot tarzini aks
ettiruvchi qadriyatlar hisoblanadi. O‘zbek xalq o‘yinlari madaniy merosimizning
ajralmas qismi hisoblanib asrlar davomida shakllanib kelgan. Milliy o‘yinlar vositasida
bolalarda milliy o‘zlikni anglash, vatanparvarlik tuyg’usi, ajdodlar merosiga hurmat
hissi rivojlanadi. Xalq o‘yinlarining yana bir muhim jihati shundaki, ular bolalarni
tabiat bilan uyg’unlikda yashashga, atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda
bo‘lishga ham o‘rgatadi.
Xalq o‘yinlari nafaqat ko‘ngilochar, balki jismoniy, aqliy
rivojlanishga xizmat qiluvchi o‘yinlardir. Shuningdek, xalqimizning milliy an’analari
va qadriyatlari aks etgan bo‘lib, ularni yosh avlodga yetkazishda xalq o‘yinlari muhim
vosita bo‘lib xizmat qiladi. Xalq o‘yinlari yoshlarda quyidagi sifatlarning
shakllanishiga xizmat qiladi:
– jamoa bo‘lib harakat qilish ko‘nikmasi;
– mas'uliyatni his qilish;
– o‘zaro hurmat va hamkorlik;
– milliy o‘zlikni anglash;
– jismoniy rivojlanish;
– intellektual qobiliyatlarni o‘stirish.
Xalq o‘yinlarining yana bir muhim jihati shundaki, ular avloddan-avlodga o‘tib,
bugungi kunda xalq pedagogikasining ham ajralmas qismi hisoblanadi. Ular orqali
milliy qadriyatlar, axloqiy me’yorlar va madaniy an’analar avloddan-avlodga o‘tib,
millatning madaniy merosini saqlab qolish va uni davom ettirishga yordam beradi.
Pedagogik nuqtai nazardan olib qaraganda xalq o‘yinlari o‘quvchilarning quyidagi
rivojlanish yo‘nalishlariga ta’sir ko‘rsatadi:
Jismoniy rivojlanish.
Xalq o‘yinlari bolalarning jismoniy faolligini oshiradi,
koordinatsiyani yaxshilaydi, chaqqonlik, chidamlilik, epchillik kabi sifatlarni
rivojlantiradi. Masalan, “Oq terakmi ko‘k terak”, “Durra”, “Quvlashmachoq” kabi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
346
2181-3187
o‘yinlar yoshlarda tezlik va chaqqonlikni sakllantirsa, “Kurash”, “Arqon tortish” kabi
o‘yinlar kuch va chidamlikni rivojlantiradi.
Intellektual rivojlanish.
Ko‘plab xalq o‘yinlari mantiqiy fikrlash, ijodiy
yondashish, strategik rejalashtirish kabi intellektual qobiliyatlarni talab qiladi. O‘zbek
xalq o‘yinlaridan “Beshtosh”, “Oshiq”, “So‘z o‘yini” kabilar o‘quvchilarda diqqatni
jamlash, xotirani mustahkamlash, shuningdek, tez qaror qabul qilish ko‘nikmalarini
shakllantiradi.
Ijtimoiy rivojlanish.
Xalq o‘yinlari jamoa bo‘lib harakat qilish, qoidalarga rioya
qilish, g'alaba va mag'lubiyatni to‘g'ri qabul qilish, hamkorlik qilish kabi muhim
ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Ma’naviy-axloqiy rivojlanish.
Xalq o‘yinlarida milliy qadriyatlar, axloqiy
me'yorlar, urf-odatlar o‘z aksini topgan. “Oq terakmi-ko‘k terak”, “Arqon tortish”,
“Chillak” kabi o‘yinlarda adolat, halollik, mardlik, jasorat kabi axloqiy tushunchalar
o‘z ifodasini topgan.
Xulosa qilb aytganda, xalq o‘yinlari globallashuv sharoitida milliy o‘zlikni
saqlash, o‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasini takomillashtirish, milliy
qadriyatlarni asrab-avaylash va avloddan-avlodga yetkazishning muhim vositasi
sifatida e'tirof etiladi. Tarbiya darslarida xalq o‘yinlaridan tizimli, maqsadli va
zamonaviy pedagogik yondashuvlar asosida foydalanish o‘quvchilarining xalq
o‘yinlariga qadriyatli munosabatini shakllantirishga xizmat qiladi.
Bugungi kunda globallashuv jarayonida milliy o‘zlikni saqlash va uni yangi
avlodga yetkazish masalasi tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Zamonaviy jamiyatda
milliy o‘zlikni saqlash har bir xalq uchun eng muhim vazifalardan biridir. Xalq
o‘yinlari esa bu borada eng samarali vositalardan hisoblanadi.
Yuqoridagi fikrlarga asoslanib yoshlarda milliy xalq o’yinlarini singdirish uchun
quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
1.
O‘quvchilarning xalq o‘yinlariga qiziqishini oshirish uchun innovatsion
pedagogik texnologiyalardan foydalanish;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
347
2181-3187
2.
2.Raqamli
texnologiyalardan
foydalangan
holda
xalq
o‘yinlarini
zamonaviylashtirishga harakat qilish (masalan, xalq o‘yinlari haqida videoroliklar,
animatsiyalar, mobil ilovalar yaratish);
3.
Ota-onalar bilan hamkorlikda ishlash, oilada xalq o‘yinlarini targ'ib qilish;
4.
Maktablarda xalq o‘yinlari festivallari, tanlovlar o‘tkazish;
5.
O‘qituvchilar uchun xalq o‘yinlaridan tarbiya jarayonida foydalanish bo‘yicha
metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish.
6.
Maktabdan tashqari ta’lim muassasalarida xalq o‘yinlari to‘garaklarini tashkil
etish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son
“2022-2026 yillarga mo’ljallangan Yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to'g'risida”gi Farmoni.
2.
Qodirov. A. “O’zbek xalq bolalar o’yinlari”. Toshkent Fan 2009.
3.
Usmonxo’jayev T.S, Meliyev X. “Milliy harakatli o’yinlar” 2000.
4.
Axmedov F.Q. Milliy an’analar asosida sport bayramlarini tashkil qilish va
o‘tkazish usullari. Jizzax-2005.
5.
Normurodov A.N. “O’zbek milliy o’yinlari” T. 1999.
6.
Usmonxo’jayev T.S, Xo’jayev F. “1001 o’yin” 1990.
