ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
327
2181-3187
O‘QUVCHILARNING MUSTAQIL FIKRLASH KO‘NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISHDA MATEMATIK MASALALARNING ROLI
Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumani
38-umumiy oʻrta taʼlim maktabi matematika fani oʻqituvchisi
Ravshanova Raʼno Roʻzimurodovna
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada o‘quvchilarning mustaqil fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirishda matematika fanining, xususan, matematik
masalalarning o‘rni va ahamiyati tahlil etilgan. Mustaqil fikrlash zamonaviy ta’limning
asosiy maqsadlaridan biri sifatida qaralib, bu ko‘nikmani shakllantirishda matematik
masalalarning tahliliy va mantiqiy tafakkurni rivojlantirishdagi o‘rni alohida
yoritilgan. Maqolada turli xil masala turlari (arifmetik, mantiqiy, hayotiy, ochiq
tipdagi) o‘quvchilarning tafakkuriga turlicha ta’sir ko‘rsatishi asoslab berilgan.
Shuningdek, o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlashini rag‘batlantirishga xizmat
qiluvchi metodik yondashuvlar — muammoli vaziyatlar yaratish, masala tuzish,
guruhda ishlash, fikr almashish, mantiqiy xulosa chiqarish kabi faol ta’lim shakllari
yoritilgan. Maqolada keltirilgan amaliy misollar orqali matematik masalalarning
nafaqat nazariy bilim, balki hayotiy ko‘nikma shakllantirishdagi roli ko‘rsatib berilgan.
Mazkur tadqiqot natijalari matematika darslarini yanada samarali tashkil qilish,
o‘quvchilarda chuqur fikrlash va ijodiy yondashuvni shakllantirishda muhim metodik
asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Metodlar, innavatsion, mustaqil, ta’lim tizimi, ilmiy, izlanish;
Annotation.
This article analyzes the role and significance of mathematics, in
particular, mathematical problems, in the formation of students ' independent thinking
skills. Independent thinking is considered as one of the main goals of modern
education, and the role of mathematical issues in the development of analytical and
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
328
2181-3187
logical thinking is highlighted in the formation of this skill. The article is based on the
fact that different types of issues (arithmetic, logical, vital, open type) have different
effects on the thinking of readers. Also covered are methodological approaches that
serve to stimulate the creative and critical thinking of students — such forms of active
education as creating problem situations, creating issues, working in a group,
exchanging ideas, drawing logical conclusions. Through the practical examples
presented in the article, the role of mathematical problems in the formation of not only
theoretical knowledge, but also vital skills is shown. Results of this study mathematics
textbook
Key words.
Methods, innovative, independent, educational system, scientific,
research;
KIRISH
Bugungi kunda butun dunyo ta’lim tizimlarida sodir bo‘layotgan
o‘zgarishlar, raqamli texnologiyalarning kirib kelishi, bilimlar oqimining tezligi
o‘quvchilardan nafaqat tayyor bilimlarni egallashni, balki ulardan mustaqil ravishda
foydalanish, tahlil qilish, xulosa chiqarish va yangi bilimlar yaratish qobiliyatini talab
qilmoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda, o‘quvchilarda
mustaqil fikrlash
ko‘nikmasini shakllantirish
zamonaviy ta’limning asosiy vazifalaridan biri sifatida
maydonga chiqmoqda. Mustaqil fikrlash — bu o‘quvchining muammoni mustaqil
ravishda tushunishi, uni tahlil qilishi, mantiqiy yo‘l bilan yechim topishi va o‘z fikrini
asoslay olishi demakdir. Bu ko‘nikma o‘quvchining intellektual rivojlanishida, hayotiy
qarorlar qabul qilishda, ijodiy yondashuvda, muammoli vaziyatlardan chiqib ketishda
beqiyos ahamiyat kasb etadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
329
2181-3187
Matematika fani bu maqsadga erishishda eng qulay vositalardan biridir. Chunki
matematika — bu nafaqat sonlar va formulalar, balki tafakkur, mantiq, izchillik va
tizimli fikrlashdir. Ayniqsa, matematik
masalalar
o‘quvchining mustaqil fikrlashini
faollashtirish, turli alternativ yechimlarni izlash, muqobil fikrlar orqali mantiqiy
xulosalarga kelish imkonini beradi.
Ko‘plab metodistlar va zamonaviy pedagoglar ta’kidlaganidek, matematik
masalalarni o‘qitish jarayonida to‘g‘ri tashkil etilgan yondashuv o‘quvchilarning
nafaqat fanga qiziqishini oshiradi, balki ularni mantiqan fikrlash, izchil tahlil qilish,
o‘z fikrini mustaqil ravishda bayon etishga o‘rgatadi. Xususan, Polya (G. Polya)
o‘zining “How to Solve It” asarida masalalarni yechish — bu o‘qituvchining
o‘quvchini fikrlashga, izlanishga, sinab ko‘rishga yo‘naltiruvchi eng samarali vositasi
ekanligini ta’kidlaydi. O‘zbekiston Respublikasining 2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan Ta’lim sohasidagi strategik dasturida ham o‘quvchilarning tanqidiy va
mustaqil fikrlashini rivojlantirish eng muhim yo‘nalishlardan biri sifatida belgilab
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
330
2181-3187
qo‘yilgan. Demak, bu boradagi izlanishlar nafaqat amaliy, balki davlat miqyosida ham
dolzarb ahamiyatga ega. Ushbu maqolada matematika fanida o‘quvchilarning mustaqil
fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda matematik masalalarning tutgan o‘rni,
ularning turlari, metodik yondashuvlar va amaliy misollar orqali bu ko‘nikmani
rivojlantirish yo‘llari atroflicha tahlil qilinadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA NATIJALARI
Mustaqil fikrlash va uning ta’limdagi ahamiyati
Mustaqil fikrlash — bu shunchaki fikr yuritish emas, balki mavjud bilimlarni
tahlil qilish, yangi bilimlarni mustaqil izlab topish, ma’lumotlar orasidagi bog‘liqlikni
ko‘ra olish va asosli qarorlar qabul qilish qobiliyatidir. Bu ko‘nikma XXI asrda zarur
bo‘lgan “yumshoq ko‘nikmalar” (soft skills) tarkibiga kiradi. Ta’lim jarayonida
mustaqil fikrlashga ega o‘quvchi:
savollarga yuzaki emas, asosli javob beradi, muammolarni o‘zi hal qilishga
harakat qiladi, o‘z fikrini isbotlashga harakat qiladi, tanqidiy yondashuvga ega bo‘ladi.
Shu bois mustaqil fikrlashni shakllantirish har qanday fan uchun dolzarb vazifa
hisoblanadi. Ayniqsa, matematika bu borada alohida ahamiyatga ega, chunki har bir
matematik masala o‘quvchini mulohaza qilishga, dalil-topishga va o‘z qarorini
asoslashga undaydi. Matematik masalalar va ularning fikrlashni rivojlantirishdagi o‘rni
Matematika darslarida masalalar asosiy o‘quv vositasi sifatida foydalaniladi.
Masala — bu nafaqat hisob-kitob topshirig‘i, balki o‘quvchining tafakkurini harakatga
keltiruvchi, o‘ziga xos tahliliy ishni talab qiluvchi mantiqiy vazifadir. Masalaning
asosiy komponentlari (shart, izlanayotgan miqdor, yechim usuli va natija) o‘quvchini
har bir bosqichda fikrlashga majbur qiladi. Matematik masalalar orqali tafakkur
izchilligi shakllanadi, sabr-toqat, diqqat, aniqlik va mantiqiylik rivojlanadi, o‘quvchi
bilgan formulalarni real muammolarga tadbiq qilishni o‘rganadi, bir muammoning bir
nechta yechimi borligini anglaydi va tanqidiy fikrlashga o‘rganadi. Shuningdek,
masalalar orqali o‘quvchilarda refleksiya qilish, ya’ni o‘z fikrini tahlil qilish, xatolarini
anglash va ularni tuzatish qobiliyati ham shakllanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
331
2181-3187
Matematik masalalarning turlari va ularning tarbiyaviy-metodik roli
Matematik masalalarni pedagogik nuqtai nazardan quyidagi guruhlarga ajratish
mumkin:
An’anaviy
arifmetik
va
algebraik
masalalar
Bunday masalalar o‘quvchilarning hisoblash malakasini rivojlantiradi. Biroq ular
faqatgina algoritmik fikrlashni emas, balki usul tanlash, matematik model yaratish
ko‘nikmasini ham talab qiladi.
Masalan:
"Bir ishchini yollash uchun 5 ishchi 4 kunda
ishni tugatadi. Agar 3 ishchi ishlasa, ish necha kunda tugaydi?"Mantiqiy masalalar
Bu masalalar mantiqiy tahlil, mulohaza yuritish, sabab–natijani tahlil qilish kabi yuqori
tafakkur darajalarini rivojlantiradi.
Masalan:
"Qishloqda 5 ta uy bor, har bir uyda 3 ta
bola, har bir bola 2 ta mushuk boqadi. Jami nechta mushuk bor?" Hayotiy (amaliy)
masalalar O‘quvchilarning real hayotga bog‘liq vaziyatlar orqali fikrlash ko‘nikmasini
shakllantiradi. Bu orqali o‘quvchi matematikani kundalik hayotda qo‘llashni
o‘rganadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
332
2181-3187
Masalan:
"Magazin narxlarni 20% ko‘tardi, so‘ngra 20% chegirma berdi. Narx asl
holatga
qaytdimi?"
Ijodiy
va
ochiq
tipdagi
masalalar
Bu masalalar bir nechta yechimga ega bo‘lib, o‘quvchining erkin fikrlashini
rag‘batlantiradi. O‘quvchi o‘zi izlanadi, o‘zi masala tuzadi va uni hal etishga urinadi.
Masalan:
“Shunday ikki xonali son topingki, uning raqamlari o‘rin almashganda, hosil
bo‘lgan son oldingisidan 36 birlikka katta bo‘lsin.”
Mustaqil fikrlashni shakllantirishda metodik yondashuvlar
O‘qituvchi dars jarayonida o‘quvchilarni fikrlashga undovchi, savol berishga,
bahs qilishga, alternativ echimlar topishga rag‘batlantiruvchi metodlardan foydalanishi
lozim. Quyidagilar eng samarali metodlardan hisoblanadi:
Muammoli o‘qitish metodi: Darsda yechimi darhol ayon bo‘lmagan masala
beriladi. O‘quvchilar mustaqil izlanadi, bahs qiladi, fikr almashadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
333
2181-3187
Tahliliy usul: Masala bosqichma-bosqich tahlil qilinadi, har bir bosqichda
savollar beriladi. “Fikr xaritasi” usuli: Masala bilan bog‘liq g‘oyalar vizual tarzda
chizmalar orqali ko‘rsatiladi. Guruhli ishlash: Masala yechimi guruhda muhokama
qilinadi, bunda har bir o‘quvchi o‘z fikrini himoya qilishga harakat qiladi. Masala
yaratish topshirig‘i: O‘quvchilarning o‘zlari mustaqil ravishda masala tuzib ko‘rishlari
— eng kuchli ijodiy yondashuvlardan biridir.
Amaliy dars namunasi
Masalan,
7-sinfda
quyidagi
muammoli
masala
berilishi
mumkin:
"O‘quvchi kitob do‘konida 20% chegirma bilan 48 000 so‘mga kitob sotib oldi. Asl
narxi qancha edi?"
Bu masala orqali:
foiz tushunchasi mustahkamlanadi, teskari masala tuzish ko‘nikmasi rivojlanadi,
real hayotiy vaziyatlar tahlil qilinadi; o‘quvchi mustaqil yechim strategiyasini ishlab
chiqadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki
O‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish — zamonaviy
ta’limning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Bunday fikrlash o‘quvchiga nafaqat
darsda, balki kundalik hayotda, kelajakdagi kasbiy faoliyatida ham mustaqil qarorlar
qabul qilish, muammolarga turli rakurslardan yondashish, yangilikka ochiq bo‘lish va
izlanishlarga moyil bo‘lish imkonini beradi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, matematika
fanining o‘quv jarayonidagi o‘rni mustaqil fikrlashni shakllantirishda juda muhim.
Ayniqsa,
matematik masalalar
o‘quvchining tahliliy, mantiqiy, ijodiy va tanqidiy
fikrlash qobiliyatlarini har tomonlama rivojlantiruvchi eng samarali vositadir. Masala
yechish jarayonida o‘quvchi o‘z bilimi, tajribasi va kuzatuvlari asosida muammoni
tushunishga, yechim yo‘llarini izlashga va o‘z fikrini asoslashga o‘rganadi. Maqolada
tahlil qilingan masala turlari — arifmetik, mantiqiy, hayotiy va ochiq tipdagi masalalar
— o‘quvchilarning fikrlash faoliyatiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, ochiq
tipdagi, real hayotga asoslangan va bir nechta yechimga ega bo‘lgan masalalar
o‘quvchining ijodiy va erkin fikrlashini shakllantirishda samarali hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
334
2181-3187
O‘quvchilarda mustaqil fikrlashni shakllantirish uchun o‘qituvchining roli beqiyos.
O‘qituvchi masalalarni shunchaki beribgina qolmasdan, ularni tahlil qilish, bahs-
munozaraga sabab bo‘lish, muqobil yechimlar ishlab chiqish, masala asosida yangi
savollar qo‘yish orqali o‘quvchini faol ishtirokchi sifatida jalb qilishi lozim.
Masalalarni o‘qitish jarayonida interfaol metodlardan, muammoli ta’lim, guruhlarda
ishlash, masala tuzish va izlanish topshiriqlaridan keng foydalanish kerak.
Bundan tashqari, matematik masalalarni tanlashda ularning o‘quvchilarning yosh
xususiyatlari, tafakkur darajasi, qiziqishlari va zamonaviy hayot bilan bog‘liqligiga
e’tibor qaratish zarur. Faqat shu holda masalalar mustaqil fikrlashni rag‘batlantiruvchi
vositaga aylanadi. Agar matematik masalalar to‘g‘ri tanlansa va metodik jihatdan puxta
ishlansa, ular o‘quvchilarda nafaqat bilimni, balki eng asosiysi — mustaqil, izchil va
tizimli fikrlash ko‘nikmasini shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa nafaqat matematika
fani, balki butun ta’lim tizimining rivojiga, jamiyatda faol, tafakkurga ega bo‘lgan
shaxsni shakllantirishga hissa qo‘shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Azlarov Т., Monsurov X . Matematik analiz. – Т.: O‘qituvchi, 1986.
2. Alixonov S. Matematika o‘qitish metodikasi. – Т., O‘qituvchi, 1992.
3. Колмогоров А.Н. Математика – наука и профессия. – М., 1998.
4. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – М., 1998
5. Akhmedov, E. R. (2020). Interactive methods for improving students'motivation to
study the basis of electrical engineering and electronics. Scientific Bulletin of
Namangan State University, 2(8), 309-313.
6. Mamatkulov, B. X. (2022). Development of electronic learning materials in the
course of general physics. Экономика и социум, (5-1 (96)), 101-104.
7. Faxriddin B., No‘monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1
TOIFALI
AVTOMOBILLARNING
TORMOZ
SAMARADORLIGINI
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific researchers
(IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – С. 333-337.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
335
2181-3187
8. Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI
TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI
TORMOZ SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 4. – С. 81-
87.
9. Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLAНГАН M1 TOIFALI
AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic
research in educational sciences. – 2024. – Т. 5. – №. 5. – С. 787-791.
10.Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF
MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD
SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of Science
and Technology. – 2024. – Т. 4. – №. 8. – С. 45-50
11.Каршиев
Фахридин
Умарович,
Н.Абдуқаҳоров
ИЗУЧЕНИЕ
МИКРОСТРУКТУРЫ СТАЛИ В МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//https://www.iupr.ru/6-
121-2024
12. Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI
MUHITLARDA
TORMOZLANISHINI
TAHLIL
QILISH
VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
13. Jo‘Rayev, Muzaffarjon Mansurjonovich. "KIBER PEDAGOGIKA–XXI ASRDA
RAQAMLI TA’LIM MUHITI PEDAGOGIKASI." Academic research in educational
sciences 4.KSPI Conference 1 (2023): 103-110.
14. Mansurjonovich, Juraev Muzaffarjon, and Muzaffar Mansurovich Botirov.
"Characteristics Of Teaching Programming Based On Different Principles." Eurasian
Journal of Engineering and Technology 17 (2023): 85-90.
15. Mansurjonovich, J. M. "Methodological foundations for improving the content of
training future ict teachers in the conditions of digital transformation of education."
Актуальные вопросы современной науки и образования 9 (2022).
16. Juraev, Muzaffarjon Mansurjonovich. "Pedagogical conditions for the
development of vocational education through interdisciplinary integration into the
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
336
2181-3187
vocational
education
system."
НАУКА, ОБРАЗОВАНИЕ, ОБЩЕСТВО:
АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ, ДОСТИЖЕНИЯ И ИННОВАЦИИ. 2021
