ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
317
2181-3187
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT KODEKSIDA
HUJJATLARNI SOXTALASHTIRISH JINOYATINING
KVALIFIKATSIYASI
IBROHIMOV JASURBEK SHERMUHAMMADOVICH
IIV Akademiya Tergov faoliyati yo‘nalishi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Inson huquqlari bo‘yicha vakilining
(ombudsmanning) Andijon viloyatidagi
mintaqaviy vakili, maxsus unvoni podpolkovnik
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida hujjatlarni
soxtalashtirish jinoyatining huquqiy-moddaviy asoslari, ularning kvalifikatsiyasi,
jinoyat tarkibi elementlari hamda amaliyotda uchraydigan muammolar yoritilgan.
Shuningdek, tergov jarayonida ushbu jinoyatlarni aniqlash, hujjatlarni soxta deb topish
mezonlari, jinoyatlarni oldini olishga qaratilgan choralar va ilg‘or xorijiy tajribalarga
ham to‘xtalib o‘tilgan. Qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ham ishlab
chiqilgan.
Kalit so‘zlar: hujjat, soxtalashtirish, Jinoyat kodeksi, kvalifikatsiya, jinoyat
tarkibi, tergov, huquqiy baholash, jinoyat alomatlari, elektron hujjat, oldini olish
chorasi
KIRISH
Bugungi kunda hujjatlarni soxtalashtirish jinoyati nafaqat yuridik tizim uchun,
balki jamiyatning ishonch poydevorini mustahkamlashda ham dolzarb masalalardan
biri bo‘lib qolmoqda. Texnologiyalar rivojlanib, hujjatlar yuritish tizimi elektron
shaklga o‘tayotgan bir paytda, ayrim fuqarolar yoki tashkilotlar tomonidan hujjatlarni
qalbakilashtirish yo‘li bilan noqonuniy manfaat orttirishga urinishlar hanuz
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
318
2181-3187
kuzatilmoqda. Bu esa nafaqat qonuniylik prinsiplari, balki fuqarolarning davlat
idoralariga bo‘lgan ishonchiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu nuqtai nazardan, hujjatlarni soxtalashtirish jinoyatining mohiyatini to‘g‘ri
anglash, ularning kvalifikatsiyasini huquqiy jihatdan aniq belgilash, tergov amaliyotida
bu jinoyatlarni to‘g‘ri tasniflash muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, davlat
xizmatlarining elektronlashtirilishi, raqamli identifikatsiya va elektron imzo
tizimlarining joriy qilinishi ushbu jinoyatlarning oldini olishda samarali vosita bo‘lib
xizmat qilmoqda.
Ushbu maqolada jinoyat kodeksida hujjatlarni soxtalashtirishga oid normalar
tahlil qilinadi, amaliy tergov tajribasi asosida dolzarb masalalar ko‘rib chiqiladi hamda
mavjud huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
ASOSIY QISM
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksida hujjatlarni soxtalashtirish jinoyati
aniq belgilangan bo‘lib, bu jinoyatning kvalifikatsiyasi va unga qarshi kurashish
mexanizmlari yuridik tizimimizda alohida ahamiyatga ega. Hujjatlarni soxtalashtirish
— bu qonuniy kuchga ega hujjatlarni qalbakilashtirish, noto‘g‘ri ma’lumot kiritish
yoki asl hujjatlarni noqonuniy o‘zgartirish orqali kishi yoki tashkilotlarga foyda
keltirish maqsadida amalga oshiriladi.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi (Jinoyat Kodeksi, 1994 yil 22
sentyabr) hujjatlarni soxtalashtirishni jiddiy jinoyat sifatida ko‘rib chiqadi va uning har
xil shakllarini aniq tasniflashga imkon beradi.
Hujjatlarni soxtalashtirish jinoyatining asosiy huquqiy me’yorlari O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat Kodeksining 167-moddasida keltirilgan. Mazkur modda
hujjatlarni qalbakilashtirishning qator turlarini o‘z ichiga oladi, jumladan, davlat va
nodavlat hujjatlarini soxtalashtirish, shaxsiy ma’lumotlar yoki boshqa muhim
hujjatlarni o‘zgartirish, noxush maqsadlarda ishlatish kabi holatlarni tasvirlaydi. 167-
modda birinchi va ikkinchi qismlarida hujjatlarni soxtalashtirishni sodir etgan shaxslar
uchun jinoiy javobgarlikni belgilaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
319
2181-3187
Bu jinoyatning kvalifikatsiyasi unga ko‘ra har bir hujjatni soxtalashtirish turi
uchun jazo belgilanishi bilan ajralib turadi. Misol uchun, agar soxtalashtirish davlat
hujjatlariga tegishli bo‘lsa, bu holatda javobgarlik yuqori darajada bo‘ladi, ya’ni eng
kamida jinoiy qamoq jazosiga sabab bo‘ladi. Agar soxtalashtirish shaxsiy yoki
tashkilotga oid hujjatlarda amalga oshirilsa, jazo bir muncha yumshoqroq bo‘lishi
mumkin, lekin shunga qaramay, hujjatni soxtalashtirgan shaxs jinoiy javobgarlikka
tortilishi kerak.
O‘zbekiston Respublikasida hujjatlarni soxtalashtirishga qarshi kurashishda
ko‘plab qonunlar va nizomlar muhim rol o‘ynaydi. Masalan, "Elektron hukumat
to‘g‘risida"gi qonun, 2013-yil 6-dekabrda qabul qilingan, davlat idoralari va fuqarolar
o‘rtasidagi elektron hujjatlar almashinuvi jarayonlarini tartibga soladi. Bu qonun
hujjatlarni soxtalashtirishning oldini olishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi,
chunki elektron tizimlar hujjatlarning o‘zgartirilishini aniq ko‘rsatib beradi va ular
uchun elektron imzo tizimini joriy etish orqali soxta hujjatlarning kelib chiqish
imkoniyatini kamaytiradi.
Shuningdek, "Davlat xizmatlari to‘g‘risida"gi qonun, 2018-yil 5-aprelda qabul
qilingan, davlat xizmatlarini ko‘rsatish jarayonlarini tartibga soladi va hujjatlarni
soxtalashtirishga qarshi kurashishda muhim qadamdir. Ushbu qonun doirasida
hujjatlar, shu jumladan shaxsiy ma’lumotlar, raqamli formatda huquqiy kuchga ega
bo‘lib, ularni soxtalashtirishning oldini olish uchun zamonaviy texnologiyalar joriy
etilgan.
Elektron imzo tizimi ham hujjatlarni soxtalashtirishga qarshi kurashishda kuchli
huquqiy vositadir. O‘zbekiston Respublikasi "Elektron imzo to‘g‘risida"gi qonuni,
2015-yil 3-noyabrda qabul qilingan, bu tizimni joriy etishda ko‘plab hujjatlarni
soxtalashtirish holatlarini kamaytiradi. Elektron imzo hujjatning asl nusxasini
tasdiqlaydi va uni o‘zgartirish imkoniyatini cheklaydi. Shuningdek, ushbu tizim davlat
va biznes sohalarida ishonchli va xavfsiz hujjat almashinuvi uchun zarur vosita sifatida
xizmat qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
320
2181-3187
Shu bilan birga, Jinoyat Kodeksining 168-moddasi, ya’ni "Hujjatlarni
o‘zgartirish yoki yo‘q qilish" moddasi ham muhim ahamiyatga ega. Bu modda
hujjatlarni nafaqat qalbakilashtirish, balki ularni o‘zgartirish yoki yo‘q qilishni ham
jinoyat sifatida belgilaydi, va bunday jinoyatlar uchun javobgarlikni oshiradi.
Moddaning maqsadi hujjatlarning saqlanishi va ularni noto‘g‘ri maqsadlarda
ishlatishning oldini olishga qaratilgan.
Jinoyat kodeksida keltirilgan ushbu normalar nafaqat jinoyatni aniqlashda, balki
unga qarshi kurashishda samarali yondashuvni shakllantirishda ham muhim
ahamiyatga ega. Davlatimiz tomonidan joriy etilgan yangi texnologiyalar va qonunlar,
shubhasiz, hujjatlarni soxtalashtirishga qarshi kurashishda katta yordam beradi va shu
bilan birga jamiyatda huquqiy ongni oshirishga hissa qo‘shadi.
Shuning uchun
hujjatlarni
soxtalashtirishga
qarshi
samarali
kurashish
uchun
zamonaviy
texnologiyalarni, elektron tizimlarni va huquqiy mexanizmlarni to‘g‘ri qo‘llash
muhimdir.
Hujjatlarni soxtalashtirish jinoyatining amaliy misollarini jadvalda taqqoslangan
holda keltiraman:
Amaliy
Misol
Jinoyat
Turi
Qonuniy
Me’yorlar
Jazo
Ehtimoliy
Sabablar
Davlat
hujjatini
soxtalashtiris
h
Hujjatlarni
qalbakilashtirish
O‘zbekisto
n Respublikasi
Jinoyat
Kodeksining
167-moddasi
Eng
kamida 3 yil
muddatga
ozodlikdan
mahrum
qilish
Maqsad:
davlatga
zarar
yetkazish,
qarorlarni
o‘zgartirish
Shaxsiy
hujjatni
soxtalashtiris
h (pasport)
Shaxsiy
hujjatlarni
soxtalashtirish
O‘zbekisto
n Respublikasi
Jinoyat
Jarima
yoki qamoq,
1
yilgacha
qamoq
Identifikatsiy
a
qilishni
o‘zgartirish,
firibgarlik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
321
2181-3187
Amaliy
Misol
Jinoyat
Turi
Qonuniy
Me’yorlar
Jazo
Ehtimoliy
Sabablar
Kodeksining
167-moddasi
Yuridik
shaxsning
hujjatlarini
o‘zgartirish
Tashkilotnin
g
hujjatlarini
o‘zgartirish
O‘zbekisto
n Respublikasi
Jinoyat
Kodeksining
167-modda,
168-modda
Jarima
yoki
2
yilgacha
qamoq
Tashkilotga
nohaqlik,
imzolarni
noqonuniy
o‘zgartirish
Elektron
hujjatni
soxtalashtiris
h
Elektron
hujjatlarni
qalbakilashtirish
"Elektron
hukumat
to‘g‘risida"gi
qonun, Jinoyat
Kodeksining
167-modda
Elektron
imzo
orqali
hujjatni
soxtalashtiris
h
Elektron
tizim orqali soxta
hujjatlar yaratish
Boshqa
hujjatlarni
o‘zgartirish
(qarz)
Qarzdorlik
hujjatlarini
o‘zgartirish
O‘zbekisto
n Respublikasi
Jinoyat
Kodeksining
168-modda
Jazo:
qamoq yoki
jarima,
1
yilgacha
O‘zgartirish
orqali
o‘z
manfaatini
ko‘zlash
Bu jadvalda, har bir hujjatni soxtalashtirish turi bo‘yicha asosiy jinoyatlarni,
ularni aniqlashga qaratilgan qonuniy me'yorlarni, jazo belgilashni va ehtimoliy
sabablarni taqqoslagan holda ko‘rsatdim. Har bir holatda jinoyatning qiyinchiliklari va
jazo darajasi farq qiladi, bu esa hujjatlarni soxtalashtirishga qarshi kurashish
mexanizmlarini yanada samarali qilishni talab qiladi.
XULOSA
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
322
2181-3187
Hujjatlarni soxtalashtirish jinoiy harakatlari nafaqat huquqiy tizimga, balki
jamiyatga ham katta zarar yetkazadi. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi
doirasida bu jinoyatlar aniq belgilangan bo‘lib, ular uchun turli jazolar ko‘zda tutilgan.
Hujjatlarni soxtalashtirishning turli shakllari – davlat hujjatlari, shaxsiy hujjatlar,
yuridik shaxslar hujjatlari, elektron hujjatlar va boshqalar – har biri o‘ziga xos jinoyat
sifatida ko‘riladi va har bir holatda jazo choralarining samaradorligi qonuniy
mexanizmlar bilan tartibga solinadi.
Shu bilan birga, hujjatlarni soxtalashtirishni oldini olish uchun davlat tomonidan
qator islohotlar amalga oshirilgan. Elektron imzo tizimi va raqamli hujjatlar doirasidagi
qonuniy o‘zgarishlar bu jinoyatlarni kamaytirish va hujjatlarning haqiqiyligini
ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Jinoiy javobgarlik va jazo choralari bu
jinoyatlarni kamaytirish uchun kuchli huquqiy mexanizm bo‘lib xizmat qiladi, biroq,
bu borada davriy monitoring, huquqiy ongni oshirish va fuqarolarni hujjatlarni
soxtalashtirishning salbiy oqibatlari haqida xabardor qilishni davom ettirish zarur.
Umuman olganda, hujjatlarni soxtalashtirish jinoyatiga qarshi kurashishda
samarali qonunlar va tizimlar orqali jamiyatda huquqiy tartibni ta'minlash va adolatni
tiklash mumkin. Bu, albatta, har bir fuqaroning huquqiy ongini oshirish va hujjatlarni
saqlash tizimida ishonchni kuchaytirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi. Tashkent: Adolat, 2021.
2.
Ahmadov, M. Hujjatlarni Soxtalashtirishga Qarshi Kurash: Nazariy va Amaliy
Asoslar. Toshkent: O‘zbekiston huquq akademiyasi nashriyoti, 2020.
3.
Salimov, A. X. Elektron Hujjatlar va Ularning Huquqiy Tabiati. Toshkent:
Huquq va jamiyat, 2019.
4.
Karimov, I. J. O‘zbekiston Respublikasida Huquqni Muhofaza Qilish Faoliyati:
Tarix va Hozirgi Holat. Toshkent: O‘zbekiston davlat nashriyoti, 2022.
