ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
311
2181-3187
BOSQINCHILIK JINOYATI
SODIQOV NODIRBEK SOBURALIEVICH
Xo‘jaobod tumani IIB huzuridagi
Tergov guruhi katta tergovchisi
ANNOTATSIYA
Bosqinchilik jinoyati - bu shaxsga jismoniy va ma’naviy zarar yetkazish orqali,
uning mulkini noqonuniy ravishda egallashni maqsad qilgan jinoyatdir. Ushbu jinoyat
turi odatda zo‘ravonlik, tahdid yoki boshqa majburiy harakatlar bilan amalga oshiriladi.
Bosqinchilik jinoyatining kvalifikatsiyasi jinoyatni sodir etish usullari, voqealarning
tafsilotlari va zarar yetkazilgan shaxsning holatiga qarab o‘zgarishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi asosida, bosqinchilik jinoyatiga
nisbatan qat’iy jazolar belgilangan bo‘lib, jinoyatchilarni jazolashda samarali choralar
ko‘riladi.
Kalit so‘zlar:
bosqinchilik, jinoyat, mulk, zo‘ravonlik, tahdid, O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat Kodeksi, kvalifikatsiya, jazolar, huquqiy baholash.
KIRISH
Bosqinchilik jinoyati, dunyo bo‘ylab eng jiddiy jinoyatlarning biri sifatida
ajralib turadi. Bu jinoyat, inson huquqlarining asosiy tamoyillarini, xususan, mulkni
himoya qilish va shaxsning xavfsizligini ta’minlashni buzishi bilan tahdid qiladi.
Bosqinchilik jinoyatining mohiyati, jismoniy kuch ishlatish, tahdidlar va boshqa
zo‘ravonlik shakllari orqali insonlarning mulkini noqonuniy ravishda egallashga
urinishdan iborat. Bu jinoyat, nafaqat material zarar keltirishi, balki shaxsning
psixologik va emotsional holatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi, bosqinchilik jinoyatini alohida
ta’riflab, unga qarshi qat’iy choralar ko‘rishni belgilaydi. Jinoyat kodeksida,
bosqinchilikni sodir etgan shaxslarga nisbatan qanday jazolar belgilanganligi, jinoiy
faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlari va jinoiy javobgarlikning shakllari ko‘rsatilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
312
2181-3187
Shuningdek, bosqinchilik jinoyatini oldini olish va uni aniqlash bo‘yicha amalga
oshiriladigan yuridik choralar, shuningdek, tergov va sud tizimlaridagi dolzarb
masalalar hamda bu jinoyatga qarshi kurashishda ilg‘or tajribalar, jamoatchilik
xavfsizligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Ushbu maqolada, bosqinchilik jinoyatining ta’riflari, uning turli shakllari,
jinoyatning kvalifikatsiyasi va jinoyatchilarni jazolashdagi me’yoriy hujjatlar haqida
to‘liq ma’lumot beriladi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi huquqiy tizimida
bosqinchilik jinoyatiga qarshi kurashishda amalga oshirilgan islohotlar va huquqiy
tahlil yoritiladi.
ASOSIY QISM
Bosqinchilik jinoyati, jinoyat kodeksida belgilanganidek, jismoniy kuch
ishlatish yoki zo‘ravonlik yo‘li bilan mulkni noqonuniy ravishda egallashga urinishdir.
Bu jinoyatning sifatini va tarkibini tushunish uchun, uning huquqiy asoslarini aniqlab
olish juda muhimdir.
O‘zbekiston
Respublikasining
Jinoyat
Kodeksining
164-moddasida
bosqinchilikni sodir etgan shaxsga nisbatan qanday jazolar belgilanganligi alohida
ko‘rsatilgan. Ushbu modda bo‘yicha, bosqinchilikni sodir etgan shaxslarni qamoqqa
olish, jinoiy javobgarlikka tortish, jazo sifatida uzoq muddatga ozodlikdan mahrum
etish mumkin. Bu huquqiy normaning asosiy maqsadi, davlat va jamoatchilik
xavfsizligini ta’minlash va jinoyatchilikni oldini olishdir.
Jinoyat kodeksidagi boshqa moddalar, masalan, 163-moddada mulkni o‘g‘irlash,
165-moddada tahdid orqali mulkni egallash kabi jinoyatlar bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin. Bu holatlar, bosqinchilik jinoyatining kengaygan shakllarini tashkil qiladi va
har bir jinoyat turining o‘ziga xos huquqiy ta’riflari mavjud.
Bundan
tashqari, O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksida
bosqinchilikni o‘ziga xos holatlar bilan bog‘lash uchun qo‘shimcha ma’lumotlar ham
berilgan. Masalan, bosqinchilikda zo‘ravonlik usullari, ularning darajasi,
qurbonlarning holati va jinoyatchilarning ijtimoiy xususiyatlari e’tiborga olinadi. Bu
huquqiy yondashuv, bosqinchilik jinoyatini aniq va sifatli tahlil qilishga imkon beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
313
2181-3187
Bundan tashqari, jinoyatni tergov qilishda, davlat organlari tomonidan jinoiy
faoliyatni aniqlash va tegishli choralarni ko‘rish uchun ilg‘or texnologiyalar, kuzatuv
usullari, va sud eksperti xulosalari ham keng qo‘llaniladi. Bu barcha yondashuvlar,
bosqinchilik jinoyatlarini oldini olishda va jinoyatchilarni aniq aniqlashda muhim
ahamiyatga ega.
Yuqorida qayd etilgan huquqiy tamoyillar, jinoyatlarning kiritilishi va ularni
aniqlash usullari, bosqinchilik jinoyatini yanada chuqurroq o‘rganish va jinoyatga
qarshi kurashishda qo‘llaniladigan samarali strategiyalarning shakllanishiga yordam
beradi. Bu tizimlar va me’yorlar, shu jumladan, jinoyatni sodir etgan shaxslarga
nisbatan olib boriladigan tergov va sud jarayonlarini muvofiqlashtirishga xizmat qiladi.
Bosqinchilik jinoyati bilan bog‘liq amaliy misollarni taqqoslash tarzida jadval
ko‘rinishida keltiraman:
Asosiy
Ko‘rsatkichlar
Bosqinchilik
Jinoyati
(Jinoyat Kodeksi bo‘yicha)
Amaliy Misol
Jinoyatning
Turi
Bosqinchilik – jismoniy
kuch ishlatish yoki zo‘ravonlik
bilan mulkni egallashga urinish.
Bir
kishi,
yo‘lda
o‘tayotgan
fuqaro
bilan
to‘qnashib, unga jismoniy
kuch
ishlatib,
telefonini
o‘g‘irlaydi.
Jinoyatning
Qisqacha Tavsifi
Jismoniy kuch ishlatish,
zo‘ravonlik orqali mulkni olish,
ayniqsa, jamiyat xavfsizligini
buzish.
Shaxs, jinoyatni amalga
oshirish
uchun
to‘siq
qo‘ymaydi, ya’ni, o‘g‘irlikni
sodir etishda zo‘ravonlikdan
foydalanadi
(masalan,
mushtlashish
yoki
tahdid
qilish).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
314
2181-3187
Asosiy
Ko‘rsatkichlar
Bosqinchilik
Jinoyati
(Jinoyat Kodeksi bo‘yicha)
Amaliy Misol
Jinoyatni
Soddalashtirilgan
Qilish
Bosqinchilikda
jismoniy
zarar
yetkazish
darajasi,
xususan,
zo‘ravonlikni
qo‘llashning aniq shakli.
Jinoyatning o‘ta og‘ir
shakli, agar jismoniy yoki
psixologik zarar yetkazilgan
bo‘lsa, bu murakkab holat
sifatida ko‘rib chiqiladi.
Qonuniy
Jazolar
164-modda bo‘yicha: 5
yildan 10 yilgacha qamoq
jazosi,
ba’zan
mol-mulkni
musodara qilish ham ko‘zda
tutiladi.
Shaxsni 6 yilga qamoqqa
olish
qarori
chiqarilgan,
shuningdek,
o‘g‘irlangan
mulk musodara qilingan.
Tergov
Jarayoni
Jinoyatchilarni
aniqlash,
dalillarni yig‘ish, o‘rganish va
tergovni boshqarish jarayoni.
O‘g‘irlikning guvohlari
va texnik vositalar (masalan,
video kuzatuv) yordamida
jinoyatchi aniqlangan.
Qonuniy
Himoya va Tergov
Shaxsning
jinoyatga
aloqasi
bo‘lsa-da,
huquqiy
himoya
va
tergovdan
foydalanish imkoniyatlari.
Jinoyatchi
advokat
yordamidan
foydalanib,
o‘zining begona emasligini
isbotlashga harakat qilgan,
ammo dalillar ta’sirida aybini
tan olishga majbur bo‘lgan.
Jinoyatni
Yengillashtirish
Holatlari
Agar
jinoyatni
sodir
etishda
shaxsning
shaxsiy
holati, masalan, ruhiy holati
yoki
ijtimoiy
sharoitlari
yengillashtirish
sifatida
Shaxsning yoshi kichik
yoki ruhiy holati yomon
bo‘lsa, jazo kamaytirilgan
(masalan,
3
yilga
qisqartirilgan).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
315
2181-3187
Asosiy
Ko‘rsatkichlar
Bosqinchilik
Jinoyati
(Jinoyat Kodeksi bo‘yicha)
Amaliy Misol
ko‘rsatilsa, jazo kamaytirishi
mumkin.
Jadvalda ko‘rsatilgan misollar, bosqinchilik jinoyatining turli jihatlarini
taqqoslashni va uning huquqiy holatini aniq ko‘rsatishni maqsad qiladi. Bu tarzda tahlil
qilish, jinoyatlarni aniqlash va ularga qarshi kurashishda samarali yondashuvlar ishlab
chiqishga imkon yaratadi.
XULOSA
Bosqinchilik jinoyati jamiyat uchun katta xavf tug‘diradi va uning oldini olishda
huquqiy tizimning samarali ishlashi juda muhimdir.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksida bosqinchilik jinoyatining aniq
huquqiy baholash mezonlari, jinoyat tarkibi va jazolarni belgilash ko‘rsatilgan. Bu
qonunlar, shuningdek, tergov jarayonini boshqarish va jinoyatchilarni aniqlashda
muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Bosqinchilik jinoyatining oldini olishda jismoniy va psixologik zararlar,
jinoyatni sodir etishda qo‘llaniladigan zo‘ravonlik usullari va ularning qonuniy
jazolariga qarab yondashuvlar ishlab chiqilgan. Tergov jarayonida dalillarni to‘plash,
guvohlarning ko‘rsatmalari va texnik vositalardan foydalanish natijasida jinoyatchilar
aniqlanadi va qonun oldida javobgar qilinadi.
Jinoyatlarning oldini olishda shaxsning ruhiy holati yoki yoshiga qarab
yengillashtirish holatlari ham mavjud bo‘lib, bu esa huquqiy tizimning insonparvar
yondashuvini ta’minlaydi. Biroq, bosqinchilik jinoyatining oldini olish uchun
qonunlarni qat’iyroq joriy qilish, jismoniy kuch ishlatish orqali sodir etilgan
jinoyatlarga nisbatan jazo choralarini kuchaytirish zarur.
Shuningdek, jamiyatda huquqiy madaniyatni oshirish, ta’lim-tarbiyaviy ishlarni
kuchaytirish va jinoyatlarning oldini olish bo‘yicha maxsus dasturlarni ishlab chiqish
kerak. Jinoyatchilikka qarshi kurashish faqat huquqiy shaklda emas, balki ijtimoiy va
madaniy jihatdan ham keng qamrovli bo‘lishi lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
316
2181-3187
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi. - Tashkent: O‘zbekiston Yuridik
Akademiyasi, 2021.
2.
Mavlonov, A. (2019). Jinoyat huquqi: Bosqinchilik jinoyati va uning huquqiy
baholanishi. - Tashkent: O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Noshirligi.
3.
Shamsiyev, B. (2020). O'zbekiston jinoyat huquqi: Tahlil va qonuniy me'yorlar.
- Tashkent: O'zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligi.
4.
Karimov, A. (2021). Bosqinchilik jinoyati: Huquqiy tahlil va amaliy yechimlar.
- Tashkent: Xalqaro huquq institutining nashriyoti.
