ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
289
2181-3187
ESL DARSLARIDA GRAMATIKASINI O’QITISHDA ZAMONAVIY VA
INTERFAOL YONDASHUVLAR
Xaydarov Farrux Shuxrataliyevich
Toshkent shaxar Chilonzor tuman 178 – IDUM
Anotatsiya: Maqolada asosan ingliz tili grammatikasini o‘qitishning zamonaviy
usullari, ularning afzalliklari va o‘quvchilarga ta’siri haqida so‘z yuritiladi. Maqolada
diagrammalar tuzish, yozish orqali o‘rganish, induktiv va deduktiv yondashuvlar
hamda interfaol usullar yoritilib, har bir metodikaning qulay jihatlari va zamonaviy
ta’limdagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar: Grammatika, induktiv usul, deduktiv yondashuv, interfaol o‘qitish,
yozuv mashqlari, ingliz tili ta’limi.
Kirish
Bugungi kunga kelib chet tillari ayniqsa, ingliz tili o’rganishga bo’lgan talab va
qiziqish shunchalik kuchaydiki, bog’cha yoshidagi bolalardan boshlab katta yoshdagi
mutaxassislargacha ingliz tili o’rganishga harakat qilyaptilar.Bu ijobiy holat albatta,
chunki, til o’rganish o’sha tilda gaplashuvchi davlatlar madaniyati, tarixi va urf
odatlarini o’rganish bilan birga shaxsiy manfaatlar yo’lida ham eshiklar ochilishiga
zamin yaratadi.
Ingliz tili grammatikasini mahalliy va ikkinchi tilda so'zlashuvchilar uchun
o'rganish juda qiyin. Shuncha murakkabliklar, tushunarsiz qoidalar va istisnolar
mavjudki, savodli ingliz yozuvchilarini tayyorlash uchun o'qituvchilarning turli
avlodlari grammatikani o'qitishda turli xil yondashuvlardan foydalanganliklari
ajablanarli emas. Ilgari, takrorlanishga asoslangan yodlashga asoslangan metodlar
asta-sekin ijodiy usullarga yo'l ochib berdi. Bugungi kunda biz savodxonlikni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
290
2181-3187
mukofotlaydigan va grammatikani o'qitishda eng yaxshi natijalarga erishish uchun
yanada samarali usullarga moslashishga tayyor bo'lgan jamiyatda yashayapmiz.
Yaxshiyamki, o'quvchilar grammatikani o'rganishdan zavq olishlari uchun siz
qilishingiz mumkin bo'lgan narsalar mavjud. Bu erda siz o'zingizning sinfingizda
o'tkazishingiz mumkin bo'lgan eng samarali mashqlar.
Quyida siz grammatikani o'qitishning ba'zi boshqa usullarini bilib olasiz.
Jumlalarni diagrammalash
Grammatika o'qitishning qadimgi shakllaridan biri, diagrammalarni tuzish,
birinchi bo'lib XIX asrda paydo bo'lgan. Ushbu usul jumla tarkibidagi tuzilmalar va
munosabatlar o'rtasidagi munosabatlarni vizual ravishda xaritalashni o'z ichiga oladi.
Ayniqsa, vizual o'rganish uchun foydali bo'lgan ushbu usul zamonaviy o'qitishda
kamida 30 yil oldin yo'qolgan. Reed-Kellogg tizimidan to qaramlik grammatikasigacha
bo'lgan jumlalarni tasavvur qilish uchun diagrammaning turli shakllaridan
foydalaniladi, ammo barchasi so'zlarning grammatik aloqalarini aks ettiradigan tarzda
gapning funktsiyalarini tartibga soladi. So'nggi paytlarda, diagrammalar tuzish
jumlasida taniqli ochilish jumlalari va veb-saytlarning nashrida kichik pop-madaniyat
qayta tiklandi, bu sizning yuragingizning mazmunini diagramma qilish imkonini
beradi.
Yozish orqali o'rganish
Ushbu usul ko'pincha AQSh va Kanadadagi maktablarda qo'llaniladi. O’quvchilar
ijodiy yozish va o'qish, shu bilan birga grammatikadan to'g'ri foydalanishni o'rganish
orqali tilni o'rganishga da'vat etiladi. Agar ma'lum grammatik qoidalar bilan bog'liq
muayyan muammolar mavjud bo'lsa, ular yanada tizimli darsda ko'rib chiqiladi.
Endilikda tilni o'rganishda tilni o'rganishga alohida ahamiyat berilmoqda, chunki
grammatikani yodlash orqali o'rganish yaxshi ishlamayotgani va o'quvchilar
grammatik qoidalarni darslar ko'proq interaktiv bo'lganida yaxshiroq anglashi va
tushunishi (ya'ni, ular majbur bo'lishi kerak) ushbu qoidalarni o'z yozuvlarida qo'llang).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
291
2181-3187
Takroriy mashq qilish ham muhim va ijodiy yoki shaxsiy yozish mashqlari orqali
osonlikcha erishiladi. Ushbu maqolada, 21-asrda o'qituvchilar kelajakdagi kattalar
yozuvchilarini yaxshiroq jihozlash uchun eskirgan grammatikani o'qitish
metodikalarini erta ta'limda qoldirish va yozish texnikasi orqali o'rganishni afzal
ko'rishlari kerakligi ta'kidlangan.
Induktiv o'qitish
Grammatikani o'qitishning induktiv usuli ma'lum bir kontseptsiyani aks ettiruvchi
bir nechta misollarni keltirishni va o’quvchilardan ushbu misollardan tushuncha
qanday ishlashini sezishini kutishni o'z ichiga oladi. Oldindan tushunchaga hech
qanday izoh berilmaydi va o’quvchi grammatik qoidalarni o'z o'qish va yozish
jarayonida tabiiyroq tan olishni o'rganishi kerak. Grammatikani kashf etish va ushbu
qoidalarning gapda qanday ishlashini tasavvur qilish, o'quvchilarga kontseptsiya
misollaridan uzilib qolgan tushuntirish berilgandan ko'ra tushunchani osonroq
saqlashga imkon beradi. Induktiv o'qitish uslubining asosiy maqsadi grammatik
tushunchalarni saqlab qolishdir, o'qituvchilar bilim bilan ishlaydigan va
o'quvchilarning
kontekstual
xotirasida
taassurot
qoldiradigan
usullardan
foydalanadilar.
Deduktiv o'qitish
Grammatikani o'qitishning deduktiv usuli bu amaliyotdan oldin ko'rsatmalarga
yo'naltirilgan yondashuv. O'qituvchi o'quvchilar grammatik tushunchani o'zlarining
yozishlarida bir xil grammatik tushunchaga duch kelishidan oldin ularga chuqur
tushuntirish beradi. Darsdan so'ng o’quvchilar o'zlariga ko'rsatib o'tilgan narsalarni
mexanik usulda, jadvallar va mashqlar orqali mashq qilishlari kerak. O'qitishning bu
turi, odatiy bo'lsa ham, ko'pchilik odamlarni, shu jumladan o'qituvchilarni ham, bunday
usullarni qayta ko'rib chiqadi, chunki o'rta maktabdan keyingi o'quvchilar katta
yoshdagi savodxonlik qobiliyatlarini ochib berishmoqda. Sobiq o'qituvchilardan biri
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
292
2181-3187
aytganidek, deduktiv o'qitish usullari ko'plab o'quvchilarni yozishdan uzoqlashtiradi,
chunki o'qitishning zerikarliligi va o'qituvchiga yo'naltirilgan yondashuvlar.
Interfaol o'qitish
Grammatikani o'qitishning yana bir usuli - interaktivlikni darslarga kiritish.
Grammatikani o'rgatish uchun o'yinlardan foydalanish nafaqat o'quvchilarni
qiziqtiradi, balki o'rganganlarini eslab qolishlariga yordam beradi. Ushbu usul
o'qituvchilarga darslarini o'quvchilarning turli uslublariga moslashtirishga imkon
beradi. Masalan, har bir o'quvchiga so'zi bor katta kartochka berilishi mumkin va
o’quvchilar o'zlarini jismonan to'g'ri gapga aylantirishlari kerak. Boshqa o'yinlarda so'z
jumboqlari yoki qiziqarli onlayn viktorinalar bo'lishi mumkin.
O'tgan yillar davomida grammatikani o'qitish uchun ko'plab usullar ishlab chiqildi
va qurildi, tark etildi yoki birlashtirildi, barchasi bitta maqsadda - o'quvchilarga qanday
qilib samarali muloqot qilishni va ingliz tilidan qanday foydalanishni tushunishni
o'rgatishdi. Ingliz tili grammatik jihatdan murakkabligi sababli har bir uslubning ijobiy
va salbiy tomonlari bor. Ba'zi darslarni eslab qolish ehtimoli kam, boshqalari esa
chuqurroq tushuntirish va amaliyotni talab qilishi mumkin. Grammatika qanday
o'qitilishidan qat'i nazar, ingliz tili grammatikasini har tomonlama tushunish
o’quvchilarning savodxonligini oshirishning eng muhim omilidir.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, ingliz tili grammatikasini o‘qitishda turli usullardan
foydalanish orqali o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshirish mumkin. Har bir
yondashuv ma’lum bir o‘quvchi guruhiga mos tushadi va shu sababli darslarda turli
metodikalarni uyg‘unlashtirish zarur.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
293
2181-3187
Adabiyotlar ro’yxati
1.
https://tips-for-teaching-grammar-to-esl-students/
2.
methods-of-teaching-grammar on October 22, 2015 by Sarah Macfadyen
3.
J. Jalolov. Ingliz tili o‘qitish mеtodikasi, "O‘qituvchi" nashriyoti. Toshkеnt.
4.
Chet tilini o’qitishda zamonaviy innovatsialardan foydalanish M.P. Otaboyeva.
