ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
393
2181-
3187
UDK 633.11.631.52
ARPA NAV VA TIZMALARINING ERTAPISHAR NAMUNALARINI
TANLASH
Stajyor tadqiqotchi:
Eshmatov Mirzamurod Alisher o’g’li
Janubiy dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti
Azizov Bekzod G‘ayrat o‘g‘li
Janubiy dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti
“Texnik va ozuqa ekinlar seleksiya laboratoriya mudiri
Annotatsiya:
Respubilikada hozirgi kunda ekilayotgan mahalliy, yangi
yaratilayotgan arpa navlari va tayor tizmalarining don sifatini tahlil qilish hamda
biofortifiikatsiya texnologiyasi asosida arpa don sifati yuqori bo‘lgan boshlang‘ich
ashyolarini yaratish dolzarb vazefalardan biridir.
Kalit suzlar:
unib chiqish,tuplash fazasi, naychalash, va boshoqlash ertapsharlik
Jaxonda arpa seleksiyasi buyicha Rossiya, Kanada, Germaniya, Ispaniya,
Fransiya, Turkiya xamda Ukraina davlatlari yetakchi urinlarda turadi».Shundan
yetishtiriladigan arpaning 23 foizi ozik-ovkatda va 10 foizi sanoatda pivo tayyorlashda,
67 foizi chorva mollari uchun ozuka sifatida foydalaniladi. «Joriy yilda dunyo buyicha
160,9 mln.t arpa xosiliga erishilgan bulsa, xozirgi kunda esa jami 145,9 mln.t ga
tushganligi kuzatilgan». Dunyoda iklim uzgarishining keskin darajada yomonlashuvi
natijasida boshokli don ekinlarining xosildorlik va don sifat kursatkichiga sezilarli
darajada ta’sirini kuzatish mumkin. Ushbu salbiy xususiyatlarni oldini olishda usimlik
turiga mansub bulgan yovvoyi turlardan boshlangich ashyo sifatida foydalanib
duragaylash, tanlash, nav xolatiga keltirish va katta maydonlarga ekib urganish muxim
vazifalardan xisoblanadi.
Materiallar va uslublar:
Dala va laboratoriya tajribalari «Butunrossiya
O‘simlikshunoslik ilmiy-tadqiqot instituti uslubi», «Dala tajribalarini o‘tkazish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
394
2181-
3187
uslublari» bo‘yicha, o‘simliklarda fenologik kuzatuvlar «Qishloq xo‘jalik ekinlari
navlarini sinash davlat komissiyasining uslubi»
2024 yil Qarshi tumani dala tajriba maydonida ekilgan 20 ta arpa nav va
tizmalarining unib chiqishdan to’liq pishgacha bo’lgan davri tahlil qilindi va unib
chiqish sanasi 9-10 dekabr kunlarida unib chiqganligi aniqlandi tuplash fazasiga 10-14
fevral kunlarida utganligi kuzatildi, naychalash fazasi 17-24 mart kunlarida utganligi
aniqlandi, boshoqlash sanasi 4-18 aprel kunlariga to’g’ri keldi va to’lq pishish sanasi
23-28 may sanasida to’liq pishish fazasiga utganligi tadqiqot natijalarida aniqlandi.
1-jadval
Arpa nav va tizmalarining usuv davri davamiyligi
De
l
№
Nav va tizmalar nomi
Uni
b
ch
iq
ish
, sa
n
asi
T
u
p
las
h
,
san
asi
Nayc
h
alash
,
san
asi
B
osh
oq
las
h
,
san
asi
T
o’
li
q
p
ish
is
h
, san
asi
1
Sulton(andoza)
10
.дек
10.ф
ев
20
.мар
05
.апр
25
.май
2
KR22-IBYT-ASA-13
09
.дек
10.ф
ев
19
.мар
07
.апр
23
.май
3
KR22-IBYT-FFM-05
09
.дек
13.ф
ев
24
.мар
07
.апр
24
.май
4
KR20_IBON-W-34
09
.дек
13.ф
ев
19
.мар
05
.апр
26
.май
5
KR22-IBYT-ASA-10
10
.дек
10.ф
ев
23
.мар
08
.апр
27
.май
6
KR22-IBYT-ASA-07
10
.дек
14.ф
ев
22
.мар
08
.апр
28
.май
7
KR22-IBYT-FFM-21
09
.дек
13.ф
ев
22
.мар
04
.апр
25
.май
8
KR20_IBON-W-35
10
.дек
13.ф
ев
20
.мар
07
.апр
28
.май
9
KR22-IBYT-ASA-12
09
.дек
14.ф
ев
22
.мар
12
.апр
26
.май
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
395
2181-
3187
T.Mamatqulovning fikricha, hosildorlikni ayrim yillari keskin tushib ketishiga
sabab qurgʼoqchilikka va issiqlikning roʼy berishi, turli kasalliklarning epifitotiysining
keng tarqalishi hisoblanadi. Shuning uchun sugʼoriladigan yerlarda don hosildorligini
bir maromda boʼlishini taʼminlashda, yuqoridagi koʼrsatkichlariga chidamli arpa
navlarini yaratish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi.[1]
Olib borilgan tadqiqotlarga ko’ra arpa nav va tizmalarining usuv davri
davomiyligi tahlil qilinganda andoza Sulton (andoza) navi unib chiqishdan to’lid
pishish sanasi 25 may sanasida pishish fazasiga utganligi tadqiqot natijalarida
aniqlandi.
1
0
KR22-IBYT-FFM-22
09
.дек
13.ф
ев
23
.мар
08
.апр
24
.май
1
1
KR22-IBYT-FFM-09
10
.дек
14.ф
ев
23
.мар
18
.апр
23
.май
1
2
KR20_IBON-W-40
10
.дек
13.ф
ев
24
.мар
15
.апр
25
.май
1
3
KR22-IBYT-ASA-04
09
.дек
14.ф
ев
23
.мар
08
.апр
27
.май
1
4
KR22-IBYT-FFM-08
10
.дек
13.ф
ев
24
.мар
07
.апр
26
.май
1
5
KR20_IBON-W-11
09
.дек
14.ф
ев
20
.мар
15
.апр
25
.май
1
6
KR20_IBON-W-51
10
.дек
13.ф
ев
17
.мар
06
.апр
27
.май
1
7
KR22-IBYT-ASA-08
09
.дек
13.ф
ев
20
.мар
12
.апр
24
.май
1
8
KR22-IBYT-FFM-23
10
.дек
10.ф
ев
23
.мар
18
.апр
25
.май
1
9
KR20_IBON-W-23
09
.дек
10.ф
ев
22
.мар
12
.апр
23
.май
2
0
KR20_IBON-W-62
10
.дек
10.ф
ев
20
.мар
05
.апр
27
.май
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
396
2181-
3187
Kuzgi arpaning yangi navlariga boʼlgan talab kun sayin ortib bormoqda. Bugungi
kunning dolzarb muammosi issiqlik, qurgʼoqchilik, hosildorlik kabi koʼrsatkichlariga
toʼliq javob bermasligi sababli yangi boshlangʼich ashyo va navlar yaratish zarur[2]
Andoza Sulton (andoza) naviga nisbatan KR22-IBYT-ASA-13, KR22-IBYT-
FFM-09 va KR20_IBON-W-23 tizmalari 2-3 kun erta muddatda to’liq pishish fazasiga
utganligi aniqlangi va ertapisharlik hususiyati borligi ko’zatildi hamda tanlab olindi.
Mahalliy arpa navlari selektsiya uchun qimmatli boshlangʼich ashyo boʼlishiga
qaramay, ular yagona manba boʼla olmaydi. Mazkur mahalliy navlar yuqori ekologik
moslashuvchanlik xususiyatiga ega boʼlsalarda, har doim ham yangi selektsion navlar
yaratish uchun talab qilinadigan koʼrsatkichlarga ega emaslar. Qishloq xoʼjalik ishlab
chiqarishi talablariga toʼla javob beradigan navlar yaratish uchun selektsiya ishida
xorijiy mamlakatlar navlaridan ham foydalanish zarur [3]
Xulosa
Olib borilgan tadqiqotlarga ko’ra 20 urganilayotga arpa nav va tizmalarning unib
chiqishdan to’liq pishishgacha bo’lgan usuv davri davomiyligi tahlil qilinganda,
andoza Sulton naviga nisbatan 3 ta tizmalarda ertapisharlik hususiyati mavjutligi
Tadqiqot natijalarida aniqlandi va tanlab olindi.
1. Маматқулов.Т., Омонов.А., Эшмирзаев.Қ. Ўзбекистонда арпа
селекцияси. // Бошоқли дон, дуккакли ва ем-хашак экинлари ҳосилдорлигини
ошириш муаммолари. Тошкент, 2015. 41 Б.
2. Ходжақулов.Т. Пивобоп арпа навларнинг дон таркиби. //
Ўзбекистон қишлоқ ва сув хўжалиги журнали. 2017 й 4 сони Б-21
3. Ўсаров.З., Маматқулов.Т., Холдоров.А. Суғориладиган тупроқлар
шароити учун янги арпа навларини яратиш //Агро илм.4 сони 2019-й Б 27-
