ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
295
2181-
3187
YASHIL IQTISODIYOT VA ESG KO‘RSATKICHLARI:
MOLIYALASHTIRISHDA YANGI YONDASHUVLAR
Komilova Feruza Shuxrat qizi
Oʻzbekiston Respublikasi
Bank-moliya Akademiyasi magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yashil iqtisodiyot va ESG (Environmental, Social,
Governance – Ekologik, Ijtimoiy va Korporativ boshqaruv) ko‘rsatkichlarining
moliyalashtirish jarayonidagi ahamiyati tahlil qilingan. ESG yondashuvining global
investitsiya oqimlariga ta’siri, yashil obligatsiyalar bozorining jadal rivojlanishi,
shuningdek, dunyo mamlakatlarining ESG reytinglari solishtirilgan. Xususan, ESG
tamoyillarining moliyaviy vositalarga qanday ta’sir qilayotgani, investorlar va
moliyaviy institutlar uchun qanday yangi imkoniyatlar ochayotgani aniq misollar va
statistikalar asosida yoritilgan. O‘zbekiston tajribasi misolida barqaror moliyalashtirish
yo‘nalishida amalga oshirilgan dastlabki qadamlar tahlil qilinadi va istiqbolli
yo‘nalishlar ko‘rsatiladi. Maqolada xalqaro tajriba asosida ESG moliyalashtirish
mexanizmlarini joriy qilish bo‘yicha takliflar ham ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar:
Yashil iqtisodiyot, ESG ko‘rsatkichlari, yashil obligatsiyalar,
barqaror moliyalashtirish, ekologik investitsiyalar, O‘zbekiston, xalqaro tajriba, ESG
reytingi.
GREEN ECONOMY AND ESG INDICATORS: NEW APPROACHES IN
FINANCING
Abstract:
This article analyzes the importance of the green economy and ESG
(Environmental, Social, Governance) indicators in the financing process. It examines
the impact of the ESG approach on global investment flows, the rapid development of
the green bond market, and compares the ESG ratings of various countries. In
particular, the article explores how ESG principles influence financial instruments and
what new opportunities they offer for investors and financial institutions, supported by
concrete examples and statistics. Using Uzbekistan's experience as a case study, the
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
296
2181-
3187
article discusses the initial steps taken in the field of sustainable financing and
highlights potential development directions. Based on international experience, the
article also puts forward proposals for the implementation of ESG financing
mechanisms.
Keywords:
Green economy, ESG indicators, green bonds, sustainable financing,
environmental investments, Uzbekistan, international experience, ESG rating.
Kirish
Yashil iqtisodiyot —
iqtisodiy o‘sishni aholining farovonligini oshirgan holda
atrof-muhit muhofazasini ta’minlagan holda amalga oshirishga qaratilgan yondashuv
bo‘lib, u odam farovonligini oshirish bilan birga ekologik xavflarni va tabiat resurslari
sarfini sezilarli darajada kamaytirishni maqsad qiladi.
ESG
(Environmental, Social,
Governance) esa kompaniya yoki davlat faoliyatini atrof-muhit, ijtimoiy va boshqaruv
tamoyillari me’zonlari asosida baholaydigan kriteriyalar majmuasini anglatadi. Bu
yondashuvlar biznes va davlat qarorlarida ekologik hamda ijtimoiy masalalarga
ko‘proq e’tibor qaratish zaruratini kuchaytirmoqda.
Jahon bo‘yicha ESG investitsiyalar va yashil obligatsiyalar.
Global miqyosda ESG investitsiyalarining o‘sishi sezilarli darajada davom
etmoqda. 2016–2020 yillarda yillik o‘sish sur’ati ≈12% bo‘lgan ESG aktivlari 2022
yilga kelib 30 trillion dollargacha yetdi. Boshqa tahlillarga ko‘ra, 2022 yilda ushbu
ko‘rsatkich 30 trillionni oshib, 2030 yilga borib 40 trillion dollardan ortishi
kutilmoqda. Xususan, GSIA ma’lumotlariga ko‘ra, AQShdan tashqari bozorlar ESG
investitsiyalar hajmini 2020 yildan beri 20%ga yaqin o‘stirdi. Barqaror
investitsiyalarning salmoqli o‘sishi moliya bozorlarida ekologik va ijtimoiy
loyihalarga sarmoya qilishni rag‘batlantirmoqda.
Moliyalashtirish bozorida barqaror (yashil, ijtimoiy va ekologik) obligatsiyalar
ham muhim o‘rin tutmoqda. Jahon Banki kuzatuviga ko‘ra, 2024 yilda jami barqaror
(green, social, sustainability va sustainability-linked) obligatsiyalar emissiyasi $1,1
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
297
2181-
3187
trillionni tashkil etdi, bu 2023 yilga nisbatan 5%ga ko‘pdir. Umumiy miqdor endilikda
$6,2 trillionga yetdi. Shu emissiyalarning yarmidan ortig‘i aynan atrof-muhit
loyihalariga yo‘naltirilgan. Climate Bonds Initiative ma’lumotlariga ko‘ra, 2024 yilda
global miqyosda qariyb $670,9 mlrd yashil obligatsiyalar chiqarildi. Ushbu tendensiya
investorlarga loyihalarni baholash va to‘g‘ri sarmoya yo‘naltirishda yangi imkoniyatlar
yaratmoqda.
Bozorni kengaytirayotgan yana bir ko‘rsatkich — chiqarilgan obligatsiyalar soni.
Masalan, 2024-yilning 3-choragida jami 742 ta yashil obligatsiya chiqarilgan bo‘lib,
bu 2023 yilning mos davriga nisbatan 15,2%ga ko‘pdir. Ushbu davrda chiqarilgan
yashil obligatsiyalar umumiy qiymati $133,6 mlrd bo‘lib, yil boshidan 24,6%ga ko‘p
degan hisobot mavjud. Bu tendensiya yuqori talab va regulyativ me’yorlarning
barqarorlikka urg‘u berayotgani natijasidir.
Umuman olganda, ESG reytinglari bo‘yicha yuqori ko‘rsatkichlar rivojlangan
davlatlarga to‘g‘ri keladi. Kuchli institutlar va barqarorlikka urg‘u berilgan
iqtisodiyotlar (masalan, Skandinaviya mamlakatlari, G‘arbiy Yevropa va Amerika
Qo‘shma Shtatlari kabi) bu borada oldinda turadi. Aksincha, ekologik va ijtimoiy
muammolarga duchor bo‘lgan, korrupsiya hamda moliyaviy zaiflik mavjud davlatlarda
esa reyting past bo‘ladi. Shu bilan birga, xalqaro ESG indekslari rivojlangan va kam
rivojlangan mamlakatlarni bir martada solishtirib, barqarorlik boshqaruvi muhim
ekanligini ko‘rsatib bormoqda.
O‘zbekiston tajribasi. O‘zbekiston ham yashil iqtisodiyotga o‘tish yo‘lida izchil
qadamlar tashlamoqda. Mamlakat 2019–2030 yillarga mo‘ljallangan “Yashil
iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi”ni qabul qilgan va atrof-muhit loyihalariga
sarmoyalarni jalb qilishni ustuvor qilgan. 2030 yilga kelib iqtisodiyotdagi issiqlik
gazlari bir birlik ishlab chiqarishga nisbatan 2010 yilga nisbatan 35%ga kamayishi
rejalashtirilgan. Afsuski, hozirgi holatda bu ko‘rsatkich atigi 14%ga qadar kamayib,
belgilangan maqsaddan sezilarli darajada orqada qolmoqda.
O‘zbekiston moliya bozorida ham barqaror instrumentlarni yo‘lga qo‘ymoqda.
2021 yil iyulida respublika hukumati birinchi marta $235 millionlik SDG (Barqaror
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
298
2181-
3187
Taraqqiyot Maqsadlari) obligatsiyasini chiqardi. 2023 yilning avgust oyida
SanoatQurilishBank (SQB) $100 million miqdorida birinchi korporativ yashil
euroobligatsiyasini chiqarib, xususiy sektorni ham jalb qildi. Xuddi shu yil oktyabrda
esa O‘zbekiston ilk bor UZS 4,25 trillion miqdoridagi davlat yashil euroobligatsiyasini
London fond birjasida muvaffaqiyatli joylashtirdi.
Jadval
O‘zbekistonda chiqarilgan asosiy barqaror (yashil va SDG) obligatsiyalar
ro‘yxati
Sana
Tashkilot
Obligatsiya turi
Miqdori
2021
yil iyul
O‘zbekiston
Respublikasi (davlat)
SDG obligatsiyasi
(Barqaror
rivojlanish
maqsadlari)
$235 million
2023
yil avgust
SanoatQurilishBank
(SQB, korporativ)
Yashil korporativ
obligatsiya (Eurobond)
$100 million
2023
yil oktabr
O‘zbekiston
Respublikasi (davlat)
Yashil
davlat
obligatsiyasi
(Eurobond)
4.25 trillion
UZS
Moliyalashtirishda yangi yondashuvlar.
ESG va yashil tamoyillar moliyaviy jarayonlarga quyidagi yangi yondashuvlarni
olib kelmoqda:
•
Yashil va ijtimoiy obligatsiyalar: Davlat va xususiy korporatsiyalar ekologik va
ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirish maqsadida turli tematik obligatsiyalar chiqarishni
kengaytirmoqda. Bu orqali atrof-muhit loyihalariga yo‘naltirilgan investitsiyalar
xalqaro investorlar e’tiboriga tushadi.
•
ESG-bandli kreditlar: Banklar va moliya institutlari iqlim va ijtimoiy
indikatorlari yuqori baholangan korxonalarga imtiyozli kreditlar ajratmoqda. Ushbu
qarz turlari odatda ijobiy ESG o‘zgarishlariga erishish sharti bilan beriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
299
2181-
3187
•
Yashil sukuklar: Islom moliyasiga mos shakldagi “yashil sukuk”lar loyihalarini
moliyalashtirishning yana bir yo‘li hisoblanadi. Ular ham ekologik loyihalar uchun
qimmatli qog‘ozlar taklif qiladi.
•
Qayta tiklanadigan energiya va karbon bozori: Global miqyosda karbon
kreditlari savdosi, yangi ko‘mirni cheklash va atrof-muhit loyihalari uchun turli
sertifikatlar orqali bozor mexanizmlari kengaymoqda. Bu mexanizmlar ham “yashil”
loyihalarga investitsiyalarni rag‘batlantiradi.
•
ESG reyting va hisobotlar: Korxona va davlatlar faoliyatining ESG
ko‘rsatkichlarini baholovchi xalqaro reytinglar paydo bo‘lmoqda. Jahon banki va
boshqa tashkilotlar ESG bo‘yicha ma’lumotlarni oshkor qilish standartlarini ishlab
chiqmoqda. Masalan, Yevropa Ittifoqining SFDR, Buyuk Britaniyaning SDR va AQSh
SEC kabi regulyativ me’yorlar kompaniyalardan barqarorlik hisobotlarini taqdim
etishni talab qiladi.
•
Xalqaro hamkorlik va qo‘llab-quvvatlash: Markaziy Osiyoda ko‘plab keng
ko‘lamli barqaror loyihalar Jahon Banki, ADB, IFC kabi xalqaro institutlar mablag‘lari
hisobidan moliyalashtirilmoqda. Bu esa O‘zbekistonga qo‘shimcha investitsiyalarni
jalb qilish va global moliya standartlariga moslashishda yordam beradi.
Xulosa
Yashil iqtisodiyot va ESG tamoyillari jahon moliya bozori uchun yangi
paradigmani anglatadi. ESG bilan bog‘liq investitsiyalar milliardlab dollarni tashkil
qiladi va global aktivlar portfelining sezilarli qismini egallamoqda. Yashil
obligatsiyalar bozorining kengayishi esa yangi barqaror loyihalarga mablag‘larni jalb
etish imkonini bermoqda. O‘zbekiston tajribasi (davlat va SQB tomonidan chiqarilgan
SDG va yashil obligatsiyalar) bu boradagi islohotlar qatorida muhim qadam bo‘ldi.
Raqobatbardosh va barqaror rivojlanish maqsadlarini bir vaqtda qo‘lga kiritish
uchun O‘zbekiston xalqaro tajribalarni o‘rganib, moliyaviy yondashuvlarni
yangilashni davom ettirishi lozim. Moliyaviy sohada yashil moliyalashtirish, ESG
baholash va hisobot tizimlarini takomillashtirish, hamda xususiy sektordan kengroq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
300
2181-
3187
mablag‘ jalb qilish milliy strategiyalarning ustuvor vazifalari sifatida qabul
qilinmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
United Nations Development Programme (UNDP). (2021).
Green Economy in
Uzbekistan: Strategy and Implementation
.
2.
Climate Bonds Initiative. (2024).
Green Bonds Market Summary Q3 2024
.
3.
Global Sustainable Investment Alliance (GSIA). (2023).
Global Sustainable
Investment Review
.
4.
Ministry of Economy and Finance of Uzbekistan. (2023).
First Green Eurobond
Issuance Report
.
5.
Sanoat Qurilish Bank (SQB). (2023).
SQB issued the first corporate green bond
of Uzbekistan
.
6.
OECD. (2022).
ESG Investing and Sustainability Disclosures: Global Trends
.
7.
Uzbekistan Strategy Center. (2020).
“Yashil iqtisodiyot”ga o‘tish strategiyasi
(2019–2030 yillar)
.
