ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
241
2181-
3187
IJTIMOIY NORMA VA QADRIYATLARNING SHAXS PSIXOLOGIYASIGA
TA’SIRI
Nigora Yo’ldasheva Sodiqjon qizi
Alfraganus Universiteti, Pedagogika
fakulteti, Psixologiya (faoliyat turlari )
yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotasiya:
Ushbu maqolada ijtimoiy norma va qadriyatlarning shaxs
psixologik rivojlanishiga, xulq-atvoriga va ijtimoiy muhit bilan o‘zaro
munosabatlariga ko‘rsatadigan ta’siri tahlil qilingan. Shuningdek, turli madaniyat va
ijtimoiy guruhlar misolida qadriyatlarning farqlanishi va ular asosida shakllanadigan
psixologik moslashuv strategiyalari ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so’zlar:
Ijtimoiy norma, qadriyatlar, ijtimoiy muhit, xulq-atvor, psixologik
rivojlanish, madaniyat, ijtimoiy guruh, strategiya,
Insonning psixologik rivojlanib kamol topishi, xulq-atvori va ijtimoiy muhit
bilan aloqasi uning faqat biologik omillarigagina bogʻliq boʻlibgina qolmay, balki
ijtimoiy-madaniy omillarga ham bevosita bog‘liq hisoblanadi. Ayniqsa, ijtimoiy norma
va qadriyatlar tizimi — shaxs ongini shakllantiruvchi, uning jamiyatdagi rolini
belgilovchi asosiy vositalardan hisoblanadi. Har bir jamiyatda mavjud bo‘lgan
me’yorlar va qadriyatlar inson ruhiyatini, axloqiy qarashlarini hamda ijtimoiy
faoliyatini boshqaradi.
Ijtimoiy norma
— bu jamiyat tomonidan ma’qullangan, odatiy, qabul qilingan
xulq-atvor qoidalaridir. Ular shaxsning qanday harakat qilish kerakligini belgilab
beradi va shaxsga ijtimoiy nazorat o‘rnatadi. Bu qoidalar yozma holda yaʼni unga
qonunlarni misol qilib keltirish mumkin yoki og‘zaki tarzdagilarga esa urf-odatlar,
an’analar kabi ko‘rinishda bo‘lishi mumkin.
Qadriyatlar
esa — insonlar uchun muhim bo‘lgan e’tiqodlar, axloqiy mezonlar
hisoblanadi. Ular hayotga bo‘lgan munosabatni belgilaydi, shaxsiyatning ichki
dunyosini shakllantiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
242
2181-
3187
Shaxsning rivojlanishida ijtimoiy norma va qadriyatlarning o‘rni quyidagicha
namoyon bo‘ladi:
1.
Axloqiy mezonlarning shakllanishi – Qadriyatlar bolalikdan boshlab ongga
singdirilib,
yaxshilik-yomonlik,
to‘g‘ri-noto‘g‘ri
kabi
xulosalarni
shakllantiradi.
2.
Ijtimoiy identifikatsiya – Shaxs o‘zini jamiyat bilan tenglashtirib, kimligi va
rolini anglaydi.
3.
Ichki nazorat tizimi – Normativ qadriyatlar shaxsda o‘zini nazorat qilish,
ijtimoiy qabul qilingan me’yorlarga amal qilish ko‘nikmasini hosil qiladi.
4.
Motivatsiya tizimi – bunda qadriyatlar shaxs harakatlariga turtki bo‘lib
xizmat qiladi masalan, ma’suliyat, erkinlik, vatanparvarlik kabi xislatlarni
shakllantirishga koʻmaklashadi.
Ijtimoiy norma va qadriyatlar xulq-atvorning moslashuvchanligini, oʻzgaruvchanligini
taminlaydi va odamlar oʻrtasida muvozanatni saqlashni oʻrgatadi
Moslashuvchanligi
yani – jamiyat qoidalariga muvofiq yashashni oʻrgatadi
Xulq atvor o‘zgaruvchanligini belgilaydi – zamonaviy qadriyatlar ta’sirida shaxs
xulqida yangiliklar yuzaga keladi.
Masalan, bolalar orasida do‘stlik, hurmat, tartibga amal qilish kabi qadriyatlar ijobiy
xulq-atvorni rivojlantiradi. Aksincha, bu qadriyatlar zaif bo‘lgan muhitda
tajovuzkorlik, befarqlik va ijtimoiy begonalashuv hollari ko‘payadi.
Ijtimoiy norma va qadriyatlar shaxs va jamiyat o‘rtasidagi munosabatni
uyg‘unlashtiradi.
Shaxsga itimoiy rollarni aniqlashga yordam beradi yani– ota-ona, o‘qituvchi, rahbar
kabi rollar qoidalar asosida bajariladi.
Konfliktlarning oldini oladi yoki ularni boshqarishga yordam beradi.
Bunda, ijtimoiy muhit (oila, maktab, ommaviy axborot vositalari, do‘stlar guruhi)
asosiy vositachilar hisoblanadi. Ular orqali ijtimoiy norma va qadriyatlar avloddan-
avlodga o‘tadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
243
2181-
3187
Har bir jamiyat va ijtimoiy guruh o‘ziga xos qadriyatlar tizimiga ega. Ushbu qadriyatlar
insonning xulq-atvori, ijtimoiy rollari, dunyoqarashi, va psixologik moslashuv
uslublarini belgilaydi. Ayniqsa, globalizatsiya, migratsiya va ko‘p madaniyatli
jamiyatlarda yashovchi shaxslar uchun psixologik moslashuv — dolzarb masalalardan
biridir.
Ijtimoiy guruhlar (yoshlar, diniy guruhlar, etnik guruhlar, gender guruhlari) o‘z
qadriyatlarini jamiyat umumiy qadriyatlaridan farqli ravishda shakllantirishi mumkin.
Masalan:
Yoshlar
— yangilikka ochiqlik, o‘zligini izlash qadriyatlariga etibor
qaratadilar.
Diniy guruhlar
— muqaddaslik, itoat, poklik kabi qadriyatlarga sodiq boʻladilar, va
shunga daʼvat etadilar.
Gender guruhlari
— ijtimoiy rolda farqlar: erkaklar ko‘proq dominantlik, ayollar esa
g‘amxo‘rlik qadriyatlarini afzal ko‘radilar
John Berry'ning
madaniyatlararo moslashuv modeli:
Berry
shaxsning yangi madaniyatga moslashuvi uchun
to‘rtta asosiy strategiyani
taklif
qiladi:
Bular:
1. Integratsiya Asl madaniyatni saqlagan holda yangi madaniyatga moslashish
2. Assimilyatsiya O‘z madaniyatidan voz kechib, yangi madaniyatni to‘liq qabul qilish
3. Separatsiya Yangi madaniyatdan yiroq yurish, asl qadriyatlarni saqlash
4. Marginalizatsiya Hech bir madaniyat bilan bog‘lanmaganlik
Bugungi globallashuv davrida:
Madaniy pluralizm qadriyatlar xilma-xilligini kuchaytirib yubordi.
Internet va ommaviy axborot vositalari orqali an’anaviy qadriyatlar siljimoqda.
Individualizm va iste’molchilik qadriyatlari ijtimoiy birdamlikni zaiflashtirmoqda.
Shu sababli, ijtimoiy psixologiyada qadriyatlar tizimining zamonaviy yangilanishi va
shaxsga uyg‘un ravishda rivojlantirilishi dolzarb masalaga aylangan.
Xulosa oʻrnida shuni aytish mumkinki, ijtimoiy norma va qadriyatlarni inson
shakllanib rivoj topib yetuk komil shaxs boʻlishida ahamiyati katta hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
244
2181-
3187
Ijtimoiy va ruhiy tomondan sogʻlom rivojlanishi uchun taʼsiri kattadir. Shaxsiy
rivojlanishda ham qadriyatlar tizimining oʻrni beqiyos hisoblanadi. Ijtimoiy norma va
qadriyatlarga doim nazar solib oʻrganmoq juda muhim sanaladi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
2.
Vygotskiy L.S. Psixologik taraqqiyot nazariyalari. – M.: Pedagogika, 1991.
3.
Xusanov B. Ma'naviyat asoslari. – T.: O‘zbekiston, 2016.
4.
Allport G. Shaxsiyat nazariyasi. – T.: O‘zbekiston, 2002.
5.
Ergashev I., Abdullaeva N. Ijtimoiy psixologiya. – T.: TDPU, 2019.
6.
Muminova M. O‘zbekiston yoshlarining qadriyatlar tizimidagi o‘zgarishlar.
Toshkent.2019.
7.
Toshpo‘latova D. Madaniyatlararo psixologiyaning zamonaviy yo‘nalishlari,
Psixologiya va hayot, 4-son.2021.
8.
Berry, J. W. (1997). Immigration, acculturation, and adaptation. Applied
Psychology.
