Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguistic and stylistic features of the use of incomplete
sentences in phraseological units
Nodira ARTIKOVA
1
Zarmed University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article is devoted to the analysis of the linguistic and
stylistic significance of incomplete sentences used in the
structure of phraseological units and in a context close to them.
The study shows the impact of this phenomenon on the
naturalness of communication, speech speed and emotional
expression. Examples in the Uzbek and English languages
illustrate the semantic and pragmatic relationship between
phraseological units and incomplete sentences.
2181-3701
/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
phraseologism,
incomplete sentence,
ellipsis,
stylistics,
context,
communication,
emotionality.
Frazeologik birliklarda t
o‘
liqsiz gaplardan foydalanishning
lingvistik va stilistik xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
frazeologizm,
t
o‘
liqsiz gap,
ellipsis,
stilistika,
kontekst,
muloqot,
emotsionallik.
Mazkur maqola frazeologik birliklarning tarkibida va ularga
yaqin kontekstda q
o‘
llaniladigan t
o‘
liqsiz gaplarning lingvistik
va stilistik ahamiyatini tahlil etishga ba
g‘
ishlangan. Tadqiqotda
ushbu hodisaning muloqotdagi tabiiylik, nutq tezligi va
emotsional ifodaga ta
’
siri k
o‘
rsatib
o‘
tiladi.
O‘
zbek va ingliz
tillaridagi misollar orqali frazeologik birliklar va t
o‘
liqsiz gaplar
o‘
rtasidagi semantik va pragmatik bo
g‘
liqlik yoritiladi.
1
Assistant Lecturer, Zarmed University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
363
Лингвистические и стилистические особенности
употребления
неполных
предложений
во
фразеологизмах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фразеологизм,
неполное предложение,
эллипсис,
стилистика,
контекст,
коммуникация,
эмоциональность.
Статья
посвящена
анализу
лингвистической
и
стилистической значимости неполных предложений,
функционирующих в составе фразеологических единиц и в
смежных контекстах. Исследование раскрывает влияние
неполных конструкций на естественность речевого
взаимодействия, темп устной речи и выразительность
эмоциональной окраски высказываний. Особое внимание
уделяется семантико
-
прагматической взаимосвязи между
фразеологизмами и неполными предложениями, что
позволяет выявить их роль в формировании устойчивых
речевых моделей. Приведённые примеры из узбекского и
английского языков иллюстрируют универсальные и
культурно
-
специфические черты использования таких
конструкций.
KIRISH
Tilshunoslikda frazeologik birliklar nutqning tayyor, barqaror tarkibiy qismlari
sifatida qaraladi. Ular semantik yaxlitlik, k
o‘
chma ma
’
no va emotsional-estetik ta
’
sir
kuchiga ega. Shuningdek, real nutqda, ayniqsa o
g‘
zaki muloqotda, ushbu birliklar
k
o‘
pincha t
o‘
liqsiz gaplar shaklida ishlatiladi yoki ular bilan uy
g‘
unlashib ketadi.
Masalan, “Ko‘z tegmasin!” yoki “O‘zing bil!” kabi iboralar sintaktik jihatdan to‘
liq
b
o‘
lmasligi mumkin, ammo ularning frazeologik va kommunikativ yuklamasi juda kuchli.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotda tavsifiy-lingvistik, stilistik, qiyosiy va pragmatik metodlar
q
o‘
llaniladi. Tavsifiy yondashuv orqali frazeologik birliklar tarkibidagi t
o‘
liqsiz
gaplarning tuzilishi va semantik jihatlari tahlil qilinadi. Stilistik metod ularning badiiy
matndagi ekspressiv va emotsional yukini aniqlashga xizmat qiladi. Qiyosiy metod orqali
o‘
zbek va ingliz tillarida bunday gaplarning
o‘
xshash va farqli xususiyatlari aniqlanadi.
Pragmatik yondashuvda esa t
o‘
liqsiz gaplarning muloqotdagi real nutqiy vazifalari
o‘
rganiladi. Zarur hollarda korpus lingvistikasi elementlaridan foydalaniladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Frazeologik birliklar va ellipsis hodisasi ingliz tilshunosligida uzoq yillardan beri
alohida e
’
tibor markazida b
o‘
lib kelmoqda. Tilshunoslar, jumladan, Jon Sinkler, Jefri Lich,
Rendolf Kvirk va Devid Kristal
o‘
z tadqiqotlarida frazeologik birliklarning kognitiv,
stilistik va pragmatik funksiyalariga chuqur ur
g‘
u beradilar. Ayniqsa, o
g‘
zaki muloqot va
dramatik matnlar tahlilida t
o‘
liqsiz gaplar bilan uy
g‘
unlashgan frazeologik iboralarning
tabiiyligi, tez-tez takrorlanuvchi semantik konstruksiyalarga aylanishi va kommunikativ
samaradorlikni oshirishi alohida ta
’
kidlanadi.
Jon Sinkler frazeologik birliklarni «lexical item» deb atagan va ularni tahlil qilishda
kollokatsiyalar, prefabrik birliklar (prefabricated units) va nutq qoliplari (speech
patterns) doirasida qaraydi. Ushbu yondashuvga k
o‘
ra, frazeologizmlar k
o‘
pincha
kontekst asosida qisqartirilgan, ellipsisga asoslangan shaklda real nutqda q
o‘
llaniladi
[10, 56].
Masalan, “No way!” yoki “Don’t even…” kabi iboralar nafaqat sintaktik jihatdan
qisqa, balki konversatsion darajadagi emotsional yuklamasi bilan ham e
’
tiborga loyiq.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
364
Jefri Lich esa stilistik jihatdan t
o‘
liqsiz gaplar bilan uy
g‘
unlashgan frazeologik
birliklarni ifoda ixchamligi, dialog tezligi va emotsional ta
’
sir darajasi nuqtai nazaridan
tahlil qiladi. Uning fikricha, aynan ellipslar yordamida frazeologik birliklar nafaqat
muloqotni tezlashtiradi, balki subyektiv ma
’
nolarni ham kuchli ifodalaydi [3, 76]. Bu
holat, ayniqsa, teatr matnlarida, kinossenariylarda va zamonaviy blog postlarida
kuzatiladi.
Devid Kristal esa ellipsisni “og‘zaki grammatika” (“spoken grammar”) doirasida
o‘
rganib, ushbu hodisani tilning interaktiv tabiati bilan bo
g‘
laydi. Unga k
o‘
ra, to
‘
liqsiz
gaplar
o‘
ziga xos
“
shared knowledge
”
(“umumiy bilim”) asosida ishlaydi va bu holat
frazeologik birliklar kontekstida ham
o‘z aksini topadi. Masalan, “You wish”, “If only” kabi
frazalar qisqa, ammo semantik jihatdan t
o‘
laqonli hisoblanadi [2, 184].
Shuningdek, pragmatik yondashuv tarafdorlari
–
Levinson va Gris
–
konversatsion
implikatura nazariyasi asosida t
o‘
liqsiz gaplarning ma
’
nosi kontekstdan kelib chiqib
tushunilishini asoslab bergan. Frazeologik birliklar bunday konversatsion qoidalar
asosida ellipsisga y
o‘
l q
o‘
yadi. Ya
’
ni, ularning t
o‘
liq sintaktik shakliga ehtiyoj qolmaydi,
chunki muloqot ishtirokchilari semantik t
o‘
ldirishni ong ostida bajara oladi.
O‘
zbek tilshunosligida frazeologik birliklar va t
o‘
liqsiz gaplar alohida-alohida
tadqiq etilgan b
o‘
lsa-da, ularning
o‘
zaro munosabati, ayniqsa badiiy nutq va o
g‘
zaki
muloqot doirasidagi q
o‘
llanilishi hali t
o‘
liq
o‘
rganilmagan soha hisoblanadi. Shunga
qaramay, tilshunos olimlarning ayrim ishlari bu masalani bilvosita yoritib bergan.
Masalan, N. Mahmudov va A. J
o‘rayevlarning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” (2004)
asarida t
o‘
liqsiz gaplarning funksional imkoniyatlari haqida ma
’
lumotlar berilgan b
o‘
lib,
ular kontekst asosida mazmun t
o‘
ldirilishini, dialogik nutqda tez-tez uchrashini va
nutq samaradorligini oshirishini qayd etadilar [6]. Bu fikrlar frazeologik birliklarning
q
o‘
llanishidagi ellipsis holatlariga ham tegishlidir, chunki frazeologizmlar k
o‘
pincha
kontekstual asosda qisqargan shakllarda ishlatiladi.
G‘
. Rahmatullayevning izohli frazeologik lu
g‘
ati va uning izohlaridagi misollar
tahlili shuni k
o‘
rsatadiki, ayrim barqaror iboralar sintaktik jihatdan t
o‘
liq b
o‘
lmagan,
lekin semantik jihatdan aniq va barqaror birliklardir. Masalan, “yuragi orqaga tortdi”,
“ko‘zi ochildi”, “boshi berk ko‘
chaga ki
rdi” kabi iboralar ko‘
pincha kontekstdan kelib
chiqib tushuniladi, ular tur
g‘
un tuzilmada t
o‘
liq gap tarkibida b
o‘
lmasligi mumkin [9, 64].
Bu holatlar t
o‘
liqsiz gaplar orqali frazeologik birliklarning dinamik ifoda shakllariga
aylanishini k
o‘
rsatadi.
I. Mahkamovaning kommunikativ pragmatika sohasidagi ishlari, xususan ellipsis
hodisasining nutqiy ehtiyoj asosida yuzaga kelishini asoslab beradi [5]. Uning fikricha,
o‘
zbek tilida t
o‘
liqsiz gaplar k
o‘
pincha suhbatdoshlar
o‘
rtasidagi ijtimoiy masofa, hurmat
munosabatlari, yoki muloqot tezligi bilan bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Bu holat frazeologik iboralar
bilan uy
g‘
unlashganda emotsional va ijtimoiy yuklamani ikki karra kuchaytiradi.
Shuningdek, A. Madvaliyev va Sh. T
o‘
xliyevlarning uslubshunoslik b
o‘
yicha
tadqiqotlarida ham badiiy matnlarda ellipsisning estetik vazifasi, dramatik holatlarda
t
o‘
liqsiz gaplar orqali ifoda ixchamligi va psixologik ta
’
sir kuchaytirilishini ta
’
kidlab
o‘
tilgan [4]. Bunday gaplar tarkibida k
o‘
pincha frazeologik birliklar ishlatiladi, chunki
ular qisqa, obrazli va
o‘
quvchiga tanish ifoda vositalaridir.
O‘
zbek tilshunosligida frazeologik birliklar va t
o‘
liqsiz gaplarning alohida
o‘
rganilishi mavjud b
o‘
lsa-da, ularning
o‘
zaro munosabatini kompleks yondashuv asosida
tadqiq qilish dolzarb hisoblanadi. Bu hodisa, ayniqsa dramatik matnlar, publitsistik uslub,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
365
hamda s
o‘
zlashuv tilida chuqur tahlil qilish uchun boy material manbai b
o‘
la oladi. Yana-
da chuqurroq tadqiqotlar orqali bu ikki hodisaning semantik, pragmatik va stilistik
o‘
zaro
ta
’
siri aniqlanishi mumkin.
MUHOKAMA
T
o‘
liqsiz gaplar (ellipsis) va frazeologik birliklar ikkalasi ham kontekstga bo
g‘
liq
holda t
o‘
la semantik ifodani shakllantiradi. Ularning kombinatsiyasi:
–
stilistik lakoniklikni ta
’
minlaydi;
–
ekspressivlikni oshiradi;
–
muloqot samaradorligini kuchaytiradi.
“Boshingga yet!”
–
t
o‘liq gapda “Shu holat boshingga yetmay qolsin” bo‘
lishi
mumkin. Ammo bu t
o‘
liqsiz shaklida emotsional ta
’
siri kuchliroq.
“Tilimni tiydim”
–
bu yerda “Gapirmadim, sabr qildim” degan keng ma’
no ellipsis
orqali siqilgan.
“Ko‘
ngling joyda b
o‘lsa bas”
–
bosh qismlari tushib qolgan b
o‘
lsa-da, ibora t
o‘
liq
semantik yuklamaga ega.
Ingliz tilidan misollar
“So far, so good”
–
aslida “Everything has been going well so far”, ammo qisqartma
frazeologik birlik sifatida ishlatiladi.
“When in Rome…”
–
t
o‘liqsiz, lekin “do as the Romans do” degan ibora to‘
liq
anglashiladi.
“Speak of the devil” –
“...and he shall appear”
iborasining qisqartirilgan shakli, lekin
kommunikativ ma
’
nosi t
o‘
liq.
K
o‘
plab t
o‘
liqsiz gaplar
o‘
z-
o‘
zidan frazeologizmga aylangan. Ular takror q
o‘
llanish
va tur
g‘
un shakllari sababli frazeologik birlik darajasiga k
o‘
tariladi:
Frazeologik ifoda (O‘zbek tili)
To‘liq shakli
Emotsional vazifasi
“Ko‘rmay qolay”
“Seni ko‘rmay qolay”
G‘azab, achinish
“O‘sha o‘sha
-
da”
“U avvalgidek, o‘zgarmagan”
Kinoya, bepisandlik
“Yana shu!”
“Yana shu ish bo‘ldi”
Norozi ohang, achchiqlanish
XULOSA
Frazeologik birliklarda to
‘liqsiz gaplarning q
o
‘llanishi tildagi muloqot
imkoniyatlarini kengaytiradi. Ular orqali emotsional holat, ijtimoiy munosabat, kinoya,
hazil yoki kinik ifodalanadi. Bunday gaplar barqaror shaklga ega b
o‘
lib, kontekst asosida
t
o‘
liq anglashiladi va k
o‘
pincha til egasining uslubiy mahoratini namoyon qiladi.
Tadqiqotdan kelib chiqadigan xulosalardan biri shuki, frazeologizmlar va t
o‘
liqsiz
gaplar lingvistik birlik sifatida alohida
o‘
rganilishi zarur b
o‘
lgan murakkab nutqiy
hodisadir. Ular fonetik, morfologik va sintaktik jihatdan ham, kommunikativ nuqtai
nazardan ham muhim vosita sanaladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Bobojonov S. Frazeologik birliklarning semantik va uslubiy xususiyatlari.
–
Samarqand: Zarafshon, 2008.
–
132 b.
2.
Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
–
Cambridge:
Cambridge University Press, 2010.
–
489 p.
3.
Leech G. Principles of Pragmatics.
–
London: Longman, 1983.
–
250 p.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
366
4.
Madvaliyev A., T
o‘
xliyev Sh. Uslubiy tafakkur va badiiy nutq.
–
Toshkent: Fan,
2009.
–
192 b.
5.
Mahkamova I. Tilshunoslikda pragmatika va uning asosiy y
o‘
nalishlari.
–
Toshkent: Fan, 2012.
–
180 b.
6.
Mahmudov N., J
o‘
rayev A. Hozirgi
o‘
zbek adabiy tili.
–
Toshkent:
O‘
zbekiston,
2004.
–
256 b.
7.
Qodirova M. Hozirgi
o‘
zbek adabiy tilida ellipsisning lingvopragmatik
xususiyatlari.
–
Toshkent: Ilm Ziyo, 2015.
–
144 b.
8.
Quirk R., Greenbaum S. A University Grammar of English.
–
London: Longman,
1973.
–
424 p.
9.
Rahmatullayev
G‘
.
O‘
zbek tilining izohli frazeologik lu
g‘
ati.
–
Toshkent:
O‘
qituvchi, 1991.
–
407 b.
10.
Sinclair J. Corpus, Concordance, Collocation.
–
Oxford: Oxford University Press,
1991.
–
186 p.
