Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Stylistic characteristics and socio-pragmatic functions of
incomplete sentences in Uzbek and English
Nodira ARTIKOVA
1
Zarmed University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article focuses on the stylistic features and socio-
pragmatic functions of elliptical sentences used in dialogic
speech in both Uzbek and English languages. The linguistic
analysis centers on how such incomplete structures function
within communicative contexts, their significance in social
discourse, and the stylistic roles they carry. A comparative
perspective highlights the similarities and differences in how
these constructions operate across the two languages.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
elliptical sentence,
ellipsis,
stylistic functions,
pragmatics,
communicative context,
Uzbek language,
English language.
O‘zbek va ingliz tillarida to‘liqsiz gaplarning stilistik
xususiyatlari va ijtimoiy-pragmatik funksiyalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
to‘liqsiz gap,
ellipsis,
stilistik funksiyalar,
pragmatika,
kommunikativ kontekst,
o‘zbek tili,
ingliz tili.
Mazkur maqolada o‘zbek va ingliz tillarida dialogik nutqda
qo‘llaniladigan to‘liqsiz gaplarning stilistik xususiyatlari va
ularning ijtimoiy-pragmatik funksiyalari lingvistik tahlil
markazida turadi. To‘liqsiz gaplarning kommunikativ
kontekstda qanday vazifa bajarishi, ularning ijtimoiy nutq
muhitidagi ahamiyati va stilistik yuklamalari qiyosiy tahlil
asosida yoritilgan.
1
Assistant Teacher, Zarmed University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
301
Узбекский и английский языки: стилистические
особенности и социально-прагматические функции
неполных предложений
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
неполное предложение,
эллипсис,
стилистические функции,
прагматика,
коммуникативный
контекст,
узбекский язык,
английский язык.
В данной статье рассматриваются стилистические
особенности и социально-прагматические функции неполных
предложений, используемых в диалогической речи
узбекского и английского языков. Центральное внимание
уделено лингвистическому анализу того, какие функции
выполняют неполные предложения в коммуникативном
контексте, а также их значение в социальной речевой среде и
стилистическая нагрузка. Сравнительный анализ позволяет
выявить как сходства, так и различия в функционировании
таких конструкций в двух языках.
KIRISH
Hozirgi zamon lingvistikasida nutqning pragmatik va stilistik xususiyatlarini aniqlash
tilshunoslikdagi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Xususan, dialogik nutqda tabiiy
muloqot muhitiga moslashgan shakllarning, ayniqsa, to‘liqsiz gaplarning ahamiyati ortib
bormoqda. O‘zbek va ingliz tillarida to‘liqsiz gaplar ijtimoiy va stilistik kontekstlarda turlicha
ko‘rinishda namoyon bo‘lishi ularning pragmatik rolini chuqur o‘rganishni taqozo etadi.
Mavzuning dolzarbligi va hozirgi holati.
Zamonaviy tilshunoslikda kommunikativ
lingvistika, pragmatika va stilistika fanlarining kesishgan nuqtasida turgan masalalardan biri
bu – dialogik nutqda to‘liqsiz gaplarning tutgan o‘rnidir. Til faqat grammatik tizim emas, balki
ijtimoiy, madaniy va psixologik omillar bilan uyg‘un holda amal qiladigan dinamik hodisa
sifatida qaralmoqda. Shu nuqtai nazardan, real muloqotda to‘liq bo‘lmagan, lekin anglashilgan
gaplarning o‘rganilishi tilning tabiiy ishlatilishidagi nozik jihatlarni ochib beradi. Ingliz va
o‘zbek tillari misolida to‘liqsiz gaplarning stilistik va ijtimoiy-pragmatik funksiyalarini tahlil
qilish til tizimi va nutq faoliyatining bir-biriga qanday mos kelishini chuqur anglash imkonini
beradi.
Hozirda o‘zbek tilshunosligida to‘liqsiz gaplar masalasiga bag‘ishlangan ba’zi
tadqiqotlar mavjud bo‘lsa-da, ularning ingliz tili bilan qiyosiy stilistik va pragmatik jihatdan
tizimli o‘rganilishi yetarli darajada amalga oshirilmagan. Ayniqsa, madaniyatlararo muloqot,
tarjima jarayonlari, xorijiy til o‘qitish metodikasi va kommunikativ kompetensiyani
shakllantirish doirasida bu masala alohida ilmiy e’tibor talab etadi.
Mazkur mavzuning dolzarbligi O‘zbekiston Respublikasining qator huquqiy
hujjatlarida ham o‘z ifodasini topgan. Jumladan, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun (2020)da
zamonaviy ilmiy yondashuvlar va innovatsion metodikalarni tatbiq etish zarurligi
belgilangan. Shuningdek, Prezidentning 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-sonli farmonida
belgilangan “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”da fan va innovatsiyalarning
xalqaro standartlarga mos holda rivojlantirilishi, tilshunoslik sohasida qiyosiy va amaliy
izlanishlarni kengaytirish vazifasi ilgari surilgan. Vazirlar Mahkamasining 824-sonli qarorida
oliy ta’limda ilmiy-tadqiqot faoliyatini kuchaytirish, filologiya sohasida interaktiv va
muloqotga asoslangan yondashuvlarni shakllantirish ustuvor yo‘nalish sifatida ko‘rsatilgan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
302
Shuningdek, Prezidentimizning BMT Bosh Assambleyasida qilgan nutqida xalqlararo
madaniy muloqotni mustahkamlovchi vosita sifatida tilshunoslikka asoslangan tadqiqotlarni
kengaytirish zarurati ta’kidlangan.
Asosiy qism.
To‘liqsiz gaplar – bu tarkibiy jihatdan to‘liq bo‘lmagan, lekin kontekst
asosida to‘liq anglash mumkin bo‘lgan gap shakllaridir. Bunday gaplar odatda muloqotning
tabiiy oqimida, ya’ni og‘zaki nutqda, suhbat, savol-javob, ijtimoiy tarmoq yozishmalari kabi
kontekstlarda keng uchraydi. Ular orqali suhbatdoshlar muloqotni soddalashtiradi, vaqt va
harakat tejaladi, rasmiylik darajasi yoki ijtimoiy masofa ifodalanadi.
Masalan, ingliz tilida quyidagi to‘liqsiz gaplarni ko‘rish mumkin:
"Coming?" (Are you coming?)
"Need help?" (Do you need help?)
"Not sure." (I am not sure.)
"Coffee?" (Shall we go for a coffee?)
Bu gaplar qisqa va ixcham bo‘lishiga qaramay, to‘liq kommunikativ yuklamani bajaradi.
Ayniqsa, norasmiy muloqotda, masalan, do‘stlar o‘rtasidagi suhbatlarda, bunday shakllar
muloqotni tez va samimiy qiladi.
O‘zbek tilida esa:
"Keldingmi?"
"Choy ichasanmi?"
"Xo‘p, bo‘ldi."
"Nima gap?"
Bu jumlalar ham qisqa, lekin ma’lum bir kontekstda juda to‘liq ma’lumot beradi. O‘zbek
tilida ayniqsa bunday shakllar ijtimoiy etik mezonlarga mos keladi: yoshi kattalarga murojaat,
hurmat ifodasi, samimiyat yoki hol-ahvol so‘rash kabi.
Tadqiqotda o‘rganilgan muhim jihatlardan biri bu to‘liqsiz gaplarning stilistik
funksiyalaridir. Ingliz tilida ular ko‘proq minimalizm, soddalik, nutqdagi energiya tejash,
informatsion pragmatizm bilan bog‘liq. O‘zbek tilida esa bu gaplar suhbat madaniyatining
ajralmas qismi, yaqinlik, soddalik, va ko‘pincha an’anaviy nutq uslubining ko‘rinishi sifatida
namoyon bo‘ladi.
Ijtimoiy-pragmatik funksiyalar nuqtai nazaridan, to‘liqsiz gaplar quyidagilarga xizmat
qiladi (1 – chizma):
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
303
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, har ikki tilda ham to‘liqsiz gaplar kommunikativ
maqsadlarga xizmat qiluvchi samarali vositadir. Ular orqali suhbat ishtirokchilari fikrni
qisqa ifodalaydi, kontekstga moslashadi, nutqning tabiiy oqimiga rioya qiladi va madaniy
me’yorlarga muvofiqlikni saqlaydi.
1– jadval
Mezon
Ingliz tili
O‘zbek tili
Stilistik
xususiyat
Minimalizm,
qisqalik,
nutq ixchamligi, zamonaviy
uslubga xos
Iliqlik,
samimiylik,
an’anaviy nutq uslubiga xos
Nutqdagi roli
Informatsion yukni tez
yetkazish, bevosita aloqa
Muloqotni
soddalashtirish,
muloqot
madaniyatini saqlash
Qayerda
qo‘llanadi
Norasmiy
suhbatlar,
matnli xabarlar, kino, reklama
Og‘zaki nutq, hol-
ahvol
so‘rash,
kundalik
muloqot
Rasmiylik
darajasi
Asosan norasmiy, ammo
kontekstdan kelib chiqqan
holda rasmiy shaklda ham
mavjud
Norasmiy va do‘stona
kontekstlarda
keng
tarqalgan
Ijtimoiy-
pragmatik vazifalari
Hedging (yumshatish),
aniqlikdan qochish, registrni
boshqarish
Hurmat
ifodasi,
samimiylikni ifodalash, izzat,
yosh farqiga moslashuv
Masalan
“Coming?”, “Not sure”,
“Maybe later”
“Keldingmi?”, “Bo‘pti”,
“Balki ertaga...”
Kontekstga
bog‘liqlik darajasi
Yuqori
–
tushunish
asosan kontekstga bog‘liq
Juda yuqori – kontekst
va madaniy stereotiplarga
qattiq bog‘langan
Til
tashqarisidagi
omillarga munosabat
Situatsiyaviy
va
funksional yondashuv
Madaniy, ijtimoiy va
yoshga oid mezonlar asosida
Umuman olganda, to‘liqsiz gaplar har ikki tilda ham muloqot samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi. Ularning stilistik va pragmatik tahlili esa tilning ijtimoiy tabiatini
chuqur anglashda muhim ahamiyatga ega.
XULOSA
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, to‘liqsiz gaplar (elliptik
konstruktsiyalar) nafaqat sintaktik soddalikni, balki chuqur kommunikativ va
sotsiopragmatik vazifalarni ham bajaruvchi muhim vosita hisoblanadi. Ingliz va o‘zbek
tillarida bu gap turlarining qo‘llanish xususiyatlari, kontekstual aniqlanish darajasi va
stilistik vazifalari o‘zaro muayyan o‘xshashlik va farqlarga ega.
Har ikki til uchun umumiy jihat shuki, to‘liqsiz gaplar dialogik nutqning tabiiy
komponentidir va ular orqali muloqot tezligi, ifoda ixchamligi va kontekstga moslashish
ta’minlanadi. Shu bilan birga, ularning ishlatilishida har bir tilga xos milliy-madaniy
omillar va ijtimoiy-pragmatik normalar asosiy rol o‘ynaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
304
Mazkur tadqiqot natijalari xorijiy til o‘qitish metodikasi, tarjima nazariyasi,
madaniyatlararo kommunikatsiya va lingvopragmatika sohalarida amaliy ahamiyat kasb
etadi. Ayniqsa, til o‘rganuvchilarning ijtimoiy kontekstga mos muloqot olib borish
ko‘nikmalarini shakllantirishda to‘liqsiz gaplar va ularning kommunikativ vazifalarini
anglash muhim rol o‘ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Fillmore C.J. Frame Semantics and the Nature of Language. In: Language, Vol.
61. Berkeley: University of California Press; 1985. – 528 p.
2.
Grice H.P. Logic and conversation. In: Cole P, editor. Syntax and Semantics,
Vol. 3. New York: Academic Press; 1975. – 458 p.
3.
Halliday M.A.K., Hasan R. Cohesion in English. London: Longman; 1976. – p.
92–115.
4.
Lakoff G. The Political Mind: Why You Can't Understand 21st-Century
American Politics with an 18th-Century Brain. New York: Viking Press; 2008. – p. 120–145.
5.
Levinson S. C. Pragmatics. Cambridge: Cambridge
6.
University Press; 1983. – 230 p.
7.
Zholshayeva A.K. The Pragmatics of Elliptical Sentences in Kazakh and
Russian. Almaty: Publishing House of the Kazakh University; 2005. p. 32–46.
