Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Structural Analysis of Early Turkish Interpretations
Elyorbek SOLIYEV
1
New Century University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
25 October 2024
This article examines the processes of introduction and
development of the science of Tafsir in Mawarannahr,
emphasizing the necessity of interpreting the Quran from
beginning to end. This need arises from the fact that various
schools often distort and dispute ayahs, interpreting them in
accordance with their own beliefs and perspectives on specific
parts of the Quran. Although translations of the meanings of the
Quran into modern Uzbek continue to appear to this day, the
article highlights in detail that the history of Quranic
interpretation and translation into Turkic languages spans
almost a thousand years.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4
/S
-pp319-323
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Tafsir,
translation,
hadith,
Turkish interpretations,
Persian interpretations,
ulumul Qur'an.
Ilk turkiy tafsirlarning struktur tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Tafsir,
tarjima,
hadis,
turkiy tafsirlar,
forsiy tafsirlar,
ulumul Qur’on.
Ushbu maqolada tafsir ilmining Movarounnahrga kirib
kelishi, rivojlanishi, u yerdagi turli oqimlarning
Qur’onning har
xil joylaridan o‘zlarining aqidalariga mos keluvchi oyatlarni
buzib talqin etib, dalillashlari natijasida Qur’onning boshidan
oxirigacha sharhlash zarurati paydo bo‘lgani haqida bayon
etilgan. Qur’on ma’nolarining hozirgi zamon o‘zbek tiliga
tarjimalari endi paydo bo‘layotgan bo‘lsa ham, turkiy tillarga
tafsir va tarjima tarixi salkam ming yillik davrni o‘z ichiga
qamrab olgani haqida batafsil keltirilgan.
1
New Century University, Mumtoz Oriental Philology teacher, researcher of Tashkent State University of Uzbek
Language and Literature named after Alisher Navoi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
320
Структурный анализ раннетюркских интерпретаций
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Тафсир,
перевод,
хадис,
турецкие толкования,
персидские толкования,
улюмул Коран.
В данной статье рассматриваются процессы внедрения и
развития науки тафсир в Мовароуннахре, а также
подчеркивается необходимость толкования Корана от
начала до конца. Это
связано с тем, что различные школы
зачастую искажают и оспаривают аяты, интерпретируя их в
соответствии со своими убеждениями и взглядами на
отдельные части Корана. Несмотря на то что переводы
смыслов Корана на современный узбекский язык
продолжают появляться и в наши дни, в статье подробно
отмечено, что история толкования и перевода Корана на
тюркские языки насчитывает почти тысячу лет.
KIRISH
X
–
XV asr tafsirlarining tuzilishi va lisoniy jihatlari Movarounnahrda tafsir ilmi tarixi
hadis ilmining kirib kelishi bilan bogʻliqdir. Chunki, Muhammad sollallohu alayhi vasallam
va sahobiylarning Qur’onga sharhlari hadislar tarkibida jamlangan. Umar ibn Xattob
buyrugʻiga koʻra arablar Marvgacha yetib kelib,
oʻzlari oʻrgangan ilmlardan hadislarni
mahalliy xalqqa oʻrgatadilar. Soʻng islomiy ilmlar Buxoro, Samarqand, Shom, Nasaf kabi
shaharlarda mustahkam oʻrnashdi.
Samarqand boshqa Movarounnahr shaharlaridan farqli ravishda bir nechta
mufassirlarni yetishtirib berishi hamda kalom ilmining ham markaziga aylangan. Taxmin
qilish mumkinki, hadis ilmi rivojlangandan soʻng tafsirga doir ma’lumotlar ham uning
tarkibida rivoyat tarzida hadis markazlaridan biri Samarqandda tarqalgan. Shuning uchun
boʻlsa kerak, rivoyat
lar har tomonlama keng tarqalgan Samarqandda ularni jamlab,
tafsirga doirlarini saralab chiqish birinchi boʻlib amalga oshirilgan.
Bu borada VIII asrda tobe’inlardan ta’lim olgan Abdulloh ibn Muborak Marvaziyning
tafsir sohasida faoliyatini ta’kidlab oʻtish oʻrinlidir. U Oʻrta Osiyoda oʻtgan ilk muhaddis va
mufassirlardan hisoblanadi. U Marvda yashab ijod etgan, otasi turk, onasi Xorazmlik edi. U
yoshlik davrida Imom A’zam Abu Hanifa shogird boʻlgan. Shuningdek, tobe’inlardan Rabi’
ibn Anas ibn Ziyod Bakriy
unga ta’lim bergan. U she’rlar ham bitib, odob
-axloq, insoniylik
nafosatini ulugʻlagan. U tafsir sohasida ham faoliyat olib borgan. Uning “Kitob az
-zuhd var
raqoiq” kitobi ilm ahli orasida mashhur kitoblardan biri hisoblanadi. U birinchi boʻlib
hadislarni
kitob shakliga keltirgan olimdir. Shuningdek, uning “Tafsir” asari yozganligi
haqida ba’zi manbalarda zikr etilgan.
Lekin uning tafsiri bizning davrimizgacha yetib
kelmagan.
ASOSIY QISM
X
–
XII asrlarda Movarounnahrda tafsir ilmi taraqqiy etdi. Ilgari hadislar tarkibida bir
bob sifatida zikr etib borilgan Qur’onga sharhlar zamon talablariga toʻliq javob bermay
qoʻydi. Movarounnahr mufassirlarining tafsir asarlarining kirish qismida arab tilini
bilmagan, oyatning nozil boʻlish sabablari, hadislarni bilmagan kishilarning Qur’on oyati
haqida faqat oʻz fikrlaridan kelib chiqib sharhlashlari mumkin emasligini uqtirishlariga
koʻra, oyatlarning buzib sharhlanishi avj olib, har bir fikr egasining oʻz tomoniga sharhlarni
ogʻdirishiga harakat qilganlarini koʻrish mumkin. Abu Laysning “hech kim arab tilini,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
321
oyatning nozil boʻlish sabablarini bilmay tafsir qilishi mumkin emas”, degan fikri bu davrda
hanafiy mazhabi olimlarining oyatlarni tafsir qilishga oʻta ehtiyotkorona yondoshganligini
bildiradi. Umuman, bu davrda Mov
arounnahr va Xuroson oʻlkalarida tafsirlarning yozilishi
asosan ikki sababga koʻra amalga oshdi.
1.
Movarounnahrda turli oqimlarning Qur’onning har xil joylaridan oʻ
zlarining
aqidalariga mos keluvchi oyatlarni buzib talqin etib, dalillashlari natijasida
Qur’onning
boshidan oxirigacha sharhlash zarurati.
2.
Qur’on tafsiriga oid tarqoq holda boʻ
lgan hadislar, sahobiylar rivoyatlari,
sharhlarni bir joyda jamlash.
Bu ikkisi bir-biriga bog
ʻ
liq sabablar chunki, oyatlarni buzib talqin qilinishi
oyatlarning haqiq
atda ma’nosi nima boʻ
lishi kerakligini keltirib chiqaradi. Shuning uchun
mufassirlar manbalarga asoslanib sharhlashga ehtiyoj sezdilar. Bu davrda bir nechta
mufassir olimlar faoliyat ko
ʻ
rsatgan bo
ʻ
lib, ularning asarlari bizgacha yetib kelgan.
Har bir mufassirning bu boradagi turlicha uslublari albatta diqqatga sazovor. Bu davda
Samarqandda ikki xil uslubni kuzatish mumkin. Birinchisi, Abu Laysning asosan
rivoyatlardan foydalanib Qur’onni sharhlashi, ikkinchisi Abu Mansur Moturiydiyning
tafsirga oid rivoyatlarni tahlil etib, aqidaviy masalalarga alohida ahamiyat qaratishi.
Bu esa tafsir sohasida Samarqandning o
ʻ
ziga xos jihatini ko
ʻ
rsatib beradi.
Qur’on tarjimalari asliyat bilan chambarchas bogʻ
liq holda jahon adabiy jarayonida
singib o
ʻ
tib, Islom adabiyotining yuksalishiga omil bo
ʻ
ldi. Arab milliy madaniyati va
adabiyotining osori jahin adabiy mavzulariga asos soldi. Shu tariqa milliy adabiyot o
ʻ
zga
adabiyotlar matniga ta’sir etib, Sharq
-u G
ʻ
arb adabiy jarayonida alohida o
ʻ
rin egalladi. Bu
borada tarjima adabiyotlar orasida vositachi vazifasini o
ʻ
tab, jahon adabiyoti rivojida
muhim omil ekanini isbotladi.
Qur’on tili oʻ
ta murakkab bo
ʻ
lib, tarjimalarining o
ʻ
zi ham bir olam sifatida alohida
tadqiqotlar mavzuidir. Qur’onning jahon tillariga oʻ
girilgan tarjimalarini o
ʻ
rganish qiyosiy
tahlil bilan bir qatorda turli vaqt voqeligini ham inobatga olishni taqozo qiladi. Ayni paytda
Qur’onda oʻ
z zamonasining tarixiy voqeligi munosib o
ʻ
rin olgan bo
ʻ
lib, uni o
ʻ
rganmay turib,
tarjimaga qo
ʻ
l urish befoydadir.
Manbalarning ko
ʻ
rsatishicha, asosan XII
–
XIII asrlardan boshlab aqliy tafsirlar
ko
ʻ
plab yozila boshlagan. Bu bir tomondan, o
ʻ
sha paytda aqliy ilmlarning rivojlanganini
ko
ʻ
rsatsa, ikkinchi tomondan, bahsli masalalarda aqliy misollardan ko
ʻ
p foydalanganiga
ishora qiladi. Demak, vaqt o
ʻ
tishi, turli sabablarning paydo bo
ʻlishi bilan Qur’onni naqldan
tashqari aqlga asosan tafsir qilish ham davr talabiga aylangan. Bu turdagi tafsirlarning ilk
yozilish davri VI/XII asrga borib taqaladi. Ular uslub, xususiyat va ularda ilgari surilgan
ilmlarga qarab turli yo
ʻ
nalishlarga bo
ʻlinadi. Ba’zilarida nahv, boshqalarida aqida yoki
falsafa, yana ba’zilarida tarix hamda isroiliyot
*
ga ko
ʻproq e’tibor qaratilgan boʻ
lib, ularning
barchasi ruxsat etilgan aqliy tafsirlardan sanaladi. Bular Abul Barakot Nasafiyning
“Madorikut tanzil va haqoiqut ta’vil”i bilan bir qatorda Abu Abdulloh Muhammad
Roziyning “Mafatiyhul gʻayb”, Imom Bayzoviyning “Anvorut tanzil va asrorut ta’vil”, Abul
Hasan Xozinning “Lubobut ta’vil fiy maonit tanzil” va shu
kabi ko
ʻ
plab asarlar shular
jumlasidandir. Aqliy tafsirlar orasida alloma Zamaxshariyning “al
-
Kashshof”i arab tili
imkoniyatlarini o
ʻzida keng mujassam etgan eng e’tiborli asarlardan biri hisoblanadi.
*
Ahli kitob, ya’ni yahudiy va nasroniylar rivoyati.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
322
Qur’on ma’nolarining hozirgi zamon oʻ
zbek tiliga tarjimalari endi paydo bo
ʻ
layotgan
bo
ʻ
lsa ham, turkiy tillarga tafsir va tarjima tarixi salkam ming yillik davrni o
ʻ
z ichiga
qamrab oladi. Buxoro ahli Qur’onni tojik tarjimasida 961–
976-yillardanoq tanish (238).
Narshaxiy aytishicha, “Buxoroliklar dastlab islomn
i qabul etgan paytlarida arabchani
o
ʻrgana olmaganlaridan namozda Qur’onni fors tilida oʻ
qir edilar. Rukuga borish vaqtida
ularning orqalarida bir kishi turib, “Bknitonkint”, deb sajda qilmoqchi boʻ
lganlarida
“Nkuniyonkuti”.
–
deb qichqirar edi”. –
(238
–
124).
Islom dinini Movarounnahrliklar orasida tezroq yoyish maqsadida din ulamolari
hatto Qur’onni turkiy tillarga tarjima ham ruxsat berishadi. Butparastlik, zardushtiylik,
totemizm, fetishizm va boshqa diniy e’tiqodlar kuchli boʻ
lganini nazarda tutsak, bu fatvo
tushunarli bo
ʻ
ladi. O
ʻ
sha zamonlardan bizgacha bir nechta turkiy tafsirlar yetib kelgan.
Shulardan biri hozirgacha fanda O
ʻrta Osiya XII asr tafsiri nomi bilan ma’lum boʻ
lib,
1914-yili Qarshidan topilgan. U haqida S.E. Malov, A.K. Borovkov. Abdulqodir Inon
tadqiqotlar olib borishgan. O
ʻ
zbek olimlaridan bu masalani fidoiylarcha ko
ʻ
tarishga jazm
etgan Qozoqboy Mahmudovni alohida nomlash lozim. Q. Mahmudov mazkur tafsirni
hozirgi zamon o
ʻ
zbek tiliga o
ʻ
girib, katta ilmiy tadqiqot mavqeini egallaydigan kirish so
ʻ
zi
bilan nashrga tayyorlagan. Bu ish asosan Qur’on haqida gapirish taqiqlangan davrda
bajarilganini nazarda tutish kerak.
V.V. Bartold mazkur tafsirni XI
asrdan ilgariroq, “Qutadgʻu bilig”dan ham ilgari
yozilgan deb taxmin qilgan. Fuad Kuprulu fikricha ham bu tafsir G
ʻ
arbiy Turkistonda
X asrning oxiri yoki XI asrning boshlarida yozilgan. Q. Mahmudov fikricha ham tafsir
“fonetik, grammatik, leksik xususiyatlariga koʻ
ra XI asrda ijod qilingan, ko
ʻ
chirilganda esa
ba’zi oʻzgarishlar kiritilgan”. Tu
rkiy tafsir o
ʻ
zbek tili ildizlarini o
ʻrganishda va Qur’on
ma’nolarining asrlar osha turkiy adabiyotda talqin etilishiga misol boʻ
la oladi.
Bu tafsirning ijod qilinishida “Oʻ
rta Osiyo va Qozog
ʻ
iston hududlarida yashagan Qorluq,
Chigil, Yarmo, O
ʻ
g
ʻ
uz, Qipch
oq va boshqa turkiy qabila tillari qatnashgan deb qaraymiz”.
XULOSA
Mazkur tafsir bilan hozirgi zamon o‘zbekcha tafsir va tarjimalarini qiyoslash o‘zbek
tilining ming yillik rivojlanish tarixini ko‘rsatadi. Tafsirning o‘zbek tili bilan bog‘langanligi
matnni o‘qish zahotiyoq aniq
-
ravshan bo‘ladi. So‘zimizga izoh sifatida birgina misraning
turkiy tafsir va hozirgi zamon o‘zbek uyg‘ur va turk tarjimalarida qiyosiy tahlilini berdik.
Turkiy tafsirda avvaliga Qur’on oyati berilgan, so‘ngra esa turkiy tilda t
afsir: Misol uchun
63-
suraning birinchi oyati tarjima qilinib, so‘ngra batafsil tafsir beriladi:
ََنوُقِفاَنُمْلا
ََكءاَج
اَذَِإ
Turkiy tafsir:
“Qachon kelsa sen ya Muhammad munafiqlar
–
uch qism
bo
‘ldilar bir qism Makkaliklardin bir qism Madilaliklardin taqi
bir qism ahli
kitablardin. Bu sura ahli kitab munafiqlarnin haqig‘a turur”
.
Adabiyotlar:
1.
Doktor Muhammad Said Buxoriy. Abdulloh ibn Muborak Marvaziy
–
Saudiya
Arabistoni. Maktaba ar-Rushd, 2003.
–
B. 10-33.
2.
Dovudiy Shamsiddin. Muhammad ibn Ali ibn Ahmad. Tabaqotul
mufassirin/Abdussalom Abdulmo’in tahriri ostida. –
Bayrut: Dorul kutubul ilmiyya. 2002.
–
B.243.
3.
Abdullayev.A.G.
“Abul
Lays
as
-Samarqandiyning
Movarounnahr
tafsirshunosligida tutgan o
ʻrni” dissertatsiyasi. 2007
-yil.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
323
4.
D.R.Maxsudov. Abul Barakot Nasafiyning tafsir ilmida tutgan o
ʻ
rni.
Dissertatsiyasi. 29.03.2009.
5.
X.Karamatov. O`zbek adabiyotida qur’on mavzulari (adabiy tarixiy tahlil)
.
Dissertatsiyasi. 1993.
