Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Author’s reflections on Ernest Hemingway’s novel
"A Farewell to Arms" and comparative translations of
their content in the language of the work
Shakhnoza IBRAGIMOVA
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This scientific article discusses a comparative analysis of the
Uzbek and Russian translations of Ernest Hemingway’s world-
famous novel “A Farewell to Arms”.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
character,
portrait,
laconicism,
concretization,
translation problems,
creative process.
Ernest Xemengueyning “Alvido, qurol!” romani bo‘yicha
muallif mulohazalari, ularning asar tilidagi mazmunining
qiyosiy tarjimalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
personaj,
portret,
lakonizm,
konkretizatsiya,
tarjima muammolari,
ijodiy jarayon.
Ushbu ilmiy maqolada Ernest Xemengueyning jahonga
mashhur “Alvido,qurol!” romani mazmunining o‘zbek va rus
tillaridagi tarjimalarining chog‘ishtirma tahlili to‘g‘risida
mulohaza yuritiladi.
1
PhD student, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
336
Авторские размышления Эрнеста Хемингуэя по роману
«Прощай, оружие!», их сравнительные переводы
содержания произведения на разных языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
персонаж,
портрет,
лаконичность,
конкретизация,
проблемы перевода,
творческий процесс.
В
данной
научной
статье
рассматриваются
сравнительный анализ переводов содержания всемирно
известного романа Эрнеста Хемингуэя «Прощай, оружие!»
на узбекский и русский языки.
KIRISH
Shuni ta’kidlash joizki, personajlar bilan bir qatorda, tilni stilistik jihatdan
shakllantiruvchi boshqa obrazlar ham bo‘lishi mumkin: tabiat, narsalar, voqealar Ernest
Xemingueyning
“Alvido, qurol!”
romanining asosiy mavzusi Birinchi jahon urushi bo‘lib,
bu urush fonida roman qahramonlarining hayotidagi muhim voqealar ro‘y beradi.
Romanning birinchi betlaridan boshlab, hikoyaning tonalligi shundayki, o‘quvchi darhol
urushdagi odamlarning og‘ir taqdirini his qiladi.
MAVZU BO‘YICHA ADABIYOTLAR TAHLILI
A.D. Shveytsenning so‘zlariga ko‘ra, “tarjima adolatli bo‘lsa, tarjima qarori alohida
aloqa shartlariga mos keladi”. Shuning uchun tarjimonlar tomonidan qabul qilinadigan
qarorlar tarjimaning asosiy shartlarini ta’minlaydi va ularning asosida tarjimaning
original matnga adolatli muvofiqligi haqida fikr yuritish mumkin. A.N. Sokolov
ta’kidlashicha, “uslub omili sifatida san’at obrazining dialektik tabiati mavjud. Haqiqatni
aks ettirgan holda, obraz shu bilan birga muallifning fikrlarini, his-tuyg‘ularini,
intilishlarini, g‘oyalarini ifodalaydi”. Keyinroq u, “adabiy asarda muallif shaxsining katta
ahamiyati, muallif-narrator obrazini uslubiy omillarning eng muhimiga aylantirishga
sabab bo‘ldi. Darhaqiqat, muallifning shaxsi har doim asar uslubida individual
xususiyatlar, takrorlanmaslik izini qoldiradi. Muallifning izohlari ko‘pincha bunday
hollarda “muallif – manzilli” masalasini keltirib chiqaradi. Asar yaratishda yozuvchi
o‘quvchiga murojaat qiladi va bu, o‘z navbatida, muallifga adabiy-hunarmandlik matnini
yaratishda ta’sir ko‘rsatadi. Muallifning manzilli o‘quvchiga nisbatan ehtiyojining
mavjudligi, undan muloqot qilish zaruriyati bilan bog‘liq. “Adabiy asarlarning manzilli
o‘quvchisi odatda nutqiy aktlarning manzilli o‘quvchisidan sezilarli darajada farq qiladi.
O‘quvchidan kommunikativ ma’noni baholash yoki nutqiy aktga bevosita reaksiya talab
qilinmaydi”. O‘quvchining ko‘pincha yozuvchidan yoki uning oldingi asarlaridan hech
qanday tasavvuri yo‘qligini qayd etish kerak, faqat “ideal” o‘quvchi holatida bunday bilish
mavjud. Haqiqatan ham, muallif adabiy-hunarmandlik matnini yaratishda asosan oddiy
o‘quvchi bilan ishlaydi. Shu bilan birga, “haqiqiy manzilli” har doim o‘ziga xosdir, chunki
uning ong, hayotiy tajriba va qabul qilish usuli ma’lum tarixiy davr yoki ijtimoiy holatga
bog‘liqdir. Bizning fikrimizcha, “haqiqiy manzilli” o‘quvchi, qanday davrda yashashidan
qat’i nazar, unga yaqin va tushunarli bo‘lgan real hayotiy belgilarni to‘liq qabul qiladi.
O‘rganayotgan asarimizda esa, muallif obrazining romanda mavjud emasligini
ta’kidlaymiz. Biz, muallifning “men”i asosan romanning bosh qahramoni Frederik Genri
orqali amalga oshirilgan deb hisoblaymiz, chunki barcha fikrlar, mulohazalar Xeminguey
tomonidan bosh qahramonning nutqiga joylashtirilgan. G.V. Stepanov shunday yozgan:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
337
“o‘z so‘zlarini hikoyachiga o‘tkazar ekan, muallif hikoyachining obrazini yaratadi”. Biroq,
hikoyachi, aniqki, adabiy asar kompozitsiyasining bir qismidir. Kompozitsiya shakli
elementi sifatida til va kompozitsiya birgalikda adabiy uslubning umumiy tizimiga kiradi,
bu tizim muayyan asarni xarakterlaydi. Lekin shu bilan birga, kompozitsiya o‘zi ham
nutqiy uslub omiliga aylanadi. O‘quvchiga romaning tashqi dunyosi bilan birga,
qahramonning ichki dunyosi ham ochiladi, u esa muallif tomonidan qisqa va aniq tarzda
tasvirlanadi. Yozuvchining nutqi – bu individual tarzda so‘zlarni tanlash va ishlatish
tizimidir, bu asar mazmuni bilan bog‘liq bo‘lib, muallifning dunyoqarashi bilan
shakllanadi. Bunga roman tabiatining va harakatdagi shaxslarning tasvirlari kiradi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Xususan, ular quyidagicha ifodalanadi:
"There was fighting in the mountains and at night we could see the flashes from the
artillery. In the dark it was like summer lightning but the nights were cool and there was
not the feeling of a storm coming."
В горах шли бои, и по ночам мы могли видеть вспышки артиллерии.
В темноте это напоминало молнию, только ночи были холодные, и в воздухе не
чувствовалось приближения гроз.
(Y. Kalashnikova tarjimasi)
G‘orlarda janglar bo‘lib o‘tayotgandi va tunlari biz artilleriya chaqnashlarini
ko‘rardik. Qorong‘uda bu yozgi yiltirashga o‘xshardi, lekin tunda havo salqin edi va dovul
kelayotganini sezmasding ham hatto.
(I. G‘afurov tarjimasi).
Kuz mavsumi, yomg‘ir, loyqa yer, tushayotgan barglar, artilleriya chaqnashining
yozgi dovulga o‘xshashligi – bu barcha elementlar romandagi tragik voqealarni oldindan
ko‘rsatadi. Muallif, vinchesta va patron sumkalarini olib yurgan askarlarni homilador
ayollar bilan solishtiradi:
"... they were six months gone with child"
(ular, go‘yo, olti oyga
homilador edilar). Bu achchiq kinoya, chunki urush yangi hayotning tug‘ilishini emas,
balki uni yo‘q qilishni anglatadi. Ehtimol, aynan shu jumla roman oxiridagi yana bir
o‘limni (bosh qahramonning bola tug‘ilishidagi o‘limini) tashkil etadi. Romanning
dastlabki boblarida urush hali o‘zining vahshiy qiyofasini ko‘rsatmaydi, muallif uni
ko‘proq tabiat obraziga qarab, bevosita ta’sir o‘rnida tasvirlaydi:
“When I came back to the front we still lived in that town. There were many more
guns in the country around and the spring had come.”
«Когда я вернулся на фронт, мы по-прежнему жили в том же городе.
В окрестностях было намного больше пушек, и наступила весна».
(Ye. Kalashnikova
tarjimasi)
Men frontga qaytganimda, biz hali ham o‘sha shaharda yashardik. Atrofdagi yerdagi
qurollar ancha ko‘paygan edi, va bahor kelgan edi.
(I. G‘afurov tarjimasi)
Bizning kuzatuvlarimizga ko‘ra, romanda urushning obrazi juda keng qamrovli
tarzda ko‘rsatilgan: uning beyazligi, unga qarshi norozilik, qo‘rquv, odamlarning azob-
uqubatlari. Bunday holatlarning markaziy aksini oddiy haydovchi Passinining so‘zlari
tashkil etadi:
"There is nothing worse than war"
«Нет ничего хуже войны
»
“
Urushdan dahshatliroq roq hech narsa yo‘q
”
A.B. Shtandel ta’kidlaganidek, Xeminguey o‘z asarlarida zamonaviylikning eng xos
ijtimoiy-psixologik hodisalarini tahlil qiladi, masalan, imperialist urushi va fashizmga qarshi
xalq ozodlik kurashi. Roman stilistikasining muhim jihati – uning tili bo‘lib, u lakonizm va
energiyaga ega, bu asar muallifi tomonidan turli hikoya shakllarini optimal ravishda
almashtirish orqali erishilgan. Har bir shakl o‘zining yuqori ma’noviy zichligiga ega.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
338
TARJIMA MASALASI VA UNING MUAMMOLARI
"I was always embarrassed by the words sacred, glorious, and sacrifice and the
expression in vain. We had heard them, sometimes standing in the rain almost out of
earshot, so that only the shouted words came through, and had read them, on
proclamations that we slapped up by billposters over other proclamations, now for a long
time, and I had seen nothing sacred, and the things that were glorious had no glory and the
sacrifices were like the stockyard at Chicago if nothing was done with the meat except to
bury it. ... Abstract words such as glory, honor, courage, or hallow were obscene beside the
concrete names of villages, the numbers of roads, the names of rivers, the numbers of
regiments and the dates".
«Меня всегда приводят в смущение слова „священный“, „славный“, „жертва“ и
выражение „совершилось“. Мы слышим их иногда, стоя под дождем, на таком
расстоянии, что только отдельные выкрики долетали до нас, и читали их на
плакатах, которые расклейщики, бывало, нашлепывали поверх других плакатов, но
ничего священного я не видел, и то, что считалось славным, не заслуживало славы,
и жертвы очень напоминали чикагские бойни, только мясо здесь просто зарывали
в землю»
(Ye. Kalashnikova tarjimasi
)
“Meni doimo ‘muqaddas”, ‘shonli’, ‘fidoiy’ va ‘bajarildi’ degan so‘zlar hijolatga soladi.
Ba’zida biz bularni eshitamiz, yomg‘ir ostida turib, shunday masofada, faqat ayrim
qiychuvlar bizgacha yetib keladi va ularni plakatlarda o‘qiymiz, ular ko‘pincha boshqa
plakatlar ustiga yopishtirilgan bo‘ladi, lekin men hech qanday ilohiylikni sezmadim va
sharafli deb hisoblangan narsa shonni haqqoniy ravishda olmaydi va jismoniy qurbonlar
menga Chikagodagi so‘yish joylarini eslatadi, faqat go‘shtni bu yerda shunchaki yerga
ko‘mib qo‘yishgan”
(I. G‘afurov tarjimasi).
Ko‘rib turganimizdek, har tilda qilingan tarjima asl matnga muvofiq keladi deb
bo‘lmaydi, bu esa R. Yakobsonning fikrini yana bir bor ta’kidlaydi, ya’ni “tillar orasidagi
farqlar, asosan, ularning nimani ifodalashga qodir bo‘lishidan emas, balki nimani
ifodalashga majbur bo‘lishidan” kelib chiqadi. Tarjimaning adolatligi masalasi hozirgi ilm-
fanda eng og‘ir muammolardan biri hisoblanadi, chunki tarjima “ijodiy jarayon” sifatida
qabul qilinadi, chunki har bir tilning grammatikasida birlashtiruvchi abstraksiyalar
boshqa tillarda to‘liq bir-birini aniqlay olmaydi, shuning uchun tarjima jarayonida
vujudga keladigan meta-til muhimdir. Meta-tilni yaratish, asl til va tarjima tili o‘rtasidagi
aloqani ta’minlaydi. M.Brandesning fikriga ko‘ra, “tarjimadagi adolatlik” tushunchasi
ikkita muhim jihatdan iborat: “to‘g‘rilik, tarjimaning mazmuni bilan bir xil bo‘lishi, va
moslik, bu esa so‘z shaklini ifodalashni o‘z ichiga oladi va tarjimonning ijodiy erkinligi
uchun imkoniyat yaratadi.” Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, “Alvido,qurol!” romanining ruscha
tarjimasida atrof-muhitni tasvirlashda hamma vaqt asl matnga mos kelmasliklar mavjud.
Keyingi bo‘limda bunday misolni ko‘rsatamiz:
"Through the other noise I heard a cough, then came the chuh-chuh-chuh- chuh –
then there was a flash, as when a blast-furnace door is swung open, and a roar that started
white and went red and on and on in a rushing wind. I tried to breathe but my breath would
not come and I felt myself rush bodily out of myself and out and out and all the time bodily
in the wind. I went out swiftly, all of myself, and I knew I was dead and that it all had been a
mistake to think you just died".
«Среди продолжавшегося шума я уловил кашель, потом послышалось:
чух-чух-чух-чух, потом что-то сверкнуло, точно настежь распахнули летку домны,
и рев, сначала белый, потом все краснее, краснее, краснее в стремительном вихре.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
339
Я попытался вздохнуть, но дыхания не было, и я почувствовал, что весь вырвался
из самого себя и лечу, и лечу, и лечу, подхваченный вихрем. Я вылетел быстро,
весь, как есть и я знал, что я мертв и что напрасно думают, будто умираешь,
и все»
(Ye. Kalashnikova tarjimasi)
“Siz boshqa shovqinlarni eshitganingizda, men yana bir xo‘ppish eshitdim, so‘ngra
shuch-shuch-shuch – keyin yaltirash keldi, go‘yo oldimda domna pechi eshigi ochilganidek,
va bir baland ro‘ylash eshitildi, avval g‘ira-shira, so‘ngra keskin, va dahshatli shamolni
eshitdim. Men nafas olishga harakat qildim, lekin nafas ololmasdim; men o‘zimni
tashqariga chiqarib ketayotgandek his qildim va doim shamolga qarshi ketar ekanman.
Men tezda, o‘zimning butunligim bilan ketdim va men bilardimki, men o‘lganman va bu
hammasi noto‘g‘ri bo‘lgani haqida fikr qilishdi”
(I. G‘afurov tarjimasi).
Tarjimada aytilgan,
"white and went red and on and on"
qismi ikkinchi tarjimada
yo‘qolgan, bu esa tarjimaning to‘liq bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi va original matndagi
kompozitsion tuzilmani buzadi.
Muallif o‘quvchini o‘z qahramonlarining dunyosiga asta-sekin kiritayotganini,
o‘z mulohazalarini bevosita namoyon qilmasdan amalga oshirayotganini, ammo
muallifning izoh-tasavvuri shunchalik kuchli ekanini ta’kidlaymizki, o‘quvchi asta-sekin
o‘zini ularga jalb qilinganini his qiladi. Xeminguey ba’zan, dastlab, keraksiz deb ko‘ringan
narsalarni juda batafsil tasvirlaydi:
"It was the brandy bottles and a bottle shaped like a bear, which had held kummel..."
Это были бутылки из-под бренди и бутылка в форме медведя из-под кюммеля.
(Ye. Kalashnikova tarjimasi)
Bu brendi butilkalar edi va kyuммель ichgan ayiqlarga o‘xshagan butilka edi.
(I. G‘afurov)
Muallifning izoh-tasavvuri orqali Xeminguey muayyan ruhiy holatni yaratadi va
o‘quvchi yangi tafsilotlarni o‘zi bilmasdan kashf etadi. Bizning kuzatuvlarimizga ko‘ra,
muallif o‘zini asosan “biz” olmoshini ishlatib tasvirlaydi, bu orqali o‘zini roman
qahramonlari bilan umumlashtiradi:
"
We had a fine life. We lived through the months of January and February and the
winter was very fine and we were very happy"
«Нам прекрасно жилось. Мы прожили весь январь и февраль, и зима были
превосходной, и мы были очень счастливы»
(Ye. Kalashnikova tarjimasi)
“Biz juda yaxshi yashadik. Yanvar va fevral oylarini birgalikda o‘tkazdik va qish juda
yaxshi edi, biz juda baxtli edik”.
(I. G‘afurov tarjimasi)
Xeminguey, ehtimol, buni ataylab amalga oshirgan, shunda o‘quvchi o‘z
qahramonlariga nisbatan kamroq diqqatni qaratadi. Bunday misollar romanda ko‘plab
uchraydi. Shu bilan birga, bu yondashuvning maqsadi shundaki, yozuvchi o‘quvchi bilan
o‘ziga xos emotsional atmosfera yaratadi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri fikr bildirishlardan va ochiq
e’lonlardan qochadi. Tarjimon bu muallif pozitsiyasini tushunishi va aniq ravishda qabul
qilishi kerak, chunki u o‘z “muallifligi”ni emas, balki muallif bilan hamkorlik qilishni
anglatadi.
Misol sifatida, ruscha va o‘zbekcha variantlarida:
"In the late summer of that year we lived in a house in a village that looked across the
river and the plain to the mountains"
«В тот год поздним летом мы жили в домике в деревне, откуда были видны
река и равнина, а за ними горы»
(Ye. Kalashnikova tarjimasi)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
340
“
O‘sha yilning kech yozida biz qishloqdagi uychada qo‘nim topdik, u yerda daryo va
yassiliklar, bo‘y cho‘zib turgan tog‘largacha ko‘rinib turardi
(I. G‘afurov tarjimasi)
"
...
we crossed the river in August and lived in a house in Gorizia"
, har ikki tarjimada
"
lived in a house"
qismi chiqarib tashlangan:
«
...
в августе мы перешли реку и
расположились в Гориции»
(Ye. Kalashnikova tarjimasi);
…
Avgust oyida biz daryo o‘zanini kechib o‘tib, Goritsiyadagi bir uyga joylashdik”
(I. G‘afurov tarjimasi)
Bu transformatsiyaning sababi, ikkala tarjimon ham bu jumlani semantik ortiqcha va
konkretizatsiya sifatida ko‘rishgan, ammo yozuvchining uslubiga xos batafsil tasvirlash
prinsipi borligini ta’kidlash lozim. Tarjimonning vazifalaridan biri esa, tarjimani maksimal
darajada to‘liq va aniq qilishdir, chunki “yozuvchining tili – bu milliy tilning umumiy
boyligidan olinadigan so‘zlar va grammatik tuzilmalar to‘plami, bu esa uning adabiy
asarlarida ishlatiladi”. Yozuvchi tilining o‘ziga xos uslubi masalasiga oid ko‘plab
tadqiqotlarda, “yozuvchining uslubi” abstrakt tushuncha ekanligi va “uslubning mavjudligi
faqat aniq matnlarda uning ifodalangan shaklida mavjud bo‘ladi” degan fikr ta’kidlangan. Bu
gap, bizning fikrimizcha, to‘liq asoslidir, chunki yozuvchi uslubi faqat aniq asarlarda
ko‘rsatiladi, ular ma’lum bir shaxsga tegishlidir. A.V. Fedorov ta’kidlaganidek, agar til adabiy
asarda yozuvchining individual uslubining maxsus sifatini qabul qilsa, u roman mazmuni va
tasvirlangan obrazlar bilan birlashgan holda mavjud bo‘ladi. Bu xususiyatni saqlab qolish,
tarjimonlik faoliyatining muhim masalalaridan biridir.
Xulosa qilib aytganda, tarjimonlar asl matnni soddalashtirishga va aniqlashtirishga
intilishadi, tarjimonning asosiy vazifasi matnni maksimal darajada to‘liq va aniq
yetkazish ekanligi ta’kidlanadi. Kelajakda tarjimada uslubni saqlashning samarali
usullarini aniqlashga, shuningdek, tarjimonlarning uslubiy sezgirligini oshirish yo‘llarini
topishga qaratilishi darkor. Bu nafaqat adabiy tarjima sifatini yaxshilaydi, balki
madaniyatlararo muloqotda adabiyotning rolini yanada mustahkamlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Hemingway E. A Farewell to Arms. M., 1969.
2.
Frege G. Translations from the philosophical writings of Gottlob Frege. Oxford,
1952.
3.
Sagar J.C. Types of Translation and Text Forms in Environment of Machine
Translation. Proceeding or a Conference. Amsterdam – New York – Oxford, 1981.
4.
Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. М., 1990.
5.
Арутюнова Н.Д. Лингвистические проблемы референции Н НЗЛ. Вып. 13.
М., 1982.
6.
Ю.Бархударов Л.С. Структура простого предложения современного англий-
ского языка. М., 1966.
