МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
5
K.SULTANOVTIN «ÁJINIYAZ» ROMANINDA FEYIL
FRAZEOLOGIYALÍQ SINONIMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Ábdinazimov Sh.
Ilimiy basshı
-
f.i.d, professor
Uzakova Janar
QMU, 1-kurs magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15623092
Annotaciya:
Bul maqalada xalqımızdıń talantlı jazıwshısı K.Sultanovtıń
“Ájiniyaz” romanında jumsalǵan feyil frazeologiyalıq sinonimlerdiń qollanılıwı
úyrenilgen. Frazeologizmler arasındaǵı sinonimiya qubılısı, onıń kórkem
shıǵarmalardaǵı atqaratuǵın stilistikalıq xizmeti haqqında keń túrde túsinik
berilgen. Feyil mánili frazeologizmlerdiń óz ara sinonimlik qatnasta keliwi,
biriniń ornına birin almastırıp qollanıwdaǵı ózine tán ózgeshelikleri jazıwshı
dóretpeleri tiykarında analizlengen.
Tayanish sozler:
frazeologizm, sinonim, frazeologiyalıq sinonimiya
qubılısı, feyil mánili turaqlı sóz dizbekleri, komponentlerdiń orın tártibi.
Túrkiy tilleri, sonıń ishinde qaraqalpaq tili de sózlik quramda ayrıqsha
topar bolıp tanılatuǵın frazeologizmlerge oǵada bay. Haqıyqatında da,
frazeologizmler óziniń obrazlılıǵı, tereń mánililigi menen kózge túsetuǵın hár bir
millet tiliniń ózgeshe bir kórinisi bolıp tabıladı. Frazeologizmler kórkem
shıǵarmada súwretlewdiń leksikalıq-semantikalıq, stilistikalıq qurallardıń biri
sıpatında keńnen qollanıladı. Frazeologizmlerdiń quramında qansha sóz
bolıwına qaramastan, olar barlıǵı jıynalıp barıp ulıwma bir mánini ańlatadı,
emocional-ekspressivlik mánini bildiredi.
Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler bir-biri menen óz-ara sinonim,
antonim bolıp keledi yamasa óz-ara basqa birlikler menen omonim bolıp keledi.
Bunday qubılıslar kórkem shıǵarma tilinde qollanılǵan frazeologizmlerde jiyi
ushırasadı hám tildiń kórkemligin payda etedi.
Qaraqalpaq tilinde sinonim sózler M.Qálenderov tárepinen arnawlı túrde
izertlengen [1].
Ol 1970-jılı «Qaraqalpaq tilinde sinonimler» degen temada
kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Bul miynette qaraqalpaq tilindegi
sinonimlerdiń payda bolıw jolları, sinonimlerdiń sóz shaqaplarına qatnası,
frazeologiyalıq sinonimler, stilistikalıq sinonimler, sinonimlerdiń grammatikalıq
ózgeshelikleri hám t.b. máseleler izertlengen.
Sinonim degende kópshilik izertlewshiler til birlikleriniń birin-biri
almastıra alıw uqıplılıǵın túsinedi, al ayırım izertlewshiler, tek mánileri bir-
birine jaqın bolǵan til birliklerin sinonim dep ataydı. Óz ara almastıra alıw
uqıplılıǵı degende, birinshiden, sinonimlik qatnastaǵı sózlerdiń mánisi boyınsha
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
6
birin-biri almastırıwı, ekinshiden, birdey kontekstlerde bir sózdiń ekinshisiniń
ornına qollanıla alıw múmkinshiligi túsiniledi. Usı eki faktor sinonimlerdi
anıqlawdaǵı tiykarǵı kriteriy bolıp esaplanadı.
Sinonim frazeologizmler qanday jaqınlıq máni bolsa da, kórkem
shıǵarmalarda yaki awızeki sóylewde biriniń ornına birin almastırıp qoya
beriwge bolmaydı. Bunda olardıń stilistikalıq qollanılıw ózgeshiligine itibar
beriw kerek.
Máselen: kewline qıl sıymaw – qapalanıw, kóz juwırtıw – qaraw hám t.b.
Frazeologizmlerde
eki
túrli
sinonimiya
ushırasadı.
Birinshiden,
frazeologizmler jeke sózler menen sinonim bolıp keledi (leksikalıq sinonimiya),
ekinshiden frazeologizmler frazeologizmler menen sinonim bolıp keledi
(frazeologiyalıq sinonimiya).
Qaraqalpaq tili leksikalıq sinonimlerge qanday bay bolsa, frazeologiyalıq
sinonimlerge de sonday bay. Biz bul maqalamızda K.Sultanov shıǵarmalarında
qollanılǵan frazeologiyalıq sinonimlerdiń jumsalıwına keń túrde toqtalıp,
olardıń ózine tán ózgesheliklerin ashıp beriwge háreket etemiz. Olardıń
arasında sinonim frazeologizmler ónimli jumsalıp, bunda, ásirese, feyil
frazeologizmler úlken xızmet atqaradı.
Biz tallaw jasap atırǵan K.Sultanovtıń «Ájiniyaz» romanı tilinde de
frazeologiyalıq sinonimlerdiń hár qıylı stillik maqsetlerde sheberlik penen
paydalanılǵanın kóriw múmkin.
Máselen, joq bolıw mánisin bildiretuǵın frazeologizmlerge itibar berip
qarayıq:
Ájiniyaz esitti me, esitpedi me, artına bir qaradı da, qayrılmay kóldiń
ultanına kirip
kózden ǵayıp boldı.
(27-bet)
Qudıyar Qosıbaydı ertip keldi. Tentek muraptıń talay tayaǵın jep, zaqqı
bolǵanlar qarsılasıwǵa júrek ete almay, tóbesin koriwden
zıp berdi.
. (135-bet).
Frazeologizm dara sózden emocional-espressivlik kúshiniń basımlıǵı
arqalı ajıralıp, tilge kórkemlik beredi. Solay etip, sinonimler arqalı aytılajaq
oydıń tásirliligi támiyin etiledi.
Kórkem sóz sheberleri sinonim frazeologizmlerdi ekspressivlik mániniń
kúshliligine qaray óz shıǵarmalarında túrli stilistikalıq reńklerdi beriw ushın
jumsaydı. Bul, álbette, jaziwshınıń sóz sheberligine, sheshenligine de baylanıslı.
Kemege kózi túsken sayın
júregi tuwlap,
qattı dúrsildedi. Halıqlap, eki
iyninen demin alip, gá oń, gá shep ayaǵınıń ushınan basıp, tıpırshılap tur. (16-
bet).
Ishten tınıp,
júregi qabına sıymay
tınısı ashılıp, jeńil demin aldı. ( 27-bet).
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
7
Joqarıdaǵı júrek sózi uytqı bolıp kelgen fazeologizmler qaharmannıń ishki
sezimlerin ótkir bayanlaw maqsetinde qollanılǵan hám bir nárseden qattı
seziklenip qorqıw yamasa quwanıw mánislerinde jumsalıp, tásirlilikti jáne de
kúsheytip bergen.
Jazıwshi hayran qalıw sezimin ańlatıw ushın bir neshe frazeologizmlerdi
qollanadı. Mısalı:
-Shıraǵım-ay, búgin keshten berli Nigarxandı joytıp otırmız ǵoy, óli-tirisin
izletseń-o!
-
dep jılap, eńirep kelgen Dárbiykeniń xabarı Qosıbaydıń
tóbesinen
jasın túsirgendey
boldı. (25-bet).
Nurjamaldıń
awzı ańırayıp ashılıp qaldı.
Balanıń suwıq sózine túrshigip,
shorshıǵan ana állen waqıtta til qattı. (63-bet).
Biydiń jasaǵan otawına kirgen soń, murtlash jasawıl baqa reńdegi dúnyaga
kelgendey
ań-tańı shıǵıp,
qır dógerekke tazıday timiskenip qaradı. 109-bet).
Shıǵarmadan alınǵan mısallarda
tóbesinen jasın túsirgendey bolıw, awzı
ańırayıp ashılıw, ań-tańı shıǵıw
frazeologizmleriniń sırtqı forması jaǵınan hár
qıylı bolǵanı menen, Q.Paxratdinov hám Q.Bekniyazovlardıń miynetinde
kórsetilgenindey, mánilik jaqtan barlıǵı hayran qalıw degen mánini bildirip
kelgen.[6]
Nurjamal balasınıń sózine ishtey súysinip, emirenip kúlse de, Qosıbay
qabaǵın jazbadı.
(10-bet).
Bay qalıń
qabaǵın tars jawıp,
oylanıp qaldı da, állen waqıtta kózin ashtı.
(63-bet).
Erjan izalı kók jalday
qabaǵı túnerip,
ózin gúreske sazladı. (21-bet).
Joqarıda keltirilgen mısallarda
qabaǵın jazbaw,
qabaǵın tars jawıw,
qabaǵı túneriw
sıyaqlı turaqlı sóz dizbekleri sinonimlik qatardı dúzip kelgen.
Bul frazeologizmler J.Eshbaevtıń miynetinde kórsetilgenindey ashıwlanıw,
ızalanıw yamasa bir nársege qapa bolıw degen mánilerdi bildiredi [3].
Shıǵarmada obrazdıń ózine tán xarakterin ashıw ushın jazıwshı tárepinen
qollanılǵan.
Kórkem sóz iyesi óz shıǵarmasında sóylemew, úndemey qalıw degen
sózlerdi qollanıwdıń ornına olardıń mánisin ańlwtıw ushın hárqıylı
frazeologizmlerdi jumsaydı. Misalı:
Kúsh jumsawǵa tórtewiniń shaması kelmepti, Muxammed Nazir esikten
kirip kelgen Ernazardıń turqınan ózi aybındı ma,
tilge kelmesten
baydıń bir
úyine qamatıp qoydı. (155-bet).
-Óshir unińdi,-dep, Qosıbay baqırıp jiberdi. –Eldı biylep, tósleytuǵın sen
emeseń!
Awzıńa qumdı quyaman.
(166-bet).
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
8
Bul mısallardaǵı frazeologizmler bir-biri menen frazeologiyalıq sinonim
bolǵanı menen olardı usı mısallarda biriniń ornına birin qoyıwǵa bolmaydı.
Sebebi, sinonimlik qatarlardaǵı hár bir frazeologizmniń komponent quramı,
semantikalıq mánileri hár qıylı. Olardıń ańlatatuǵın emocionallıq-ekspressivlik
mánilerde ayırmashılıqlardı seziwge boladı.
Ekewiniń dawrıǵınan setem alıp kemeniń ortasında bir janbasına qonıp,
daǵdırıp otırǵan qız dizesine tiregen iyegin julıp aldı.
Kózi tas tóbesine shıqtı.
Hawlıqqan kóz janarı laplap, solǵın ajarı qatıwlana qaldı. (21-bet).
Álle nege quwanıp kóz janarı jawqıldaydı, álle neden júregi aynıp,
úreyi
ushadı.
Aynımalı júrek soǵıwına ózi de hayran...! (15-bet).
Bul frazeologizmler J.Eshbaevtıń miynetinde kórsetilgenindey qattı qorqıw,
hawlıǵıp ketiw mánilerin bildiredi [3]. Bul mısallarda
kózi tas tóbesine shıǵıw,
úreyi ushıw
frazeologizmleri
óz ara sinonimlik qatardı dúzip kelgen bolıp,
qaharmanlardıń qorqınısh sezimlerin ańlatıw ushın sheber qollanılǵan.
Juwmaqlap aytqanda, joqarıda keltirilgen mısallarda kórgenimizdey jazıwshı
K.Sultanov óziniń dóretpelerinde feyil mánili frazeologizmlerdi ózine tán
sheberlik penen qollanıp, shıǵarmanıń kórkemlilik dárejesin jáne de asıra alǵan.
Feyil mánili frazeologizmler shıǵarmalarda birdey sózlerdiń qaytalanıp
keliwiniń aldın alıw, pikirlerdiń ótkir, tásirli etip jetkeriliwinde áhmiyetli orındı
iyeleydi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Қәлендеров М. Синонимы в каракалпакском языке. АКД.
Ташкент.1970.
2.
Қәлендеров М. Қарақалпақ тилиндеги синонимлер. Нөкис, 1979;
3.
Ешбаев. Ж Каракалпак тилинин кыскаша фразеологиялык созлиги.
Нөкис, «Каракалпакстан» баспасы, 1985.
4.
Наурызбаева С.Т. Фразеологические единицы в каракалпакско-
русском словаре. Тошкент, 1972.
5.
Пирниязова А. Қарақалпақ тили фразеологиялық системасы ҳәм
оның
стилистикалық
имканиятлары.
(Монография).-
Нѳкис:
«Qaraqalpaqstan» баспасы. 2020.
6.
Пахратдинов
Қ,
Бекниязов
Қ.
Қарақалпақ
тилиндеги
фразеологизмлер. Нөкис, «Билим» баспасы, 2012.
