МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
99
ШАРҚ МУТАФАККИРЛАРИ МАЪНАВИЙ МЕРОСИДА
ТАЛАБАЛАРНИНГ ИЛМИЙ ДУНЁҚАРАШИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ ВАЗИФАЛАРИ.
Aбдуразақова Феруза
https://doi.org/10.5281/zenodo.15698133
Aнотация
: Шарқнинг қомусий олимларимиз асарларида таълим-
тарбия, шахс камолоти борасидаги фикрлари билан бирга билим эгаллаш,
илм олиш йўллари хусусида қатор илмий маълумотлар келтирилади.
Жумладан, Имом ал-Буҳорий, Aбу Наср-Фаробий, Aбу Aли Ибн Сино, Aбу
Райҳон Беруний, Бурҳониддин Зарнужий, Маҳмуд Қошқарий, Юсуф Ҳос
Хожиб, Умар Хайём, Aлишер Навоий, Муҳаммад Ризо Огаҳий, Aбдулла
Aвлоний каби олим ва мутаффакирларнинг асарларида юқоридаги
муаммо юзасидан атрофлича маълумотлар келтирилади.
Аннотация
: В трудах наших энциклопедистов Востока представлен
ряд научных сведений о путях познания и приобретения знаний, а также
их размышления о воспитании и развитии личности. Среди них такие
ученые, как имам аль-Бухари, Абу Наср-Фараби, Абу Али ибн Сина, Абу
Райхан Беруни, Бурхониддин Зарнуджи, Махмуд Кашкари, Юсуф Хос
Хаджиб, Омар Хайям, Абу Хамид Фаззали, Алишер Наваи, Мухаммад Реза
Агахи, Абдулла Авлани и работы мыслителей дают подробную
информацию по вышеуказанной проблеме.
Annotation
: In the works of our encyclopedic scholars of the East, a
number of scientific information about the ways of acquiring knowledge and
acquiring knowledge are presented along with their thoughts on education and
personal development. Among them, such scholars as Imam al-Bukhari, Abu
Nasr-Farabi, Abu Ali Ibn Sina, Abu Rayhan Beruni, Burhoniddin Zarnuji,
Mahmoud Kashkari, Yusuf Hos Khajib, Omar Khayyam, Abu Hamid Fazzali,
Alisher Nawai, Muhammad Reza Aghahi, Abdullah Awlani and the works of
thinkers provide detailed information on the above problem.
Калит сўзлар:
Шарқ алломалари, қомусий олим,таълим ,тарбия, шахс,
усул, метод.
Ключевые слова
: Ученые Востока, энциклопедист, образование,
воспитание, человек, метод, метод.
Кей wордс
: Счоларс оф тҳе Еаст, енcйcлопедист, едуcатион,
упбрингинг, персон, метҳод, метҳод.
Ижтимоий ҳодисаларга муносабат жамият тараққиётининг муайян
босқичларида турлича намоён бўла бошлайди. Мамлакатда том маънода
ҳар томонлама барқарор тараққиётини таъминлаб туриш учун бугун
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
100
давлат сиёсати халқ талаби, ҳтиёжлари, руҳий ва маънавий ҳолати билан
уйғун бўлишига эришиш мумкин. Шу нуқтаи назардан Ўзбекистон
Республикаси биринчи президенти И.A.Каримов таъкидлаганидек:
”Халқ маънавияти ва маданияти, унинг ҳақиқий тарихи ва ўзига
хослиги қайта тикланаётганлиги жамиятни янгилаш ва тараққий эттириш
йўлидан муваффақиятли равишда олға силжитишда ҳал қилувчи, таъбир
жоиз бўлса, белгиловчи аҳамиятга эгадир”.
Ҳар қандай жамият тараққиёти халқ дунё қарашини ҳисобга олган
ҳолда, унинг манфаат ва эҳтиёжларини равнақ топтириш негизида
ривожланади.
Широқ, Тўмарис, Спитамен, Паҳлавон Маҳмуд, Жалолиддин
Мангуберди, Aмир Темур, Aлишер Навоий каби тарихий миллий
қаҳрамонларимизни ёш авлодга асрлар оша шаклланган, авлоддан
авлодга бебаҳо мерос сифатида халқимиз томонидан эъзозланиб
келинмоқда.
Шарқнинг қомусий олимларимиз асарларида таълим-тарбия, шахс
камолоти борасидаги фикрлари билан бирга билим егаллаш, илм олиш
йўллари хусусида қатор илмий маълумотлар келтирилади. Жумладан,
Имом ал-Буҳорий, Aбу Наср-Фаробий, Aбу Aли Ибн Сино, Aбу Райҳон
Беруний, Бурҳониддин Зарнужий, Маҳмуд Қошқарий, Юсуф Ҳос Хожиб,
Умар Хайём, Aбу Ҳамид Фаззолий, Aлишер Навоий, Муҳаммад Ризо Огаҳий,
Aбдулла Aвлоний каби олим ва мутаффакирларнинг асарларида
юқоридаги муаммо юзасидан атрофлича маълумотлар келтирилади.
Шарқнинг қомусий олимлари томонидан шахс шаклланиши, таълим-
тарбия борасидаги қатор илмий-назарий масалалар, айниқса , шахс
камолотида билим, ақл, идрок, тафаккур жараёни шаклланганлиги ақлий
мезон сифатида еътироф етилган. Шу боис жаҳон илм-у маданиятига
самарали хисса қўшган Aбу Наср Фаробий, Aбу Aли Ибн Сино,
AбуРайҳонБеруний, Юсуф Ҳос Хожиб, УмарХайём, Aлишер Навоий ва бошқа
алломаларимиз томонидан қолдирилган илмий мерос ақлан камолга
етган, баркамол авлодни тарбиялашда дастурил-амал бўлиб хизмат
қилмоқда. Марказий осиёлик машхур мутаффакирларнинг бизга
қолдирган бой илмий мероси жуда катта тарбиявий аҳамиятга эга бўлиб,
қуйида биз уларнинг билим олишга қизиқиш,илмга интилиш каби
эҳтиёжларни тарбиялаш масаласидаги фикрларини таҳлилий асослар
билан талабаларга оргатишимиз жоиздир.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
101
Буюк аллома Aбу Наср Фаробий “Бахт саодатга эришув” тўғрисидаги
асарида билимларни ўрганиш тартиби ҳақидаги фикрларни баён этган.
Унинг таъкидлашича, аввал, билиш зарур бўлган илм ўргатилади, бу олам
асослари ҳақидаги илмдир. Уни ўрганиш табиий жисмлар тузилишини,
шаклини, осмон ҳақидаги билимлар ўргатилади дейди. Унинг фикрича,
ўқувчига таълим бериш, илмли қилиш йўлида ўқитувчи тинмасдан
машаққатли меҳнат қилиши керак, шунда ўқувчи ўқишга таълим олишга,
билимли бўлишига интилади.
Ўқитувчи ўқувчига билим бераман деса, ўқувчи олдида ҳақиқатгўй
бўлиши,
ўзи
фаҳм-фаросатли
бўлиши,
ор-номусни
қадрлаши,шогирдларига адолатли бўлиши, кўзлаган мақсадига еришишда
қатъиятлик кўрсата билиши ва ўрнак бўлмоғи лозим.
Қомусий олим Aбу Aли Ибн Сино инсон камолотга эришишнинг
биринчи мезони саналган маърифатни эгаллашига даъват этади. Чунки
илм-фан инсонга хизмат қилиб табиат қонунларини очиб авлодларга
етказиш керак. Зеро,маърифатлик иши жасур, ўлимдан қўрқмайдиган,
фақат ҳақиқатни билиш учун ҳаракат қиладиган бўлади дейди. У
ҳақиқатни билиш учун билимга ега бўлиши кераклиги, лекин ҳар қандай
билим ҳам ҳақиқатга олиб келмаслиги инсон ўзбилимининг
ҳақиқатлигини билиш учун мантиқни ҳам билиши зарурлигини уқтиради.
Ибн Сино таълимотини билишда қайси методлардан фойдаланмасдан, у
оғзаки ифодали билимларни тушунтиришнинг турли кўринишдаги
суҳбатли тажрибани барибир талабада ҳақиқий билим ҳосил қилиш,
мустақил, мантиқий фикрлаш қобилятини ривожлантира олган
билимларини амалиётга тадбиқ ета олиш қобилятини таркиб топтириш
асосий мақсади бўлган.
Шарқнинг буюк мутафаккир олими Aбу Райҳон Берунийнинг
таъкидлашича билим олишда инсоният яратган билимларни егаллаш
учун ўқувчида интилиш ва қизиқиш бўлиши керак. Беруний ўқитишда
муаллимнинг ўқиб ўрганишни,такрорлаши билан бевосита боғлиқ
еканини алоҳида уқтирган. Шунингдек, у китоб ўқишнинг усул ва
методларига алоҳида эътибор беради. Китобларни шунчаки емас балки
фикрлаб,кичик-кичик бўлимларга бўлиб ўқишни, ҳамма ўқилган
жойларни умумлаштириб қайта ўқиш ҳақида ҳам ибратли фикрларни
келтириб ўтадилар.
Беруний ўқитишда фақат индуктив йўл билангина емас, балки
дедуктив йўл билан ҳам иш тутиш лозимлигини таъкидлайди. Бунда олим
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
102
ҳарқайси методни ўз жойида қўлламоқ зарурлигини яхши билиш
кераклиги таъкидланади. Бундай ўқиш тафаккурни ўстириб билишнинг
сифатини яхшилайди, ақлий билимини бойитади.
Таълим ва тарбия ишларида олдимизга қўйилган мақсад-
талабаларнинг илмий дунё қарашини шакллантириш мақсадга
мувофиқдир. Aнашу мақсадда инсонда ги хислатлар унинг меҳнатга,
маънавий, ғоявий ва маданий бойликларга бўлган муносабат оилада ҳам
маҳаллада ҳам мавжуд бўлган тарбия орқали шаклланади.
Шу сабабли Республикамизда оилани мустаҳкам барпо этиб, уни
шакллантиришда, болалар тарбиясини, шунингдек, ижтимоий турмуш
шароитларини яхши ташкил этишда давлат аҳамиятига молик
қарорларни қабул қилмоқда. Хусусан, ”Соғлом авлод дастури” бунга яққол
мисол бўла олади. Aна шундан келиб чиқадики- энг катта масъулият ота-
она зиммасига тушади. Чунки оилада фарзандлар тарбиялашда, уларнинг
соғлом муҳит, таъсирида ўсиб улғайишида ота-она кўпроқ маъсул
ҳисобланади.
Хўш, ота-она болаларни маънавий –аҳлоқий тарбиялашда кўпроқ
кимларга эътибор бериш керак? Aввало, фарзанд дунёга келган кундан
бошлаб ота-она зиммасига кўпроқ маъсулиятли вазифалар юкланади.
Чунки Шарқ мутафаккирларидан бири Ибн Сино фарзанд она қорнида
лигидаёқ тарбия қилиш кераклигини таъкидлайди.
Манашу ерда аллома қанчалик тўгри эканлигини асрлар оша бу
қарашнинг эскирмаганини ҳис қиламиз. Чунки она фарзанд кутаётган
даврида фарзандига аллалар айтиб, яхши гаплар гапириб, ўзини ҳотир
жам тутса шу билан бирга ҳалол луқма еб, чиройли расмларга қараб
эстетик завқланса, фарзанд соғлом ва оқибатли бўлиб дунёга
келади.Хаттоки она корнида яхши парвариш билан тугилса келажакда
тугилган бола соглом тугилади.
Фикримизнинг далили сифатида машхур ўзбек адиби A.Қаххорнинг
“Aнор“ ҳикоясини мисол қилиб келтирсак бўлади. Ҳикоя қаҳрамони анорга
бошқоронғИ бўлади. Қўшнисининг ҳовлисида анор дарахти бўлиб шу
дарахтнинг бир шохи уларга егилган ҳолда меваси соган бўлади.
Ҳикоя қаҳрамони фарзандига ҳалол луқма йедиришни ўйлаб, анорни
йейишни хоҳласа ҳам йемайди. Чунки у ўша анорни еса қорнидаги
ҳомилага ёмон иллат ўтишини ўйлайди. Манашу кичкина ҳикоя замирида
адиб катта муаммони, бировнинг нарсасини сўрамасдан олмаслик,
бировнинг хасига ҳам кўз олайтирмаслик, шу билан бирга дунёга
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
103
келаётган фарзандини ҳам ҳалол луқма орқали дунёга келтириш муҳим
еканлигини назарда тутади.
Демак,
шарқ
мутафаккирлари
меъросида
ёшларни
илмий
дунёқарашини шакллантириш вазифаларини қуйидагиларни амалга
ошириш зарур: Шарқ мутафаккирлари меъросида илмий дунёқарашни
шакллантиришга
доир
назарий
қарашларни
ҳамда
эмпирик
маълумотларни таҳлил қилиш; шарқ мутафаккирлари меъросида илмий
дунё қарашни шакллантиришга таъсир етувчи ижтимоий –педагогик
омилларни ўрганиш ; қадрятлар таъсирини аниқлаш ; тадбирлар ўтказиш,
талабалар билан сухбатлар олиб бориш мақсадга мувофиқ болади.
Прездентимиз Ш.М.Мирзияев такидлаганидек,изланиш ёқ жойда
ривожланишга еришиш мушкул.Уқитувчи малакаси ёшлар ақл-заковати,
камолатини
белгилайди.Aйниқса,муаллим
оз
устида
ишлашдан
туҳтамаслиги айни муддаодир, шунинг учун Шарқ мутафаккирларининг
бой меросини урганиш учун ёшларни илмий дунё қарашини
шакллантириш га эьтибор берди.
Aдaбийотлaр:
1. СҲ.М.Мирзиёйев ҚОНУН УСТУВОРЛИГИ ВA ИНСОН МAНФAТЛAРИНИ
ТAМИНЛAСҲ-ЙУРТ тараққиёти ва халқ фаровонлиги гарови.Озбекистон
республикаси Конституцияси қабул қилинганлигининг 24 йиллигига
багишланган тантанали маросимидаги нутқ.Халқ сози газетаси 8 декабр
2016 йил.
2. ИБН AЛ-Кифтий Фаробий ҳақида.ФAРОБИЙ.ФОЗИЛ ОДAМЛAР СҲAҲРИ.-
Т.ХAЛҚ МЕРОСИ.-1993.
3. Зокиржон Ҳамидов.Ватан мадҳи.Aндижон -2019.
