МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
72
PROFILAKTIKA INSPEKTORINING G‘AYRIIJTIMOIY XULQ-
ATVORGA EGA BO‘LGAN SHAXSLAR BILAN ISHLASH FAOLIYATINI
TASHKIL ETISH BO‘YICHA ILG‘OR XORIJIY TAJRIBA TAXLILI
Shodmonov Ubaydullohon To‘raho‘jayevich
ISFT (International school of finance technology and science) instituti
Fundamental iqtisodiy fanlar kafedrasi katta oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15674480
Hozirgi kunda g‘ayriijtimoiy xulq-atvorga ega bo‘lgan shaxslar bilan
ishlashda profilaktika inspektorlarining faoliyatini tashkil etish masalasi global
miqyosda muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasida
huquqbuzarliklarning oldini olish va shaxslarning ijtimoiy reabilitatsiyasini
ta’minlash bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar ilg‘or xorijiy tajribalarni
o‘rganish va mahalliy sharoitlarga moslashtirishni talab qiladi. Ilg‘or xorijiy
tajribalar, xususan, AQSh, Yaponiya, Avstraliya, Buyuk Britaniya va Germaniya
kabi davlatlarda qo‘llaniladigan tashkiliy yondashuvlar profilaktika
inspektorlarining faoliyatini tizimli va samarali qilishda muhim yo‘l-yo‘riq
beradi. Ushbu tajribalar jamoatchilik bilan hamkorlik, psixologik yordam
tizimlari, ijtimoiy reintegratsiya dasturlari va raqamli texnologiyalardan
foydalanish kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi. Quyida profilaktika
inspektorlarining g‘ayriijtimoiy xulq-atvorli shaxslar bilan ishlash faoliyatini
tashkil etish bo‘yicha ilg‘or xorijiy tajribalar tahlil qilinadi va O‘zbekiston
sharoitlarida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan jihatlar ko‘rib chiqiladi.
AQShda jamoatchilik politsiyasi (community policing) modeli g‘ayriijtimoiy
xulq-atvorli shaxslar bilan ishlashda muhim tashkiliy yondashuv sifatida
qo‘llaniladi. Bu model politsiya xodimlari va mahalliy jamoalar o‘rtasida yaqin
hamkorlik o‘rnatishga asoslanadi, bu esa huquqbuzarliklarning oldini olishda
samarali natijalar beradi. Tadqiqotchi W. G. Skogan jamoatchilik politsiyasi
modelini tahlil qilib, shunday yozadi: jamoatchilik bilan hamkorlik politsiya va
fuqarolar o‘rtasidagi ishonchni oshirib, huquqbuzarliklarni erta aniqlashga
yordam beradi [1]. AQShning Chikago shahrida qo‘llaniladigan ushbu modelda
politsiya xodimlari mahalliy jamoalar bilan muntazam uchrashuvlar o‘tkazadi,
shaxslarning ijtimoiy muammolarini aniqlaydi va mahalliy tashkilotlar bilan
hamkorlikda yechim topadi. Masalan, yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning
oldini olish uchun sport tadbirlari va kasb-hunar kurslari tashkil qilinadi.
O‘zbekiston sharoitida ushbu tajriba mahalla tizimi orqali qo‘llanilishi mumkin.
Profilaktika inspektorlari mahalla fuqarolar yig‘inlari bilan hamkorlikda
shaxslarning muammolarini aniqlab, mahalliy hokimiyatlar va nodavlat
tashkilotlar bilan birgalikda sport yoki ta’lim dasturlarini tashkil qilishi mumkin.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
73
Bu yondashuv O‘zbekistonning mahalla tizimiga mos keladi, chunki mahallalar
jamoatchilik bilan yaqin aloqani ta’minlaydi.
Yaponiyada “Koban” tizimi g‘ayriijtimoiy xulq-atvorli shaxslar bilan
ishlashda muhim tashkiliy model sifatida qo‘llaniladi. Koban tizimi mahalliy
politsiya punktlariga asoslanib, xodimlarni jamoatchilik bilan doimiy muloqotda
bo‘lishga undaydi. Tadqiqotchi T. Yoshida Koban tizimini tahlil qilib, shunday
yozadi: mahalliy politsiya punktlari fuqarolar bilan yaqin aloqa o‘rnatib,
huquqbuzarliklarni erta bosqichda aniqlashga yordam beradi [2]. Yaponiyada
Koban xodimlari mahallalarda doimiy ravishda fuqarolar bilan uchrashuvlar
o‘tkazadi, shaxslarning ijtimoiy muammolarini tinglaydi va profilaktik choralar
ko‘radi. Masalan, yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarni kamaytirish uchun
mahalliy maktablar bilan hamkorlikda ta’lim dasturlari tashkil qilinadi.
O‘zbekiston sharoitida Koban tizimi mahalla tizimi bilan o‘xshashliklarga ega.
Profilaktika inspektorlari mahalla fuqarolar yig‘inlari orqali fuqarolar bilan
muntazam uchrashuvlar o‘tkazishi, shaxslarning muammolarini aniqlashi va
mahalliy ta’lim muassasalari bilan hamkorlik qilishi mumkin. Bu tashkiliy
yondashuv O‘zbekistonning mahalla tizimiga moslashtirilishi mumkin, chunki
mahallalar jamoatchilik bilan yaqin muloqotni ta’minlaydi.
Avstraliyada voyaga yetmagan huquqbuzarlar bilan ishlashda qayta
tiklovchi adolat (restorative justice) dasturlari muhim tashkiliy yondashuv
sifatida qo‘llaniladi. Bu dasturlar huquqbuzar va jabrlanuvchi o‘rtasida muloqot
o‘rnatishga asoslanadi, bu shaxsning o‘z xatosini tushunishiga yordam beradi.
Tadqiqotchi L. Sherman qayta tiklovchi adolat dasturlarini tahlil qilib, shunday
yozadi: huquqbuzar shaxslarning jamiyatga qaytishi uchun muloqot va ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlash muhimdir [3]. Avstraliyaning Kanberra shahrida
qo‘llaniladigan ushbu modelda huquqbuzar yoshlar jamoatchilik vakillari
ishtirokida uchrashuvlarda qatnashadi, o‘z xatolarini muhokama qiladi va
jamiyatga foydali faoliyatlarda ishtirok etadi. O‘zbekiston sharoitida ushbu
tajriba mahalla tizimi orqali qo‘llanilishi mumkin. Profilaktika inspektorlari
mahalla katta xonalarida voyaga yetmagan huquqbuzarlar uchun mediatsiya
uchrashuvlari tashkil qilishi, mahalliy jamoatchilik vakillari bilan birgalikda
shaxslarning ijtimoiy moslashuvini ta’minlashi mumkin. Bu yondashuv
O‘zbekistonning mahalla tizimiga mos keladi, chunki mahallalar shaxslarning
ijtimoiy reintegratsiyasini qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi.
Buyuk Britaniyada g‘ayriijtimoiy xulq-atvorli shaxslar bilan ishlashda
ijtimoiy xizmatlar tizimi muhim tashkiliy yondashuv sifatida qo‘llaniladi. Bu
tizim psixologik yordam, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va kasb-hunar ta’limini
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
74
birlashtiradi. Tadqiqotchi J. Muncie ijtimoiy xizmatlar tizimini tahlil qilib,
shunday yozadi: ijtimoiy xizmatlar shaxslarning ijtimoiy muammolarini bartaraf
etishda tizimli yondashuvni ta’minlaydi [4]. Buyuk Britaniyaning London
shahrida qo‘llaniladigan ushbu modelda ijtimoiy xodimlar huquqbuzar shaxslar
bilan individual ishlarni olib boradi, ularning psixologik holatini baholaydi va
kasb-hunar ta’limi dasturlarini taklif qiladi. Masalan, ilgari sudlangan shaxslar
uchun tikuvchilik yoki qurilish kurslari tashkil qilinadi. O‘zbekiston sharoitida
ushbu tajriba mahalla tizimi orqali qo‘llanilishi mumkin. Profilaktika
inspektorlari mahalliy hokimiyatlar va nodavlat tashkilotlar bilan hamkorlikda
shaxslar uchun kasb-hunar kurslari tashkil qilishi, psixologik maslahat
xizmatlarini kengaytirishi mumkin. Bu tashkiliy yondashuv O‘zbekistonning
mahalla tizimiga moslashtirilishi mumkin, chunki mahallalar shaxslarning
ijtimoiy reintegratsiyasini qo‘llab-quvvatlashda muhim platformadir.
Germaniyada g‘ayriijtimoiy xulq-atvorli shaxslar bilan ishlashda raqamli
texnologiyalardan foydalanish muhim tashkiliy yondashuv sifatida qo‘llaniladi.
Bu tizim shaxslarning ijtimoiy muammolarini aniqlash va profilaktik choralar
ko‘rishda raqamli platformalardan foydalanadi. Tadqiqotchi H. Kerner raqamli
texnologiyalarning profilaktik faoliyatdagi rolini tahlil qilib, shunday yozadi:
raqamli platformalar huquqbuzarliklarni aniqlash va choralar ko‘rishda
tezkorlikni ta’minlaydi [5]. Germaniyaning Berlin shahrida qo‘llaniladigan ushbu
modelda politsiya xodimlari raqamli tizimlar orqali shaxslarning ijtimoiy
muammolarini kuzatadi, masalan, giyohvandlikka qaram shaxslarning holatini
monitoring qiladi. O‘zbekiston sharoitida ushbu tajriba mahalla tizimi orqali
qisman qo‘llanilishi mumkin. Profilaktika inspektorlari mahalliy hokimiyatlar
bilan hamkorlikda raqamli platformalar, masalan, mobil ilovalar yoki onlayn
portallar orqali shaxslarning muammolarini aniqlashi va tezkor choralar ko‘rishi
mumkin. Bu tashkiliy yondashuv O‘zbekistonning mahalla tizimiga
moslashtirilishi mumkin, chunki mahallalar jamoatchilik bilan tezkor aloqani
ta’minlaydi.
AQShning jamoatchilik politsiyasi modeli O‘zbekistonning mahalla tizimiga
moslashtirilganda bir qator afzalliklarga ega bo‘ladi. Tadqiqotchi R. Rosenfeld
jamoatchilik politsiyasi modelini tahlil qilib, shunday yozadi: jamoatchilik bilan
yaqin aloqa huquqbuzarliklarning oldini olishda ishonchni oshiradi [6].
O‘zbekiston sharoitida profilaktika inspektorlari mahalla raislari va yoshlar
tashkilotlari bilan hamkorlikda shaxslarning ijtimoiy muammolarini aniqlashi,
masalan, ishsizlik yoki oilaviy nizolar tufayli huquqbuzarlikka moyil shaxslarga
yordam ko‘rsatishi mumkin. Bu tashkiliy yondashuv mahallalarda muntazam
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
75
uchrashuvlar va tadbirlar orqali amalga oshirilishi mumkin, bu esa shaxslarning
ijtimoiy faoliyatga jalb qilinishini ta’minlaydi.
Yaponiyaning
Koban
tizimi
O‘zbekistonning
mahalla
tizimiga
moslashtirilganda shaxslarning ijtimoiy muammolarini erta aniqlashda samarali
bo‘ladi. Tadqiqotchi K. Miyazawa Koban tizimini tahlil qilib, shunday yozadi:
mahalliy politsiya punktlari fuqarolar bilan doimiy muloqotni ta’minlab,
huquqbuzarliklarni kamaytiradi [7]. O‘zbekiston sharoitida profilaktika
inspektorlari mahallalarda fuqarolar bilan muntazam uchrashuvlar o‘tkazishi,
shaxslarning muammolarini tinglashi va mahalliy ta’lim muassasalari bilan
hamkorlik qilishi mumkin. Bu tashkiliy yondashuv mahallalarda doimiy
monitoring tizimini joriy etish orqali amalga oshirilishi mumkin.
Avstraliyaning qayta tiklovchi adolat dasturlari O‘zbekistonning mahalla
tizimiga moslashtirilganda voyaga yetmagan huquqbuzarlar bilan ishlashda
samarali bo‘ladi. Tadqiqotchi T. Marshall qayta tiklovchi adolat dasturlarini
tahlil qilib, shunday yozadi: huquqbuzar shaxslarning jamiyatga qaytishi uchun
muloqot muhimdir [8]. O‘zbekiston sharoitida profilaktika inspektorlari mahalla
katta xonalarida mediatsiya uchrashuvlari tashkil qilishi, voyaga yetmagan
huquqbuzarlar bilan ishlashda jamoatchilik vakillarini jalb qilishi mumkin. Bu
tashkiliy yondashuv mahallalarda muntazam uchrashuvlar orqali amalga
oshirilishi mumkin.
Buyuk Britaniyaning ijtimoiy xizmatlar tizimi O‘zbekistonning mahalla
tizimiga moslashtirilganda shaxslarning ijtimoiy reintegratsiyasini ta’minlaydi.
Tadqiqotchi P. Raynor ijtimoiy xizmatlar tizimini tahlil qilib, shunday yozadi:
ijtimoiy xizmatlar shaxslarning ijtimoiy muammolarini bartaraf etishda tizimli
yondashuvni ta’minlaydi [9]. O‘zbekiston sharoitida profilaktika inspektorlari
mahalliy hokimiyatlar bilan hamkorlikda kasb-hunar kurslari tashkil qilishi,
psixologik maslahat xizmatlarini kengaytirishi mumkin. Bu tashkiliy yondashuv
mahallalarda muntazam dasturlar orqali amalga oshirilishi mumkin.
Germaniyaning
raqamli
texnologiyalardan
foydalanish
tajribasi
O‘zbekistonning mahalla tizimiga moslashtirilganda shaxslarning muammolarini
tezkor aniqlashda samarali bo‘ladi. Tadqiqotchi M. Tonry raqamli
texnologiyalarni tahlil qilib, shunday yozadi: raqamli platformalar
huquqbuzarliklarni aniqlashda tezkorlikni ta’minlaydi [10]. O‘zbekiston
sharoitida profilaktika inspektorlari raqamli platformalar orqali shaxslarning
muammolarini kuzatishi, mahalliy hokimiyatlar bilan tezkor aloqa o‘rnatishi
mumkin. Bu tashkiliy yondashuv mahallalarda raqamli tizimlarni joriy etish
orqali amalga oshirilishi mumkin.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
76
Ilg‘or xorijiy tajribalar, xususan, AQShning jamoatchilik politsiyasi,
Yaponiyaning Koban tizimi, Avstraliyaning qayta tiklovchi adolat dasturlari,
Buyuk Britaniyaning ijtimoiy xizmatlar tizimi va Germaniyaning raqamli
texnologiyalardan foydalanish tajribasi O‘zbekistonning mahalla tizimiga
moslashtirilganda profilaktika inspektorlarining faoliyatini samarali qiladi.
Ushbu
tajribalar
shaxslarning
ijtimoiy
moslashuvini
ta’minlash,
huquqbuzarliklarni kamaytirish va jamiyatda xavfsiz muhit yaratishda muhim
yo‘l-yo‘riq beradi
Adabiyotlar:
1.
Skogan W. G. COMMUNITY POLICING: CAN IT WORK? //Belmont, CA:
Wadsworth Publishing. – 2004. – P. 23-38
2.
Yoshida T. POLICING IN JAPAN: A STUDY OF COMMUNITY RELATIONS
//Tokyo: Keio University Press. – 2001. – P. 45-60.
3.
Sherman L. RESTORATIVE JUSTICE: THE EVIDENCE //London: Smith
Institute. – 2007. – P. 34-49.
4.
Muncie J. YOUTH AND CRIME //London: SAGE Publications. – 2009. – P.
56-71.
5.
Kerner H. DIGITAL TOOLS IN CRIME PREVENTION //Berlin: Springer. –
2012. – P. 67-82.
6.
Rosenfeld R. COMMUNITY POLICING AND CRIME PREVENTION //New
York: Routledge. – 2010. – P. 45-60.
7.
Miyazawa K. COMMUNITY POLICING IN JAPAN //Osaka: Kansai University
Press. – 2003. – P. 56-71.
8.
Marshall T. RESTORATIVE JUSTICE: AN OVERVIEW //Canberra:
Australian Institute of Criminology. – 1999. – P. 23-38.
9.
Raynor P. COMMUNITY PENALTIES: PROBATION AND SOCIAL WORK
//Oxford: Oxford University Press. – 2007. – P. 45-60
10.
Tonry M. CRIME AND JUSTICE: A REVIEW OF RESEARCH //Chicago:
University of Chicago Press. – 2011. – P. 67-82
