МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
144
PYTHON DASTURLASH TILIDA RETURN OPERATORI VA
FUNKSIYADAN NATIJANI QAYTARISH
Tojimamatov Israil Nurmamatovich
israiltojimamatov@gmail.com
Farg‘ona Davlat Universiteti amaliy matematika
va informatika kafedrasi o‘qituvchisi
Topvoldiyev Asadbek Nushonboy o’g’li
Farg‘ona davlat universiteti 3-kurs talabasi
topvoldievasadbek@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15727084
Annotatsiya
Ushbu maqolada Python dasturlash tilida funksiyalardan natijani return
operatori yordamida qanday qaytarish haqida batafsil ma’lumot beriladi. return
operatori funksiyadan chiqishni va qiymat qaytarishni ta’minlaydi. Maqolada
return operatorining ishlash mexanizmi, bir nechta qiymatlarni qaytarish, None
qiymatini qaytarish, shuningdek, return bilan ishlashdagi xatoliklar va samarali
kod yozish uchun tavsiyalar keltiriladi.
Аннотация
В данной статье подробно рассматривается, как с помощью оператора
return возвращать результат из функций в языке программирования
Python. Оператор return обеспечивает выход из функции и возврат
значения. В статье объясняется механизм работы оператора return,
рассмотрен возврат нескольких значений, возврат значения None, а также
возможные ошибки при использовании return и рекомендации по
написанию эффективного кода.
Abstract
This article provides a detailed explanation of how to return results from
functions in the Python programming language using the return operator. The
return operator is used to exit a function and return a value. The article
discusses the working mechanism of the return operator, returning multiple
values, returning the None value, as well as common mistakes when using
return and recommendations for writing efficient code.
Kalit so‘zlar
Python, return, funksiya, qiymat qaytarish, None, kod samaradorligi, tuple,
ko‘p qiymatli natija, dasturlash tamoyillari, funksiya chiqishi.
Zamonaviy dasturlash tillarida funksiyalar (yoki protseduralar) dasturiy
ta'minotning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Ular kodni modulga
ajratish, uni qayta ishlatish, testlash va tushunishni osonlashtirish imkonini
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
145
beradi. Funksiya — bu nomlangan, mustaqil ishlov beruvchi kod blokidir. U
odatda tashqi parametrlar (argumentlar) qabul qiladi, ular ustida amallar
bajaradi va yakuniy hisoblangan natijani qaytaradi. Shuning uchun funksiyalar
yirik va murakkab dasturlarni lo‘nda, tuzilmaviy va moslashuvchan tarzda
qurishga yordam beradi.Python dasturlash tilida funksiyalarni yaratish va
ulardan foydalanish juda sodda va intuitiv tarzda amalga oshiriladi. Funksiya
natijalarini tashqi muhitga uzatishning asosiy vositasi — bu return operatoridir.
return funksiyaning ichki bajarilish jarayonida hisoblangan qiymatni tashqariga
chiqarish uchun xizmat qiladi. Bu operator yordamida nafaqat oddiy qiymatlar
(masalan, son, satr), balki murakkab obyektlar (ro‘yxatlar, lug‘atlar, sinflar) ham
qaytarilishi mumkin.Shuningdek, return operatori funksiyani belgilangan
nuqtada to‘xtatadi. Ya’ni, funksiyada return operatori ishlagach, undan keyingi
kodlar bajarilmaydi. Bu xususiyat dasturchilarga boshqaruv oqimini aniq
nazorat qilish, ortiqcha resurs sarfini kamaytirish va samaradorlikni oshirish
imkonini beradi.Python funksiyalarining kuchli tomonlaridan yana biri — ular
bir nechta qiymatni birdaniga return orqali qaytara oladi. Bu imkoniyat ko‘p
hollarda natijalarni to‘plam (tuple) ko‘rinishida qaytarish orqali amalga
oshiriladi va dastur tuzilmasini soddalashtiradi.Mazkur maqolada aynan return
operatorining Python dasturlash tilidagi ahamiyati, ishlash prinsipi, amaliy
misollar, ko‘p qiymatli natijalarni qaytarish, funksiyadan None qiymatini olish
kabi jihatlar chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, return operatori bilan
ishlashdagi keng tarqalgan xatoliklar va ularning oldini olish usullari ham ko‘rib
chiqiladi. Bu bilimlar nafaqat Python dasturchilari, balki umumiy dasturlash
konsepsiyasini chuqur tushunishga intilayotgan har bir o‘quvchi uchun foydali
bo‘lishi mumkin.
return operatorining asosiy sintaksisi
Python tilida return operatori quyidagi shaklda yoziladi:
python
КопироватьРедактировать
def funksiya_nomi(parametrlar):
# amallar
return qiymat
Agar return dan keyin hech narsa yozilmasa, yoki umuman return
ishlatilmasa, funksiya None qiymatini qaytaradi.
Oddiy misol
python
КопироватьРедактировать
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
146
def kvadrat(son):
return son ** 2
print(kvadrat(4)) # Natija: 16
Yuqoridagi funksiya berilgan sonning kvadratini qaytaradi. return orqali
son ** 2 qiymati chaqiruvchiga uzatiladi.
Bir nechta qiymatni qaytarish
Python’da funksiya bir nechta qiymatni qaytarishi mumkin. Bunda
qiymatlar tuple (to‘plam) ko‘rinishida uzatiladi:
python
КопироватьРедактировать
def amallar(a, b):
return a + b, a - b, a * b
natija = amallar(5, 2)
print(natija) # (7, 3, 10)
qoshish, ayirish, kopaytirish = amallar(5, 2)
print(qoshish) # 7
return va None qiymati
Agar funksiya return operatorini ishlatmasa, Python avtomatik tarzda None
qiymatini qaytaradi:
python
КопироватьРедактировать
def salom():
print("Salom!")
natija = salom()
print(natija) # Natija: None
return operatori funksiyani to‘xtatadi
return operatori chaqirilgach, funksiyadagi qolgan kodlar bajarilmaydi:
python
КопироватьРедактировать
def test():
return "Bajarildi"
print("Bu kod ishlamaydi")
print(test()) # "Bajarildi"
return bilan rekursiv funksiyalar
return rekursiv funksiyalarda ayniqsa muhimdir:
python
КопироватьРедактировать
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
147
def faktorial(n):
if n == 1:
return 1
return n * faktorial(n - 1)
print(faktorial(5)) # 120
Amaliy misol: Studentning o‘rtacha bahosini hisoblash
python
КопироватьРедактировать
def ortacha_baho(baholar):
if not baholar:
return 0
return sum(baholar) / len(baholar)
print(ortacha_baho([5, 4, 3])) # 4.0
Xatoliklardan ehtiyot bo‘lish
Quyidagi holatlar xatoliklarga olib keladi:
1.
return operatoridan oldin if ishlatilmagan holatlarda istalmagan
chiqish.
2.
Qiymat o‘rniga print() bilan natijani chiqarish, lekin hech narsa
qaytarmaslik
.
Xato misol:
python
КопироватьРедактировать
def xato_funksiyasi(a, b):
print(a + b) # faqat chiqaradi, qaytarmaydi
natija = xato_funksiyasi(2, 3)
print(natija) # None
return operatorini samarali ishlatish bo‘yicha tavsiyalar
Har bir funksiya
bitta asosiy vazifa
bajarishi va
aniq natija
qaytarishi
kerak.
Qo‘shimcha shartlar uchun if/else orqali turli return yo‘llaridan
foydalanish mumkin.
Funksiya ichida iloji boricha
early return
yondashuvini qo‘llash kodni
soddalashtiradi:
python
КопироватьРедактировать
def tekshir(x):
if x < 0:
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
148
return "Manfiy"
return "Musbat yoki nol"
Xulosa
Python dasturlash tilida return operatori funksiyalarning funksionalligi va
samaradorligini belgilovchi muhim vositadir. Uning asosiy vazifasi — funksiyada
bajarilgan hisob-kitob yoki amal natijasini tashqi muhitga uzatishdir. return
operatorining mavjudligi va to‘g‘ri ishlatilishi funksiyani boshqa kod bloklaridan
ajratib turadi, ya’ni uni alohida testlash, tahlil qilish va qayta foydalanish
imkonini beradi.Funksiyadan qiymat qaytarish dastur strukturasini
modullashtirishga, kodni qismlarga bo‘lishga, muayyan funksional segmentlar
orasidagi bog‘liqlikni aniq belgilashga xizmat qiladi. Ayniqsa, bir nechta
qiymatni qaytarish, shartli return ishlatish yoki qaytarmaslik orqali
funksiyaning turli holatlarda qanday natijalar berishini boshqarish dasturiy
ta’minot loyihalarida moslashuvchanlik va barqarorlikni ta'minlaydi.
Shuningdek, return operatori yordamida funksiyalarni qisqartirish, kerakli
joyda to‘xtatish, shartli oqimni boshqarish, turli argumentlar asosida natijalar
chiqarish kabi ilg‘or texnikalar amaliyotda keng qo‘llaniladi. Bu esa
dasturchining kod ustidan nazoratini kuchaytiradi va xatolik ehtimolini
kamaytiradi. Xulosa qilib aytganda, return operatori nafaqat funksiyadan natija
chiqarish vositasi, balki Python tilidagi modulli va tushunarli dasturlashning
ajralmas tamoyillaridan biridir. Uning chuqur tushunilishi va maqsadli
qo‘llanilishi dasturchining kod sifati, samaradorligi va texnik saviyasining
yuqoriligini aks ettiradi. Shu sababli return operatorini o‘rganish va amaliyotda
to‘g‘ri tatbiq etish har bir dasturchi uchun muhim bilim va ko‘nikma sanaladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1 Mark Lutz. Learning Python, 5th Edition. O’Reilly Media, 2013.
2 Python Software Foundation. Python Documentation — Return statement.
https://docs.python.org/3/reference/simple_stmts.html#return
3 Al Sweigart. Automate the Boring Stuff with Python, 1st Edition. 2015.
4 Eric Matthes. Python Crash Course, 2nd Edition. No Starch Press, 2019.
5 Corey Schafer. Python Tutorials (YouTube video darsliklari).
https://www.youtube.com/user/schafer5
6 Luciano Ramalho. Fluent Python, O’Reilly Media, 2015.
7 Real Python. Defining Your Own Python Function: Returning Values.
https://realpython.com/defining-your-own-python-function/#returning-values
8 David Beazley & Brian K. Jones. Python Cookbook, 3rd Edition. O'Reilly Media,
2013.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
149
9 Robert C. Martin. Clean Code: A Handbook of Agile Software Craftsmanship.
Prentice Hall, 2008.
10 Wes McKinney. Python for Data Analysis, 2nd Edition. O’Reilly Media, 2017.
11 Zed A. Shaw. Learn Python the Hard Way, 3rd Edition. Addison-Wesley, 2013.
12 Raymond Hettinger. Effective Python: 90 Specific Ways to Write Better
Python, Addison-Wesley, 2015.
13 Brett Slatkin. Effective Python: Second Edition. Addison-Wesley, 2019.
14 MIT OpenCourseWare. Introduction to Computer Science and Programming
in Python (Python funksiyalar va return operatoriga oid darslar):
https://ocw.mit.edu
15 Python Software Foundation. PEP 8 — Style Guide for Python Code
(Funksiya va return sintaksisiga oid uslublar):
