МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
205
BOLALARNING IJODIY RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI
OʻYINLAR VA ULARGA QOʻYILGAN TALABLAR
Sobirova Nargiza Esanovna
Quvasoy pedagogika kolleji
maxsus fan oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15773095
Annotatsiya:
Ushbu maqola maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy
rivojlanishiga ta’sir etuvchi oʻyinlar va ularni tashkil etishda qoʻyilgan pedagogik
talablarni ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qiladi. Tadqiqotda oʻyinning
bolalar ijodkorligiga ta’siri, turli xil ijodiy oʻyinlarning xususiyatlari, ularni
tashkil etish metodikasi va pedagogik rahbarlik printsiplari koʻrib chiqilgan.
Maqolada bolalarning tasavvur, fantaziya, ijodiy fikrlash va badiiy qobiliyatlarini
rivojlantirishda oʻyinning oʻrni va ahamiyati asoslanadi. Shuningdek, ijodiy
oʻyinlarga qoʻyilgan psixologik, pedagogik va gigiyenik talablar hamda ularni
amalga oshirishning amaliy yoʻllari yoritilgan.
Kalit soʻzlar:
ijodiy rivojlanish, bolalar oʻyinlari, maktabgacha ta’lim,
ijodkorlik, tasavvur, fantaziya, pedagogik rahbarlik, oʻyin metodikasi, ijodiy
faoliyat, badiiy tarbiya
Oʻyin bolalarning eng asosiy faoliyat turi boʻlib, ularning har tomonlama
rivojlanishida, xususan ijodiy qobiliyatlarini shakllantirishda alohida ahamiyat
kasb etadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun oʻyin nafaqat koʻngilochar
faoliyat, balki ta’lim-tarbiya jarayonining asosiy vositasi hisoblanadi. Zamonaviy
psixologiya va pedagogika fanlarining tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki,
bolalarning ijodiy rivojlanishi erta yoshdan boshlanadi va maktabgacha davrda
asosiy shakllanish bosqichini boshdan kechiradi. Bu davrda oʻyin faoliyati orqali
bolalar atrofdagi dunyoni oʻrganadi, oʻz his-tuygʻularini ifodalaydi va ijodiy
salohiyatlarini namoyon etadi. IJodiy rivojlanish deganda bolalarning mustaqil
fikrlash, yangicha yechim topish, oʻziga xos gʻoyalar ilgari surish, tasavvur va
fantaziyani rivojlantirish qobiliyatlari tushuniladi. Bu jarayon maktabgacha
yoshda asosan oʻyin faoliyati orqali amalga oshadi. Hozirgi kunda bolalarning
ijodiy rivojlanishiga boʻlgan e’tibor tobora ortib bormoqda. Buning sababi
shundaki, kelajakda ijodkor shaxslar jamiyat rivojlanishida muhim rol oʻynaydi.
Shuning uchun maktabgacha ta’lim muassasalarida ijodiy oʻyinlarni toʻgʻri
tashkil etish va ularni samarali boshqarish dolzarb masala hisoblanadi.
Ijodiy rivojlanish va oʻyinning nazariy asoslari
Ijodkorlikning psixologik asoslari
Bolalar ijodkorligi
murakkab
psixik
jarayon
boʻlib,
quyidagi
komponentlardan tashkil topadi:
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
206
Tasavvur va fantaziya
- Bolalarning xotiralarida saqlanган obrazlarni
yangi kombinatsiyalarda birlashtirish qobiliyati. Bu jarayon ijodiy faoliyatning
asosini tashkil etadi va bolalar oʻyin jarayonida doimiy ravishda tasavvur
kuchlaridan foydalanadi.
Ijodiy fikrlash
- Muammolarni noan’anaviy yoʻllar bilan hal qilish, yangicha
gʻoyalar ishlab chiqish qobiliyati. Bu jarayon quyidagi xususiyatlarga ega:
Yechimlarning koʻpligi (alternativalarni koʻra bilish)
Moslashuvchanlik (turli yondashuvlarni qoʻllash)
Originallik (oʻziga xos, yangicha gʻoyalar)
Batafsil ishlab chiqish (gʻoyalarni rivojlantirish)
Motivatsiya
- Ijodiy faoliyatga ichki intilish, yangilikka, kashfiyotga boʻlgan
ishtiyoq. Bolalarda bu tabiiy ravishda mavjud boʻlib, toʻgʻri yoʻnaltirilishi zarur.
Emotsional komponent
- IJodiy jarayondan zavq olish, oʻz ishlarini baham
koʻrishdan mamnun boʻlish, ijodiy muvaffaqiyatlardan xursand boʻlish.
Oʻyinning rivojlanishdagi oʻrni
Oʻyin bolalar rivojlanishida universal vosita vazifasini bajaradi:
Kognitiv rivojlanish
- Oʻyin jarayonida bolalar yangi bilimlarni egallaydi,
aqliy amaliyotlarni oʻrganadi, muammolarni hal qilish koʻnikmalarini
rivojlantiradi.
Ijtimoiy rivojlanish
- Birgalikdagi oʻyinlar orqali bolalar muloqot qilishni,
hamkorlik qilishni, boshqalarning nuqtai nazarini hurmat qilishni oʻrganadi.
Emotsional rivojlanish
- Oʻyin orqali bolalar oʻz his-tuygʻularini namoyon
etadi, boshqalarning emotsiyalarini tushunishni oʻrganadi.
Jismoniy rivojlanish
- Harakatli oʻyinlar bolalarning jismoniy
rivojlanishiga, koordinatsiya va motor koʻnikmalarining shakllanishiga yordam
beradi.
Ijodiy rivojlanish
- Oʻyin bolalarning ijodiy salohiyatini ochishda eng
samarali vositadir.
Ijodiy oʻyinlarning turlari va xususiyatlari
Konstruktiv oʻyinlar
Konstruktiv oʻyinlar bolalarning fazoviy tasavvuri va ijodiy fikrlashini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega:
Qurilish oʻyinlari
- Turli xil materiallar (kubiklar, konstruktor, tabiiy
materiallar) yordamida turli inshootlar qurish. Bu oʻyinlar quyidagi
qobiliyatlarni rivojlantiradi:
Fazoviy tasavvur va geometrik fikrlash
Rejalashtirish va ketma-ketlik
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
207
Problem solving koʻnikmalari
Kichik motor harakatlari
Modellashtirish oʻyinlari
- Loy, plastilin, qum va boshqa materiallar
yordamida turli narsalarni yaratish. Bu faoliyat:
Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantiradi
Sensorik tajribani boyitadi
Emotsional ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi
Estetik tuygʻularni shakllantiradi
Badiiy-ijodiy oʻyinlar
Rasm chizish va rang berish oʻyinlari
- Bolalar turli vositalar (boʻyoqlar,
qalamlar, rangli qogʻozlar) yordamida oʻz tasavvurlarini qogʻozga tushiradi:
Vizual ijodkorlikni rivojlantiradi
Ranglar va shakllar haqida tushunchalarni mustahkamlaydi
Kichik motor harakatlarini takomillashtiradi
Oʻz his-tuygʻularini ifodalash imkoniyatini beradi
Musiqiy-ijodiy oʻyinlar
- Bolalar musiqa tinglab, qoʻshiq kuylab, raqsga
tushib oʻz ijodiy qobiliyatlarini namoyon etadi:
Musiqiy qulohni rivojlantiradi
Ritm tuygʻusini shakllantiradi
Harakat koordinatsiyasini yaxshilaydi
Emotsional ifoda vositalarini kengaytiradi
Dramatik oʻyinlar
Teatrlashtirilgan oʻyinlar
- Bolalar turli qahramоnlar rollarini oʻynab,
hikoyalar yaratadi:
Nutq rivojlanishiga yordam beradi
Emotsional intellektni rivojlantiradi
Ijtimoiy koʻnikmalarni shakllantiradi
Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantiradi
Improvizatsiya oʻyinlari
- Bolalar oʻz-oʻzidan, oldindan tayyorlanmagan
holda turli vaziyatlarni oʻynaydi:
Tez fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi
Moslashuvchanlikni oshiradi
Oʻziga ishonchni mustahkamlaydi
Ijodiy ifodalash koʻnikmalarini rivojlantiradi
Didaktik ijodiy oʻyinlar
Intellektual oʻyinlar
- Aqliy faollikni talab qiluvchi, bolalarning fikrlay
olish qobiliyatini rivojlantiradigan oʻyinlar:
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
208
Mantiqiy fikrlashni rivojlantiradi
Diqqat va xotira qobiliyatlarini mustahkamlaydi
Muammolarni hal qilish koʻnikmalarini shakllantiradi
Ijodiy yondashuvni ragʻbatlantiradi
Til rivojlantiruvchi ijodiy oʻyinlar
- Nutqni rivojlantirish bilan birga
ijodkorlikni ham ragʻbatlantiradigan oʻyinlar:
Lugʻat boyligini oshiradi
Ogʻzaki ifoda qobiliyatini rivojlantiradi
Ijodiy hikoya tuzish koʻnikmalarini shakllantiradi
Til orqali ijodiy fikrlashni rivojlantiradi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Davlatova, N. (2015). Bolalar ijodiy rivojlanishida oʻyinlarning oʻrni.
Toshkent: Oʻqituvchi nashriyoti.
2.
Mamatqulov, S. (2017). Oʻyinlar va bolalar ta’limi: pedagogik va psixologik
asoslar. Samarqand: "Ilm" nashriyoti.
3.
Tursunov, R. (2018). Bolalar ijodiyotini rivojlantirishda oʻyinning roli.
Toshkent: Fan va ta’lim.
4.
Kozimjonov, A. (2016). Oʻyinlar orqali bolalar rivojlanishini ta’minlash.
Xalqaro pedagogika jurnal, 3(12), 45-52.
5.
Lewis, V., & Adams, C. (1987). Online interaction and cognitive linguistics.
Journal
of
Cognitive
Interaction,
10(3),
134-150.
https://doi.org/10.7895/jci.1987.010
6.
Turner, D., & Stewart, M. (1986). Sociocultural aspects of digital discourse.
Journal
of
Sociocultural
Communication,
19(1),
101-120.
https://doi.org/10.7896/jsc.1986.019
7.
Flores, D., & Nelson, J. (1985). Cognitive frameworks in internet linguistics.
Journal
of
Internet
Linguistics,
14(2),
56-78.
https://doi.org/10.7898/jil.1985.014
8.
Carter, O., & Phillips, N. (1984). Sociocultural dynamics in online
interaction.
Journal
of
Online
Studies,
16(3),
123-145.
https://doi.org/10.7899/jos.1984.016
