МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
12
QURILISH SOHASIDA MEHNAT VA MOLIYAVIY XARAJATLARNI
HISOBLASH USULLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Asadova Maftuna Sa’dullayevna
Toshkent arxitektura qurilish universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15847449
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida qurilish
tarmog‘ining milliy iqtisodiyotdagi o‘rni, boshqa tarmoqlar bilan o‘zaro aloqasi
hamda zamonaviy texnologiyalarni joriy etishning innovatsion jihatlari tahlil
qilingan. Shuningdek, qurilish sohasining barqaror o‘sishini ta’minlash, mahalliy
resurslardan samarali foydalanish va ularni optimallashtirish bo‘yicha ilmiy
asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit soʻzlar:
qurilish, texnologiya, iqtisodiyot, oʻsish, investitsiya.
Qurilish sohasi mamlakatimiz iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biri
bo‘lib, uning samarali faoliyati mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga bevosita
ta'sir ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda qurilish ishlarining hajmi sezilarli darajada
oshdi. Masalan, 2023-yilning yanvar-iyun oylarida O‘zbekistonda 68,1 trillion
so‘mlik qurilish ishlari bajarilgan bo‘lib, bu 2022-yilning mos davriga nisbatan
4,8% ga ko‘pdir.
Bunday o‘sish sharoitida mehnat va moliyaviy xarajatlarni aniq va samarali
hisoblash usullarini takomillashtirish dolzarb masalaga aylanmoqda.
Xarajatlarni noto‘g‘ri baholash loyiha byudjetining oshib ketishiga, vaqtincha
to‘xtalishlarga va sifatsiz natijalarga olib kelishi mumkin. Shu sababli, qurilishda
xarajatlarni hisoblash usullarini takomillashtirish zarurati yuzaga kelmoqda.
Adabiyotlar tahlili
Respublikamizda mustaqillik yilarida qurilishda bahoni shakllantirish va
smeta ishi mavzusida deyarli tadqiqot ishlari olib borilmagan. Ammo
I.X.Davletovning., V.U. Yodgorov, D.Ya. Butunov va E.B.Haitovlar tomonidan
qurilishda baxoni shakllantirishning resurs usuli va qurilishda resurslarga narx
belgilash tamoyillarin, uslubiy asoslari va tashkiliy masalalari oʻrganilgan.
Shuningdek, qurilish obyekti smeta qiymatini shakllantirish bo'yicha ilmiy
ish olib borgan olimlar orasida quyidagilarni ta'kidlash mumkin:
V.D. Ardzinov: Uning "Smeta ishi qurilishda. O'quv qo'llanma" asari
qurilishda smeta tuzish va narxlarni shakllantirish masalalariga bag'ishlangan.
N.I. Baranovskaya: "Qurilishda smeta ishi asoslari" kitobi muallifi bo'lib,
unda smeta tuzishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan.
A.I. Deyeva: "Narx shakllantirish: o'quv qo'llanma" asarida narxlarni
shakllantirish va smeta tuzish usullari haqida ma'lumotlar berilgan. Ushbu
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
13
olimlarning asarlari qurilishda smeta qiymatini aniqlash va narxlarni
shakllantirish sohasida muhim manba hisoblanadi.
Natijalar
Olib borilgan tadqiqot natijalari quyidagilardan iborat:
Resurs usuli: Bu usulda har bir ish turi bo‘yicha zarur resurslar
(materiallar, mehnat, texnika) hisobga olinadi. Ushbu usul batafsil bo‘lsa-da, ko‘p
vaqt va mehnat talab qiladi.
Hajm usuli: Bu usulda ish hajmi asosida xarajatlar hisoblanadi. Ushbu usul
tezroq natija beradi, ammo ba'zan aniqlik yetishmaydi.
Gibrid yondashuv: Resurs va hajm usullarining kombinatsiyasi orqali
aniqlik va samaradorlikni oshirish mumkin.
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, mutaxassislarning 70% gibrid yondashuvni
afzal ko‘rishlarini bildirganlar.
Muhokama
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, qurilishda xarajatlarni hisoblashda
yagona usuldan foydalanish yetarli emas. Resurs usuli aniqlikni ta'minlasa, hajm
usuli tezlikni oshiradi. Shu sababli, gibrid yondashuv eng maqbul variant
hisoblanadi. Bundan tashqari, zamonaviy axborot texnologiyalaridan, masalan,
BIM (Building Information Modeling) tizimidan foydalanish hisob-kitoblarning
aniqligini oshiradi.
Statistik ma'lumotlarga ko‘ra, 2024-yilning yanvar-may oylarida
O‘zbekistonda yirik korxona va tashkilotlar tomonidan 15,7 trillion so‘mlik
qurilish ishlari bajarilib, bu 2023-yilning mos davriga nisbatan 18,8% ga oshgan.
Yirik korxona va tashkilotlar tomonidan bajarilgan qurilish ishlari hajmining
barcha turdagi korxona va tashkilotlar tomonidan bajarilgan jami qurilish ishlari
hajmidagi ulushi 26,6% ni tashkil etdi.
Xulosa
O‘zbekiston qurilish sohasida so‘nggi yillarda kuzatilayotgan jadal
rivojlanish, mehnat va moliyaviy xarajatlarni hisoblash usullarini
takomillashtirish zaruratini yanada oshirmoqda. Statistik ma'lumotlarga ko‘ra,
2023-yilning yanvar-iyun oylarida mamlakatda 68,1 trillion so‘mlik qurilish
ishlari bajarilgan bo‘lib, bu 2022-yilning mos davriga nisbatan 4,8% ga ko‘pdir.
Bu esa, qurilish loyihalarining byudjet va vaqt doirasida amalga oshirilishini
ta'minlash uchun xarajatlarni aniq va samarali hisoblash usullarini joriy etishni
talab etadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, hozirgi kunda qurilish sohasida
qo‘llanilayotgan resurs va hajm usullarining har biri o‘ziga xos afzallik va
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
14
kamchiliklarga ega. Resurs usuli aniqlikni ta'minlasa, hajm usuli tezlikni
oshiradi. Shu sababli, gibrid yondashuvni joriy etish orqali aniqlik va
samaradorlikni
oshirish
mumkin.
So‘rovnoma
natijalariga
ko‘ra,
mutaxassislarning 70% gibrid yondashuvni afzal ko‘rishlarini bildirganlar.
Xulosa qilib aytganda, qurilish sohasida mehnat va moliyaviy xarajatlarni
hisoblash usullarini takomillashtirish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va
mutaxassislar malakasini oshirish orqali sohaning samaradorligini oshirish
mumkin. Bu esa, mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1. Danny Myers, Construction Economics. Routledge. England, January, 17, 2013
2. Davletov I.X. Социально-экономические проблемы развития жилищного
строительства в модернизируемой экономике. - Т.: Изд.-во “Fan va
texnologiya”, 2012. - 200 b.
3.Davletov I.X. Маркетинг и организация тендерных торгов в
строительстве: Darslik. - Т.: ТАСИ, 2018. - 235 b
