МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
47
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA LOYIHA TEXNOLOGIYASI ASOSIDA
IJTIMOIY TASHABBUSKORLIKNI RIVOJLANTIRISHDA
AUDITORIYADAN TASHQARI FAOLIYATNI TASHKIL ETISH
METODIKASI
Nishonova Kamola Shokirjon qizi
FarDU, boshlang‘ich ta’lum uslubiyoti kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15879494
Zamonaviy
ta’lim
tizimida
bo‘lajak
o‘qituvchilarning
kasbiy
kompetensiyalarini rivojlantirish, ayniqsa ijtimoiy tashabbuskorlik kabi muhim
ko‘nikmalarni shakllantirish dolzarb masalalar qatoridadir. Ijtimoiy
tashabbuskorlik – bu shaxsning ijtimoiy muammolarni aniqlash, ularni hal qilish
uchun ijodiy yondashuvlar ishlab chiqish va loyihalarni amalga oshirish
qobiliyatidir. Ushbu ko‘nikma bo‘lajak o‘qituvchilar uchun nafaqat o‘quv
jarayonida, balki sinfdan tashqari faoliyatda ham muhim ahamiyatga ega.
Auditoriyadan tashqari faoliyatni loyiha texnologiyasi asosida tashkil etish
o‘qituvchilarning ijtimoiy tashabbuskorlik qobiliyatlarini rivojlantirishda
samarali usul sifatida ko‘riladi. Ushbu maqola ushbu jarayonning metodik
asoslarini tahlil qilishga bag‘ishlanadi.
Loyiha texnologiyasi – bu o‘quv jarayonini loyihalashtirish va amalga
oshirish orqali aniq maqsadlarga erishishga qaratilgan pedagogik yondashuvdir.
Bu texnologiya o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlaydi, ularning mustaqil
fikrlash, muammoni hal qilish va hamkorlikda ishlash ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Loyiha texnologiyasi bo‘lajak o‘qituvchilar uchun ijtimoiy
tashabbuskorlikni rivojlantirishda quyidagi afzalliklarni taqdim etadi:
-mustaqillikni oshirish
: Talabalar o‘z loyihalarini rejalashtirish va amalga
oshirish orqali mas’uliyatni o‘z zimmalariga oladilar.
-tanqidiy fikrlash
: Loyiha jarayonida muammolarni aniqlash va yechim
topish ko‘nikmalari shakllanadi.
-h
amkorlik ko‘nikmalari
: Guruhlarda ishlash orqali kommunikativ va
ijtimoiy kompetensiyalar rivojlanadi.
Loyiha texnologiyasi B.L.Farbermanning ta’rifiga ko‘ra, ta’lim jarayoniga
yangicha yondashuv bo‘lib, ijtimoiy-muhandislik ongi ifodasidir. U pedagogik
jarayonni aniq maqsadlar asosida loyihalashtirish va natijalarni nazorat qilish
imkonini beradi.
Auditoriyadan tashqari faoliyatning ahamiyati
Auditoriyadan tashqari faoliyat ta’lim jarayonining ajralmas qismi sifatida
o‘quvchilarning shaxsiy va kasbiy rivojlanishiga xizmat qiladi. Bu faoliyat
talabalarga nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash, ijtimoiy muhitda faol ishtirok
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
48
etish va o‘z tashabbuskorliklarini ro‘yobga chiqarish imkonini beradi. Bo‘lajak
o‘qituvchilar uchun auditoriyadan tashqari faoliyat quyidagi yo‘nalishlarda
tashkil etilishi mumkin:
-ijtimoiy loyihalar (masalan, mahalliy jamoalar bilan ishlash).
-ta’lim loyihalari (masalan, maktab o‘quvchilari uchun darsdan tashqari
mashg‘ulotlar tashkil etish).
-ekologik va madaniy loyihalar (masalan, tabiatni muhofaza qilish yoki
mahalliy madaniyatni targ‘ib qilish).
Ushbu faoliyatlar talabalarni real hayotiy vaziyatlarga moslashishga,
ijtimoiy mas’uliyatni his qilishga va muammolarni ijodiy yechishga undaydi.
Ijtimoiy tashabbuskorlikni rivojlantirish metodikasi
Bo‘lajak o‘qituvchilarda ijtimoiy tashabbuskorlikni rivojlantirish uchun
auditoriyadan tashqari faoliyatni loyiha texnologiyasi asosida tashkil etish
quyidagi bosqichlardan iborat bo‘lishi mumkin:
-loyiha maqsadlarini aniqlash
Loyiha maqsadlari aniq va o‘lchanadigan bo‘lishi kerak. B. Blum
taksonomiyasiga asoslanib, maqsadlar bilim, tushunish, qo‘llash va tahlil
darajalarida belgilanishi lozim. Masalan, talabalar ijtimoiy muammoni aniqlash
va uni hal qilish uchun loyiha ishlab chiqish orqali o‘z tashabbuskorliklarini
rivojlantiradilar.
-loyiha rejasini ishlab chiqish
Talabalar guruhlarda yoki individual ravishda loyiha rejasini tuzadilar. Bu
jarayon quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi:
-muammoni aniqlash
: Ijtimoiy muammo (masalan, mahalliy maktablarda
o‘quvchilarning darsdan tashqari faoliyatga jalb qilinmasligi).
-resurslarni aniqlash
: Loyihani amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan
resurslar (moliyaviy, moddiy, insoniy).
-vaqt jadvali
: Loyiha bosqichlarini amalga oshirish uchun aniq muddatlar
belgilash.
-loyihani amalga oshirish
Talabalar loyihani amalga oshirish jarayonida faol ishtirok etadilar.
Masalan, maktab o‘quvchilari uchun ekologik ta’lim bo‘yicha seminar tashkil
qilish yoki mahalliy jamoada savodxonlikni oshirishga qaratilgan tadbirlar
o‘tkazish mumkin. Bu jarayonda o‘qituvchilar rahbar sifatida emas, balki
maslahatchi sifatida ishtirok etadilar.
3.4. Natijalarni baholash
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
49
Loyiha natijalari talabalarning ijtimoiy tashabbuskorlik ko‘nikmalarini
rivojlantirish darajasiga qarab baholanadi. Baholash mezonlari quyidagilarni o‘z
ichiga olishi mumkin:
-loyiha maqsadlariga erishilganlik darajasi.
-talabalarning hamkorlik va kommunikativ ko‘nikmalari.
-ijtimoiy muammoga ta’sir darajasi.
Amaliy misollar va tajribalar
O‘zbekiston ta’lim muassasalarida loyiha texnologiyasi asosida tashkil
etilgan auditoriyadan tashqari faoliyatlar ijobiy natijalar ko‘rsatmoqda. Masalan,
Toshkent davlat pedagogika universitetida talabalar tomonidan mahalliy
maktablarda “Tadbirkorlik bilan shug‘ullanish” loyihasi doirasida o‘quvchilarga
moliyaviy savodxonlik bo‘yicha darslar tashkil etilgan. Bu loyiha talabalarning
ijtimoiy tashabbuskorlik va rahbarlik ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat
qildi.
Xorijiy tajribalarda, masalan, “4K” modeli (tanqidiy fikrlash, ijodkorlik,
hamkorlik, kommunikativlik) asosida tashkil etilgan loyihalar o‘qituvchilarning
kasbiy kompetensiyalarini oshirishda samarali ekanligi isbotlangan. Ushbu
modelni O‘zbekiston sharoitida qo‘llash orqali bo‘lajak o‘qituvchilarda ijtimoiy
tashabbuskorlikni yanada rivojlantirish mumkin.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda ijtimoiy tashabbuskorlikni rivojlantirishda
loyiha texnologiyasi asosida auditoriyadan tashqari faoliyatni tashkil etish
samarali yondashuv hisoblanadi. Ushbu metodika talabalarga real hayotiy
muammolarni aniqlash, loyiha rejasini ishlab chiqish va uni amalga oshirish
orqali ijtimoiy mas’uliyat va tashabbuskorlik ko‘nikmalarini shakllantirish
imkonini beradi. Quyidagi tavsiyalar ushbu jarayonni yanada samarali qilishga
xizmat qiladi:
Ta’lim muassasalarida loyiha texnologiyasiga asoslangan maxsus kurslar
joriy etilishi lozim.
Talabalarni ijtimoiy loyihalarga jalb qilish uchun mahalliy jamoalar bilan
hamkorlikni kengaytirish kerak.
Loyiha natijalarini baholash uchun aniq mezonlar va zamonaviy raqamli
vositalardan foydalanish tavsiya etiladi.
Ushbu metodika nafaqat bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligini
oshiradi, balki ularni jamiyatda faol ishtirok etuvchi shaxs sifatida
shakllantirishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Farberman, B.L. (2018). Loyiha texnologiyasi: nazariy va amaliy asoslar.
Moskva: Prosveshchenie nashriyoti.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
50
2.
Toshkent davlat pedagogika universiteti. (2023). Talabalarning ijtimoiy
loyihalari bo‘yicha hisobot. Toshkent: TDPN nashriyoti.
3.
Partnership for 21st Century Learning. (2019). Framework for 21st
Century Learning. Battelle for Kids.
4.
www.ziyonet.uz
5.
www.uzedu.uz
