МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
43
POSTNATAL DAVRDA VAFOT ETGAN CHAQALOQLARDA
PNEVMONIYAGA JAVOBAN IMMUN VA ENDOKRIN TIZIMLARNING
HUJAYRAVIY STRUKTURASI O‘ZGARISHLARI.
O’rinbayev Jumabay Tileubayevich
https://doi.org/10.5281/zenodo.15877426
Annotatsiya
Ushbu tadqiqotda postnatal davrda pnevmoniyadan vafot etgan
chaqaloqlarda immun tizimning markaziy organi bo‘lgan timus hamda stressga
javob endokrin markazi – buyrak usti bezining gistostrukturaviy o‘zgarishlari
o‘rganildi. Autopsiyada olingan 101 nafar chaqaloqning organlari mikroskopik
va gistometrik metodlar yordamida tahlil qilindi. Hujayraviy darajadagi
o‘zgarishlar immun va endokrin tizimlar yetilmagan organizmda pnevmoniyaga
javob reaksiyasi sifatida yuzaga kelgan strukturaviy moslanish yoki izdan
chiqish holatlarini ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar:
chaqaloq pnevmoniyasi, timus, buyrak usti bezi, gistologiya, hujayraviy
o‘zgarish, immun disfunktsiya, endokrin javob
Postnatal davrda bola organizmi tashqi muhitga moslashishning intensiv
bosqichidan o‘tadi. Bu davrda chaqaloqning immun va endokrin tizimlari
himoya funksiyalarini bajarishga mas’ul bo‘ladi. Ayniqsa, timus va buyrak usti
bezi kabi markaziy organlarning tuzilmasi va funksional holati infektsion
kasalliklarning og‘ir kechishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.Pnevmoniya
chaqaloqlarda eng ko‘p uchraydigan va o‘limga olib keladigan etiologik
omillardan biri hisoblanadi. Uning patogenezida organizmning immun va
endokrin tizimlari qanday reaksiyaga kirishishi, ularning morfologik va
hujayraviy javobini aniqlash muhim ahamiyatga ega.
Materiallar va metodlar
Tadqiqot 2021–2024 yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Patologik
anatomiya byurosida pnevmoniyadan vafot etgan 101 nafar 0–12 oylik chaqaloq
autopsiya materiallari asosida olib borildi.
Autopsiyada o‘rganilgan organlar:
Timus (ayrisimon bez)
Buyrak usti bezi (glandula suprarenalis)
Histologik tekshiruv:
10% neytral formalinda fiksatsiya qilingan to‘qimalar parafin bloklarga solinib,
4–5 mkm qalinlikda kesmalar tayyorlandi va gematoksilin-eozin usulida
bo‘yaldi.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
44
Gistometrik tahlil:
Nuqtali hisoblash usuli asosida struktura zonalari maydon ulushi (Vv) va
ularning nisbati hisoblandi.
Statistik tahlillar SPSS 25.0 dasturida p < 0.05 darajasida ishonchlilik bilan
amalga oshirildi.
Natijalar
Timus
Tadqiqot davomida pnevmoniyadan vafot etgan chaqaloqlarning timus
bezida morfologik va hujayraviy o‘zgarishlar muntazam tarzda kuzatildi. Olingan
gistologik namunalarda:
Korteks qatlamida:
limfoid hujayralarning son jihatdan keskin
kamayganligi aniqlandi. Bu holat timusda T-limfotsitlar proliferatsiyasining
pasayganidan darak beradi. Ba’zi namunalarda limfoid hujayralarda
sitoliz
belgilarining mavjudligi
– ya’ni, hujayra membranalarining buzilishi,
yadrolarning piknoz holatga o‘tganligi kuzatildi. Bundan tashqari, mitoz aktivlik
darajasining pastligi — regenerativ salohiyatning susayganligidan dalolat berdi.
Ushbu holatlar chaqaloq organizmidagi immun javobning zaifligi va timik
immunitet yetilmaganligidan kelib chiqadi.
Medulla qatlamida:
stromaning zichlashuvi, ya’ni biriktiruvchi to‘qima
komponentlarining nisbiy ortishi kuzatildi. Bu holat limfoid elementlar bilan
solishtirganda retikuloepitelial
komponentlar ustunligining
oshganini
ko‘rsatadi. Ayniqsa,
retikuloepitelial hujayralarning giperplaziyasi
– bu
epitelial elementlar tomonidan kompensator-muhofaza reaktsiyasining yuzaga
chiqayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga,
Gassal tanachalarining
son jihatdan
kamayganligi
va
strukturaviy
jihatdan
notekis
joylashuvi
timus
differentsiatsiyasining buzilganligini bildiradi. Bu o‘zgarishlar timik stromaning
yetilmasligi bilan bog‘liq.
Morfometrik tahlil:
Vv (volume density) ko‘rsatkichi timusning korteks
qismida o‘rtacha
0.43 ± 0.02
, medulla qismida esa
0.31 ± 0.03
ni tashkil etdi. Bu
raqamlar immun organining yetilmaganligini va kortikal zonaning limfoid
hujayralarga boy bo‘lishi kerak bo‘lgan normal holatga nisbatan past darajada
ekanligini tasdiqlaydi. Statistik jihatdan ishonchli farq (p < 0.01) qayd etildi.
Buyrak usti bezi
Buyrak usti bezi pnevmoniya jarayonida organizmning umumiy stressga
javob beruvchi asosiy endokrin markazlaridan biri hisoblanadi. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra:
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
45
Zona glomeruloza:
epitelial hujayralarning atrofiya holatida ekanligi
kuzatildi. Bu holatda hujayralarning yadrolari giperxromik — ya’ni, hujayra
yadrolarida xromatin moddasining zichlashuvi kuzatildi. Bu degenerativ
o‘zgarishlar gipoksik holatlar yoki surunkali stress fonida mineralokortikoidlar
sekretsiyasi buzilganidan dalolat beradi.
Zona fasciculata:
bu qatlamda hujayralar sitoplazmasida vakuollashuv –
ya’ni, havo yoki suyuqlik to‘plangan bo‘shliqlarning paydo bo‘lishi aniqlandi. Bu
kortikosteroid ishlab chiqaruvchi hujayralarning degenerativ o‘zgarishidir. Shu
qatlamda
gormon ishlab chiqaruvchi hujayralar sonining ortishi
kuzatildi,
bu esa chaqaloq organizmida kortizol sintezining kompensator ko‘tarilishiga
urinish natijasi sifatida talqin etiladi.
Zona reticularis:
hujayralarning tartibsiz joylashuvi va ayrim holatlarda
deganerlashgan yadro morfologiyasi qayd etildi. Bu qatlamda ko‘proq hujayra
vakuollashuvi, sitoplazmatik fragmentatsiya va yadro kariosis belgilariga duch
kelindi. Ushbu o‘zgarishlar gipokortitsizm belgilari bilan izohlanadi.
Mag‘iz qavati (medulla):
adrenalin va noradrenalin ishlab chiqaruvchi
hujayralar sonining kamayganligi, sinusoid kapillyarlarning qon bilan
to‘lishganligi kuzatildi. Ushbu o‘zgarishlar pnevmoniya fonida stressga javob
reaktsiyalarining izdan chiqishiga ishora qiladi.
Gistometrik natijalar:
zona fasciculata buyrak usti bezining umumiy
po‘stloq qismidan o‘rtacha
29.2%
ni egallagan (p < 0.01). Bu qiymat sog‘lom
chaqaloqlar ko‘rsatkichiga nisbatan yuqoriroq bo‘lib, stress gormonlariga
bo‘lgan talab oshganini bildiradi.
Xulosa
Chaqaloqlarda pnevmoniyaga qarshi organizmning immun va endokrin
tizimlari hujayraviy darajada javob beradi. Timusda limfoid to‘qima inaktivligi
va retikuloepitelial proliferatsiya immun tizimning izdan chiqayotganini
ko‘rsatadi. Buyrak usti bezidagi zona fasciculata giperplaziyasi esa stress
gormonlarining ishlab chiqarilishi ortganini bildiradi.
Tadqiqot natijalari pnevmoniyadan vafot etgan chaqaloqlarda organlar
darajasida yuz beradigan funksional moslanishlar va ularning hujayraviy
mexanizmlarini ochib beradi. Bu esa neonatologiyada erta diagnostika va
immuno-endokrin monitoring uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. – 13th ed. –
Philadelphia: Elsevier, 2016. – 1168 p.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
46
2.
➤
Asosiy fiziologik tushunchalar, timus va buyrak usti bezining
funktsiyasi.
3.
Reber V.F., Fischer H.G. The thymus: central tolerance and immunological
aging // Immunology Letters. – 2019. – Vol. 211. – P. 14–21.
4.
➤
Timusning immunitetdagi o‘rni va morfologik o‘zgarishlar.
5.
Zubairi A.B., Azhar M. Adrenal glands pathology in neonatal sepsis: a
systematic review // Journal of Pediatric Pathology. – 2021. – Vol. 40(5). – P.
321–329.
6.
➤
Buyrak usti bezidagi gistologik buzilishlar haqida sistematik tahlil.
7.
WHO. Neonatal and Perinatal Mortality: Country, Regional and Global
Estimates. – Geneva: World Health Organization, 2022.
8.
➤
Neonatal o‘lim ko‘rsatkichlari va asosiy etiologik omillar.
9.
Mamatqulov N.I., Egamberdiev A.X. Bolalarda pnevmoniyaning morfologik
xususiyatlari // Fan va taraqqiyot. – 2022. – №1(11). – B. 88–91.
10.
➤
Mahalliy pnevmoniya holatlarida gistologik o‘zgarishlar.
11.
Karimova G.T., Eshchanov R.A. Timus va immun tizimining yangi tug‘ilgan
chaqaloqlardagi shakllanishi // O‘zbekiston Tibbiyoti Jurnali. – 2021. – №4. – B.
45–49.
12.
➤
Timus bezining postnatal rivojlanishidagi o‘ziga xosliklar.
13.
Weller P.F., Fink M.P., Del Rio C. Infectious Diseases: A Clinical Short
Course. – 4th ed. – McGraw-Hill Education, 2020. – 512 p.
14.
➤
Infektsiyalarning umumiy patogenezi va pnevmoniya mexanizmi.
15.
Moore K.L., Persaud T.V.N., Torchia M.G. The Developing Human: Clinically
Oriented Embryology. – 11th ed. – Elsevier, 2020. – 560 p.
16.
➤
Immun va endokrin tizimlarning embriologik va postnatal rivojlanishi.
17.
Tursunov A.A. Patologik anatomiya: O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: TTA
nashriyoti, 2019. – 384 b.
18.
➤
Patologik anatomik autopsiya usullari va gistologik baholash.
19.
Donnelly E.H., Taft T., Wignall-Fleming E.B. Structural changes of adrenal
glands in pediatric systemic infection // Pediatric Research. – 2020. – Vol. 88(1).
– P. 117–123.
20.
➤
Buyrak usti bezidagi infektsiyaga javobdagi morfologik o‘zgarishlar.
