МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
67
NEFTSHLAMLARINI UTILIZATSIYASI VA QAYTA ISHLASH TAHLILI
A.A.Nurxanov
1
S.K.Aytmuratov
2
B.Z.Adizov
3
t.f.d.,prof.
N. X.Yuldashev
4
t.f.d., k.i.x.
A.A.Ochilov
5
t.f.d., dots
1
Buxoro neftni qayta ishlash zavodi MChJ direktor o‘rinbosari
2
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti assistenti
3
OʻzR FA UNKI laboratoriya mudiri
4
Energetika vazirligi boʻlim boshlig‘i
5
Buxoro davlat texnika universiteti, dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16519509
Birginа Buхоrо nеftni qаytа ishlаsh zаvоdidа yiligа ikki ming tоnnаgаchа
nеft chiqindilаri hоsil bo‘ladi. Hozirgi kundа bu chiqindilаr kаttа хаrаjаtlаr
hisоbigа mахsus оmbоrlаrdа sаqlаnаdi yoki qurilish mаtеriаli sifаtidа
fоydаlanilаdi. Hisоb kitоblаrning ko‘rsаtishichа, nеft chiqindilаrini qаytа ishlаsh
nаtijаsidа bir zаvоd miqyosidа qo‘shimchа 1000 tоnnаgаchа rаngli nеft
mahsulotlаri ishlаb chiqish mumkin. Bundаn tаshqаri nеft shlаmlаrining
аtmоsfеrаgа, tuprоq vа yеr оsti suvlаrigа sаlbiy ta’siri bаrtаrаf qilinаdi.
Shlamlarni tarkibida qattiq aralashmalarning miqdori 70% gacha bo‘lsa
aylanuvchi baraban tipidagi pechlarda yoqish keng tarqalgan. Neft shlamlari
saqlash sig‘imlariga uzatiladi. Sig‘imlarda to‘plangan shlamlar qizdiriladigan
aylanma qobiqli pechlarga yuboriladi. Qurilmalardagi neft shlamining
mahsuldorlik miqdorini 1,3÷3,0 t/soat gacha bo‘ladi, bunda bug‘latish kolonnali
pechkalar mavjud bo‘lgan qurilmalarning mahsuldorligi 2÷4 martagacha yuqori
bo‘ladi.
Qatlamlarning keltirilgan tavsiflari albatta shartli bo‘lib, ularning
o‘lchamlari taxminiy va har doim ham shu tartibda joylashgan bo‘lmasligi
mumkin, ammo keltirilgan xossalari bo‘yicha bo‘linish tendentsiyasi yaqqol
namoyon bo‘ladi. Neft mazutlarini tarkibida deyarli 80-90% uglevodorodlar
mavjud bo‘lib, ularni qayta ishlash uchun NQIZlarining texnologik jarayonlariga
yuborilsa maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Neft shlam qatlamlarining tavsiflari albatta shartli bo‘lib, ularning
o‘lchamlari taxminiy va har doim ham shu tartibda joylashgan bo‘lmasligi
mumkin, ammo keltirilgan xossalari bo‘yicha bo‘linish tendentsiyasi yaqqol
namoyon bo‘ladi.
Neft mazutli qatlamlarini qayta ishlash maqsadida NQIZ texnologik
jarayonlariga qaytarish zarur hisoblanadi, sababi ularning tarkibidagi
komponentlarning asosiy massasi (97-99%) toza neft mahsulotlari tashkil
qiladi.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
68
Aslini olib qaraganda, neft shlamlarining qatlamlari uchtadan oltitagacha
bo‘lgan qatlamlardan iborat bo‘lib, ular ajralish fazasi chegaralari bo‘yicha juda
aniq tashqi xususiyatlarga egadirlar. Neft mahsuloti hajmini va molekulyar
og‘irligining ortishi bilan tabiiyki neft shlamlarining konsentrasiyasi ham ortib
boradi. Ularni to‘plash va uzatish jarayonlarida emulsiyalar shakllanishi bilan
birgalikda,
suyuqlik
ko‘rinishidagi
uglevodorodlar
hamda
mexanik
aralashmalarning qattiq zarrachalarining o‘zaro ta’siri bilan polidispers tizimlar
yuzaga kelishi kuzatiladi.
Turli yillarda olib borilgan tadqiqotlar natijasida neft shlamlarining tarkibi,
sifati va miqdor ko‘rsatkichlari bo‘yicha yetarlicha keng ma’lumotlarga ega
bo‘lindi. Neft shlam tarkibi uglevodorodlarni ajratib olish usullarining tahlil
natijalari neft shlamidan uglevodorodlarni ajratish usuliga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek “neft shlam” tushunchasi umumiy va juda murakkabdir.
Amaliy tajribalarda odatda uglevodorod komponentlardan iborat bo‘lgan
neft-mazut qavatlarni ishlab chiqarish jarayoniga qaytarish hamda ulardagi suvli
qavatlarni cho‘ktirish yo‘li bilan tindirish amalga oshiriladi.
Tasdiqlangan hujjatlar asosida chiqindilarni shakllanish hajmini hisoblash
metodologiyasi MRO-7-99 bo‘yicha, sanoat korxonalari uchun muayyan
talablarni inobatga olgan holatda saqlash sig‘imlarini tozalash jarayonida hosil
bo‘layotgan neft shlamlari miqdorini aniqlash uchun quyida keltirilgan maxsus
formulalardan foydalanib topiladi:
M=0,001∙V∙k
bunda: V – sig‘imning mahsulotni yillik saqlash hajmi, t/yil; k – har bir
tonna majsulotni saqlash natijasida paydo bo‘ladigan neft shlamining muayyan
solishtirma normativi, kg/t.
Agar sig‘imda benzin saqlanayotgan bo‘lsa, u holda saqlash sig‘imlarida neft
shlami hosil bo‘lishining solishtirma miqdori har bir tonna benzin xomashyosi
uchun 0,9 kg/t, mazut saqlashda foydalanilayotgan sig‘imlar uchun neft
shlamlarining paydo bo‘lishining o‘ziga xos xususiyati va talablari bo‘yicha har
bir tonna mazut uchun 0,25 kg bo‘lishi mumkinligi qabul qilingan.
Shuningdek, neft shlamini qayta ishlash bo‘yicha bir qator texnologiyalar
ishlab chiqilgan bo‘lib, ulardan ma’lum birlarigina keng qo‘llaniladigani: AQShda
MTU530 neft chiqindilarini qayta ishlash hamda tozalash mobil hisoblanadi.
Ammo ushbu neft shlamlarini qayta ishlash texnologiyalari yirik hajmdagi
xomashyolarni tozalash hamda qayta ishlash imkoniyatini to‘liq qamrab
olishning imkoniyati doim ham mavjud bo‘lmaydi. Qurilma majmualari Alfa
Loval Oil Field. Ltd korxonasi tarafidan loyihalangan va ishlab chiqarish yo‘lga
qo‘yilgan bo‘lib, ushbu texnologiyada hamma turdagi, turli xususiyatli neft
shlamlarini qayta ishlash imkoniyati bor, bebaho hisoblangan xomashyolardan
tayyor mahsulotlarni olishga imkon yaratadi. Bu texnologiyada yirik hamda
mayda zarrachalarni ajratib olish va ikki fazali sentrifuga qurilmasida ajratish
maqsadida neft shlamlarini filtrlashga asoslangan. Majmua qurilmasining
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
69
tarkibida shlamlarni qabul qilish moslamalari, issiqlik almashtirgichlar,
xomashyolar uchun sig‘imlari hamda separatorlardan iborat bo‘ladi.
Neft shlamlarining fizikaviy va kimyoviy texnologiyalar asosida
utilizatsiyalashda turli xil reagentlardan foydalanish, ajratish hamda
sentrifugalash usullarini bir vaqtda birgalikda qo‘llash texnologiyalari bilan A.A.
Desyatkin shug‘ullangan. Neft shlamlarini qayta ishlash fizikaviy usullar bilan
amalga oshirish borasidagi tadqiqotlar bilan asosan V.D. Dudishev shug‘ullanib
kelishgan.
Alfa Laval Oil Field Ltd korxonasi jamoasi tarafidan yaratilgan texnologiya
asosida to‘liq qamrab oladigan zavod bo‘lib, turli xil turdagi neft shlalamalaridan
qimmatli tayyor mahsulotlar darajasida qayta ishlash imkoniga ega bo‘linadi.
Jarayondagi texnologik qurilmalardan foydalanish va ularnining muayyan
xususiyatga ega bo‘lgan neft shlamlari bilan ta’minlash maqsadida quyida
nomlari keltirilgan tayyor mahsulotlarini olishga erishilishi mumkin bo‘ladi:
tarkibidagi qoldiq suvlarning miqdori 1% gacha bo‘lgan hamda mexanik
aralashmalarning miqdori 0,05% dan ortiq bo‘lmagan neftlarni, nisbatan
tozalangan suv va shlam. Neft shlamlarining ko‘rsatkichlarini minimal darajada
o‘zgarishi ham ajratish samaradorligini va jarayonning texnologik
ko‘rsatkichlarini salbiy ta‘sir ko‘rsatishiga sabab bo‘ladi.
Shuningdek A.V. Laptev tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlarida
neft xomashyosi chiqindilarini utilizatsiyalash muammolarini olib chiqdi va shu
yo‘nalishda bir qator tajriba sinovlarini o‘tkazdi. A.V. Laptev faqatgin neft
shlamlarini qayta ishlash muammolarini hal qilishdan tashqari yana, olingan
qo‘shimcha uglevodorod tarkibli mahsulotlarni sotish yoki ishlab chiqarish
jarayoniga qaytarish bilan qo‘shimcha daromad olish mumkinligini to‘liq
asoslagan. Flottweg kompaniyasi tomonidan uch bosqichdan iborat bo‘lgan
ajratish qurilmalarida neft shlamlarini uchta alohida-alohida fazalarga ajratish
effektini aniqlagan.
K. Kusuev tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotda “Neft shlamli
emulsiyalarni qayta ishlash texnologiyasi” nomli ishida neft shlamli
emulsiyalarni suvsizlantirishning issiqlik fizikaviy jarayonlarini o‘rganib, olingan
natijalar asosida neft shlamli emulsiyalarni issiqlik fizikaviy suvsizlantirish
jarayonlarining dinamikasi asosiy qonuniyatlarini aniqlagan. Muallif tomonidan
ishlab chiqilgan qarama-qarshi oqim bilan bug‘latishning matematik modelini
taklif qildi.
Silin M.A., Magadova L.A., Nikolaeva N.M, Uchaeva A.Ya. shlam
emulsiyalarini fazalarga ajratish maqsadida deemulgatorlarning yangi
tarkiblarini ishlab chiqish nomli ilmiy tadqiqot ishlarida neft shlam
emulsiyalarini parchalash uchun samarali deemulgatorlar tarkibini ishlab
chiqishga qaratilgan bo‘lib, tadqiqotlar asosan matematik loyihalashtirish
metodlari bilan olib borish asnosida oltingugurt birikmali hamda fosfor tarkibli
deemulgator
kompozitsiyalarini
olishga
erishilgan.
Deemulgirlovchi
komponentda asosan elektrolitli flokulyantlar bo‘lgan kompozitsiya olingan
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
70
bo‘lib, ular yordamida emulsiyalarni zaruriy holatgacha suvsizlantirish imkoniga
ega bo‘linadi.
Neftshlamli emulsiyalarni parchalashda ko‘p o‘rganilmagan usuli bu
emulsiya tarkibidagi suvlarni muzlatish orqali samarador ajratish usuli
hisoblanadi. Bu xususda A.M. Yeremeyeva, A.A. Yelpidinskiylarning, “Neft shlam
emulsiyalarini past haroratda ta’sir etish orqali suvsizlantirish” ilmiy tadqiqot
ishlarida neft shlamlariga past harorat bilan ta’sir ko‘rsatish yo‘li bilan
suvsizlantirishga erishish jarayoni o‘rganilgan. Bunda muzlatilgan neft shlamli
emulsiyalarga mexanik ta’sir ettirish yo‘li bilan, emulsiyalarni parchalash
ko‘rsatkichlarini yaxshilanishiga erishish mumkinligi asoslab berildi.
Tadqiqotlar natijasida berilgan xulosalar: NShElarning eng yuqori
suvsizlanishiga bir me’yorda muzlash va xuddi shunday eritish jarayonlarida
erishiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Ochilov A.A., Axmedova O.B. Neft-gazkimyo sanoati chiqindilarini tozalash
texnologiyasi // Darslik. Buxoro. 2022. 340 bet.
2.Попов, В. Н., Богданов, В.С. Расчет количества нефтешлама при очистке
резервуаров // Агроинженерия, 2012. 3 (54), C. 17-19.
3.Калимуллин А.А. Полигоны утилизации нефтешламов - решение
экологических проблем нефтяников//Нефтяное хозяйство.-2003.№
6.С.104-105
4.Боковикова Т.Н. Экологические проблемы влияния нефтешламов на
окружающую среду // Защита окружающей среды в нефтегазовом
комплексе. – 2013. – №2. – С. 35-40.
5.Коршунова Т.Ю., Логинов О.Н. Нефтешламы: состояние проблемы в
Российской Федерации и методы снижения их отрицательного
воздействия на окружающую среду // Экобиотехнология. 2019. Т. 2. №1. С.
75-85.
6.Очилов А.А. Методы анализов водонефтяных и нефтешламовых
эмульсий тяжелых нефтей // Universium: Технические науки. электрон.
научн. журн. Москва, 2021. №9 (90). С. 18-21.
7.А.А.Очилов Разруюшение устойчивых водонефтяных и нефтешламовых
эмульсий местных нефтей. Universium: Технические науки. Москва.2020.
12(81) 2020. С.24-26.
8.Очилов А.А. Методы анализов водонефтяных и нефтешламовых
эмульсий тяжелых нефтей // Universium: Технические науки. электрон.
научн. журн. Москва, 2021. №9(90). С. 18-21.
