МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
88
“SHIYRIN SHEKER” DÁSTANÍ TILINIŃ SEMANTIKALÍQ
ÓZGESHELIKLERI
Djoldasbaeva Shaxrizoda Abatbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16713232
Annotaciya
: Biz bul maqalamızda turkiy xalıqları ushın ortaq, altay
dáwirinen beri bizge miyras bolıp kiyatırǵan
“Shiyrin Sheker” dástanınıń
leksika-semantikalıq ózgeshelikleri haqqında sóz ettik. Dástan tilinde
qollanılǵan sinonimler, antonimler, frazeologizmler, gónergen sózler, tabu hám
kokoefemizmler haqqında ayrıqsha toqtap ótip, mısallar menen dálilledik.
Gilt sózi:
sinonim, antonim, gónergen sóz, tabu, kokoefemizm, arxaizm.
Аннотация: В данной статье мы обсудили лексико-семантические
особенности эпоса "Ширин Шекер," общего для тюркских народов и
наследия, передаваемого нам с алтайского периода. Мы подробно
остановились на синонимах, антонимах, фразеологизмах, устаревших
словах, табу и кокофемизмах, используемых в языке эпоса, и доказали это
примерами.
Ключевые слова:
синоним, антоним, архаизм, табу, кокоэфемизм,
архаизм.
Abstract:
In this article, we discussed the lexical and semantic features of
the "Shiyrin Sheker" epic, a shared heritage of the Turkic peoples since the Altai
period. We have specifically discussed and illustrated with examples the
synonyms, antonyms, idioms, archaic words, taboos, and cocoefemisms used in
the language of the epic poem.
Keywords:
synonym, antonym, archaism, taboo, cocoefemism, archaism.
“Shiyrin Sheker” dástanı tiliniń leksikasında jumsalǵan sózler, semantikalıq
jaqtan da ózgesheliklerge iye bolıp, bul ózgesheliklerdi úyreniw úlken áhmiyetke
iye. “Shiyrin Sheker” dástanı tiliniń leksiksınıń semantikalıq ózgesheliklerin,
dástanda jumsalǵan sinonimler, antonimler, frazeologizmler hám gónergen
sózler arqalı anıqlawǵa boladı.
Sinonimler.
“Shiyrin Sheker”dástanı tiliniń leksika-semantikalıq baylıǵı, ondaǵı
jumsalǵan sózlerdiń sinonimlik keń múmkinshiliginde kórinedi. Dástan
leksikasında qollanılǵan sinonimler, pikirdi kórkem hám obrazlı túrde jetkerip
beriw xizmetin atqaradı.
Dástan leksikasında jumsalǵan sinonimler tómendegilerdi mısal sıpatında
kórsetiwimizge boladı.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
89
Dárt-qayǵı.
Anańnań kewline boldı jaman
dárt,
Hár jaylarda júrseń
qayǵılar
qılma[7.387].
Shalǵay-peshin.
Kesip aldım ekewiniń
shalǵayın,
Kesip aldım ekewiniń
peshini,
[7.388].
Ań-aw
Alıp bergil, ana atqan
ańimdi
Atam kórse bul
awlarǵa
quwanar[7.389].
Yalǵanshi-dúny
Atım edi
yalǵanshıda
Qaraman.
Bolaǵoysa eki ulıń
dúnyada
[7.385].
Biytaqat-biyqarar.
Wáliyxan patsha bir kúni
biytaqat
bolıp, wáziri menen qosılıp, ekewleri
atqa minip sahraǵa shıqtı.
Seni kórip boldım shu kún
biyqarar
[7.385].
Perzent kómedi-biyperzent
Wáliyxan patsha altmısh jasına kelgende
perzent kórmedi, biyperzent
boldı
./385/.
Sahra-shól.
Ruxsat berseń, bizler shıqsaq
sahraǵa,
Salsaq endi
shólde
bizler shın suńqar.[7.386].
Antonimler.
“Shiyrin Sheker” dástani tiliniń leksikasında semantikalıq, stilistikalıq
ózgesheliklerge iye mánileri bir – birine qarama-qarsı sózler – antonim sózler de
jumsalǵan:
Mısalı:
Dos-dushpan.
Tanırsań
dostı, dushpandı
,
Jazasın berer bir alla[7.408].
Námárt-batır
.
Námártlerge
búgin boldı dúnya tar,
Batır
tuwǵan Shekerjan[7.409].
Ońı- sol.
Qaramay
ońı-solıma,
Tústim qalanıń jolına[7.389].
Uwayım-shadlıq.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
90
Shegerseń kúnde
uwayım,
Shadlıqlı
kórdim shırayıń.[7.385].
Ullı-kishi.
Patshanıń eki hayalı bar edi
, ullısınıń
atın Aqbilek ayım,
kishisiniń
atın
Hinji ayım der edi.[7.385].
Frazeologizmler
“Shiyrin Sheker” dástanı
tiliniń leksikasında kórkem obrazlı sózler tildiń
sózlik quramınıń qaymaǵı esaplanatuǵın kúshli tásirlilikke, emociyonal-
ekspressivlikke iye turaqlı sóz dizbekleri sheberlik penen paydalanılǵan.
Frazeologiya- termininiń ózi tiykarınan grektiń phzasis (fraza) hám logos
(ilim) sózlerinen kelip shıqqan[5].
Dástan tilinde jumsalǵan frazeologizmlerdiń kelip shiǵıwı hám alınǵan
derekleri xalıq awızeki sóylew tiline hám xalıq awızeki dóretpeler
–
naqıl-
maqallar menen baylanısadı.
Mısalı:
-Arzım esit,
qulaq salıń
, Shekerjan,
Ketermen dep
baǵrım qıldıń endi qan.
[7.401].
...
ayaǵın bir-bir basıp, kózin súzip, qasın qaǵıp
sallanǵanda patshanıń
bawırın jaǵıp
, dolanıp.../385/.
Perzentsizdiń
ishi
ottay
janadı
[7.386].
Qan qılıp
ketedi bir kún
bawırıńdı.[
7.386].
...-dep, anda baba bul sózdi aytıp bolǵannan
kózden ǵayıp boldı
.[7.385].
Patshanıń
kóńli tasıp,
babanıń diydarın kórip...[7.385].
Dushpannıń
ishi janadı
.[7.407].
Usı
qulaq qızbada
otırıp, meni alıp ketip, jurtta bes kún dáwran
súrsem...[7.404].
Qarasa Serenderge
kózi túsip
,
Seskenip oyandı.[7.402].
Tabu hám kokofeizmler
Dastan tilinde basqa sózler sıyaqlı tabu sózlerde kóp qollanılǵan. Bul sózler
kóbinese awızeki sóylewge tán sózler esaplanadı.Tabu sózler degenimizdiń ózi,
belgili bir úrip-ádet dástúrlerimizge baylanıslı aytılıwı qadaǵan etilgen sózler.
Máselen,
dástanda tómendegishe tabu sózler qollanılǵan.
Usinshama qapa bolma
jan ene,
[7.386].
Súyinshi ber maǵan endi
jeńgejan
[7.401].
Qatiyshaday men bir
jeńgeń
bolaman,
Jan
qáyinim,
bermanıraq kelińler[7.410].
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
91
Ata-enem
onda jılar zar-zar[7.414].
…
Gúlqatiysha degen
jeńgem
bar edi dep, sol Sheker degen
qaynaǵam
bolmasın usı kelgen…[7.402].
Bul berilgen mısallarda jeńge, qaynaǵa, ene, qáyni sózleri tabu sózler bolıp,
ene bul jigittiń anasın usılay aytqan, jeńge bolsa ajaǵnıń kelinshegi, qáyni
kúyewińnen kishkene bala, qaynaǵa bolsa-kúyewińniń ajaǵası.
Kakofeizmler- sıpayı sózlerdiń ornına turpayılarınıń qollanılıwına aytamız.
Dástan leksikasında bunday sózlerde kóp qollanlǵan.
Máselen,
Bayınan
ayırılǵan,
qatınǵa
jaman,[7.402].
Ózim
nashar
heshkimlerge erkim joq
Ulı-qızıń qolıńda,
Naq
ólgenshe
bolǵanıń. .[7.386].
Gónergen sózler
Dástanlar xalqımızdıń eń áyyemgi xalıq awızeki dóretpeleri bolǵanlıqtan,
olarda sóylew tiliniń eń eski qatlamları da jumsalǵan.
Gónergen sózler jámiyettiń rawajlanıwı menen qollanılıwdan shıǵıp qalǵan
yamasa onıń ornına basqa atama menen atalıp ketken sózler esaplanadı. Bul
boyınsha A. Ábdievtiń „Alpamıs dástanında gónergen sózlerdiń qollanılıwı“
degen maqalasın aytıp ótsek boladı. Bul maqalada gónergen sózler arxaizmler
hám tariyxıy sózler dep eki toparǵa bólgen. Sonday-aq arxaizmlerdi abstrakt
hám konkret túsiniklerdi ańlatıwshı arxaizmler, al, tariyxıy sózlerdi bolsa,
mámleketti basqarıw islerine, áskeriy terminler, qarıw-jaraq atamaları, úy-
xojalıq buyımlarına, kiyim-kenshekke baylanıslı hám dinge baylanıslı tariyxıy
sózler dep bólip qaraǵan [1].
Usı maqalaǵa tiykarlanıp bizde “Shiyrin Sheker“ dastanındaǵı gónergen
sózlerdi arxaizmler hám gónergen sózler dep boliwimizge boladı
.
Arxaizmler-
bular tildiń rawajlanıw barısında anaw yaki mınaw túsiniktiń
atamasınıń ekinshi bir sóz benen almasıwı nátiyjesinde qollanılıw
belsendiliginen ayırılǵan sózler esaplanadı.
“Shiyrin Sheker“ dastanında da arxaizmlerdi kóriwimizge boladı hám onı
bizler abstrakt hám konkret arxaizmler dep ekige bólip qarasaq boladı.
A) Abstrakt tusiniklerdiń atamaları.
Dárhal
sıpar urdı,
shatırın jıynatıp, endi Sheker óldi dep, tuǵmalarına
qarap bir juwap aytadı [7/407].
Bunda
sıpar urıw-tapsırma beriw
Baba túwe
simpil joq.
[7.392].
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
92
Simpil joq-belgi joq, nıshan joq.
Sol aqshamı
meylis
boldı [7.396].
Meylis-jıynalıs.
Shuǵıl
eken yalǵanshıda alǵanıń,[7.404].
Shuǵıl –sumlıqlı, ósekshi
B) Konkret tusiniklerdiń atamaları.
Dárhal
sıpar urdı,
shatırın
jıynatıp, endi Sheker óldi dep,
tuǵmalarına
qarap bir juwap aytadı.[7.407].
Bunda
shatır-qamıstan islengen kishkene jay;
tuǵma –qul
Asıń
darǵa,
jallat!,-dedi: Sol máhálde Sheker menen Shiyrin keynine
qarasa, aq
jalaw
kóterip, Irat jurtınıń adamları sháhárge sıymay, dala lárzege
keldi [7.387]
Dar-adam óltiriw ushın arnalǵan jipli úskene; jalaw-bayraq.
-Men Wáliyxannıń balası edim, men inim menen ań awlap shıǵıp,
qaraqshıǵa
tústim desem tıńlamaspa eken…[7.396].
Qaraqshı-urı, gazzap;
Áne, bul bulaqtan suw alıp
, mótirege
salıp…[7.400].
Mótire – suw quyatuǵın arnawlı awzı jabılatuǵın ıdıs.
Esigińde endi
shorıń
bolayın,[7.404].
Shorı-hayal xızmetker.
Ǵayrat berse kóteredi
tuwını.
[7.395].
Tuw-bayraq.
Bolıp júrgil karwan atańa
atqosshı
[7.394].
Atqosshı-járdemshi.
Iras bolsa xabar alıń
jallatlar
[7.412].
Jallatlar-jınayat yamasa gúna islegen adamlardı uslaytuǵın adamlar.
Zalım endi karwandı,
Gebejege
tańadı/412/.
Ájelsiz shiqpaydi
bendeniń
jani.[7.392].
Bende –tutqın
dep qollanıladı.
Tariyxıy sózler
-belgili bir túsinik, buyımlardıń, hám.t.b. jámiyettiń
rawajlaniwi menen gónerip qollaniliwdan shiǵip qalǵan sózlerge
aytiladi.“Shiyrin Sheker“ dastaninda qollanilǵan tariyxiy sózlerdi tómendegishe
tematikaliq toparlarǵa bólip qarasaq boladi.
A)Mámleketti basqarıw islerine, sotsiallıq turmısqa baylanıslı sózler.
Wázirleri
qasında[7.411].
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
93
Tappadım dosımdı,
Túsimdi jorı
, beglerim
[7.397].
Patsha
oń jaǵınan jay berip, Bayır
wázir
kirip, „ne boldı?“ dedi[7.396].
Zar jıladı tıńlamadı
jallatlar
[7.408].
Anı kórip hayran boldı
tuǵmalar
[7.408].
On altı endi
bajbannan
[7.415].
Tumenlerge
jeter meniń quwatım [7.412].
Zakatıńdi
berip ótkil karwanlar [7.407].
Alıp kelgen oljasın,
Jurtta júrgen
kembaǵal,
Biysharaǵa
beredi.[7.416].
Abdullayı ol karwan,
Ózi edi
sawdager
[7.414].
Xanlıq
emes
, patsha
emes armanım[7.414].
Jurttan bir asqan
diywana
[7.398].
Tilla jıǵa
basında.[7.414].
Juwmaqlap aytqanda, dástan tilininiń leksikasınıń semantika-stilistikalıq
ózgesheliklerin tiykarınan, sinonimler, antonimler, frazeologizmler, tabu sózler,
kakofeizmler mısalında ashıp beriwge háreket ettik. Bulardıń barlıǵın mısallar
menen berip, leksikalıq qunlılıǵı bay dóretpe ekenligine kózimiz jetti.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Abdiev A. Alpamis dastaninda go’nergen so’zlerdin’ qollaniliw. No’kis.
“Vestnik” 2009. N1
2.
Абдиназимов Ш. Лингофольклористика. (Оқыў қолланба).-Нөкис,
“Билим”,1994.
3.
Abdinazimov Sh.N. Qaraqalpaq tili tariyxı. – Nókis: "Qaraqalpaqstan",
2014.
4.
Абдиназимов Ш. Бердақ шығармаларының тили. -Тошкент, "Фан",
2006.
5.
Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги, -
Нөкис. Билим. 1985
6.
Қалендеров
М.
Қарақалпақ
тилиндеги
синонимлердиң
грамматикалық структуралық ҳәм лексика-семантикалық ѳзгешеликлери.
-Нѳкис, “Qaraqalpaqstan”, 1989.
7.
Қарақалпақ фольклоры. Көп томлық 27-42. -Нөкис, «Илим», 2011.
