МЕЖДУРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
97
ALOGIZMNING PAYDO BO’LISHI VA ALOGIZM TAMOYILIGA
ASOSLANGAN USLUBIY VOSITALARNI IFODALOVCHI PROSODIK
BIRLIKLAR.
Samatova Zulxumor Qudratilla qizi
zulhumorqosimova@gmail.com
first-year PhD student of Andijan State Institute of Foreign Languages
https://doi.org/10.5281/zenodo.13852711
Alogizm tushunchasi falsafada antik davrlardan beri muhokama mavzusi
bo’lib kelgan, lekin atamaning o’zi fanga milodiy VI asrga kelibgina Kassiodor
tomonidan kiritilgan. Aristotel o’zining “Poetika” asarida muloqot jarayonida
mantiqqa zid keluvchi bayonotlar haqida so’z yuritadi; (άλογα), bu so'zdan
keyinchalik "alogizm" termini kelib chiqqan. Ba'zan Aristotel άλογα uchun
sinonim sifatida άτοποн ( absurd) terminini qo’llaydi.[1.40]
Aristotel “
sillogizmlar”
(yun. syllogismos — hisobga olaman, xulosa
chiqaraman degan ma’noni anglatib, deduktiv xulosa chiqarish turi sifatida
oʻzaro mantiqiy bogʻlangan ikki qatʼiy mulohazadan uchinchi bir yangi qatʼiy
xarakterga ega mulohaza xosil boʻlishini nazarda tutadi)
nazariyasini ilgari surar
ekan, alogizm muammosini ko'taradi. Aslida, sillogizm bu xulosalarni o'z ichiga
olgan va uchta hukmga asoslangan mulohazadir: "biror narsaga nisbatan biror
narsani tasdiqlovchi yoki inkor qiluvchi nutq.".[2.16-17] Faylasuf faqat
sillogizmlar turlarini belgilabgina qolmay, ularni figuralar va moduslar bo'yicha
farqlab beradi. Ushbu tendensiya keyinchalik sxolastiklar (
diniy dunyoqarashni
naz ariy asoslashga intiluvchilar)
tomonidan davom ettirilar ekan, yangi
pog`onaga ko`tarilgan tipologiyasi ham ishlab chiqildi. B. Russel Aristotel ishlab
chiqqan tizim qadimgi falsafaga umuman xos bo`lmagan formal logikaning
ibtidosi ekanligini ta`kidlaydi va logik kategoriyalarni til va nutqning namoyon
bo'lishi natijasi sifatida tahlil qiladi. [3. 217]
Aristotel o`zining "Metafizika" asarida xatolar va me`yordan chekinishlar
mohiyatini izohlab beruvchi nazariyani ishlab chiqadi. U uchta mantiqiy
qonunni shakllantirar eka, ularni turli nuqtai nazardan tahlilga tortadi.
Qarama-
qarshiliklarning mavjud emasligi
qonunining formal talqini uning asarlarida
quyidagicha ifodalangan: “...bir-biriga zid keluvchi narsalar bir vaqtning o‘zida
va bitta jihatdan haqiqiy bo‘lishi mumkin emas...” va “...bir vaqtning o‘zida
muayyan fikrni to‘g‘ri tasdiqlash va inkor etish mumkin emas...”. Aristotel ushbu
qonunga ontologik talqinni berib, uni maishiy hayotning umumiy tamoyili
sifatida ko'rsatadi.[4.34]
МЕЖДУРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
98
Alogizm, ya'ni mantiqqa zid keluvchi fikr yoki iboralar, adabiy va nutqiy
uslublarda ko‘pincha emotsional va ekspressiv ta'sirni kuchaytirish maqsadida
qo‘llaniladi. Bu uslubiy vositalar prosodiya bilan, ya'ni intonatsiya, urg‘u va ritm
bilan uyg‘unlashganda, matn yoki nutqning semantik jihatdan chuqurlashishiga,
tinglovchilar ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatishga imkon yaratadi.
Prosodik birliklar, masalan, ovoz balandligi, pauza, temp, intonatsiya va
urg‘u alogizmlarning mazmunini kuchaytirish uchun qo‘llanadi. Ushbu vositalar
yordamida matnda yoki nutqda anglashilmovchilik, hayrat, kulgi yoki kinoya
kabi hissiy holatlar ifodalanadi. Misol uchun, kinoyali so‘zlarni intonatsiyaning
o‘ziga xos shakli yordamida ifodalash orqali nutq alogizmini jonlantirish
mumkin.
Prosodik birliklar bilan birgalikda alogizm, tinglovchining e’tiborini jalb
qilish, ularni mulohaza yuritishga undash va ba’zan esa, hatto ma’noni
chuqurroq anglashga majbur qilish uchun xizmat qiladi.
Masalan, intonatsiya – gapning maqsadi (savol, buyruq, his-hayajon)
haqida ma’lumot beradi. Shuningdek, urg‘u so‘z yoki gapdagi muhim qismlarni
ta’kidlaydi. Shu yo‘sinda, prosodik birliklar nutqning mazmunini yanada
to‘liqroq va ifodaliroq qilib ko‘rsatadi:
- Intonatsiya: savol, buyruq yoki kinoyani ifodalashda qo‘llaniladi.
- Urg‘u: so‘z yoki iboralarga alohida e’tibor qaratish uchun ishlatiladi.
- Temp va pauza: tez yoki sekin gapirish, qisqa pauzalar qilish nutqning
ta’sirchanligini oshiradi.
Alogizm va prosodiya birgalikda ishlatilganda, nutqning hissiy va semantik
jihatdan chuqurlashishiga yordam beradi. Alogizmning mantiqqa zidligi
prosodiya yordamida ta'kidlanib, tinglovchiga yanada ta’sirliroq va qiziqarliroq
ko‘rinadi.
Shunday qilib, alogizm va prosodiya o‘zaro birlashib, nutqni yanada
boyitadi, kutilmagan ma’nolarni ifodalashda yordam beradi va tinglovchiga
kuchli hissiy ta’sir o‘tkazadi.
Ingliz adabiyotida alogizm tamoyiliga asoslangan stilistik vositalarni
prosodik birliklar orqali qanday ta’sir kuchiga ega ekanligini ko‘rsatib o‘tamiz:
Charles Dickens “The Pickwick Papers” asarida zevgmaga murojaat qilgan:
Misol: "Miss Bolo [...] went straight home, in a flood of tears and a sedan
chair."
Bu yerda "went" so‘zi bir vaqtning o‘zida ikki turli narsa – "a flood of tears"
(yig‘lash holati) va "a sedan chair" (fizik harakat) – bilan bog‘langan. Prosodik
jihatdan, bu ibora aytilganda "tears" so‘ziga urg‘u berish, "and a sedan chair"
МЕЖДУРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
99
qismida esa ovozni biroz balandlashtirish orqali humoristik effekt hosil qilinadi.
Pauza esa kutilmagan aloqani ta'kidlaydi. [1.35]
William Shakespeare “Hamlet” asarida katahrezadan foydalangan quyidagi
misolni ko’rib chiqamiz:
"I will speak daggers to her, but use none."
"Daggers" so‘zi "speak" bilan bog‘lanib, katahrezaga sabab bo‘ladi, chunki
bu so‘zlar bir-biriga mos kelmaydi (tovushlar qurol emas). Ushbu misolda
prosodik birliklar juda muhim: "daggers" so‘ziga urg‘u berish orqali gapning
kinoyali va kuchli ma’nosi ta’kidlanadi. Pauza esa "but use none" qismidan oldin
qilinib, mantiqiy kontrastni yaratadi. [2. 2]
William Shakespeare “Romeo and Juliet” asarida oksimorondan
foydalangan:
"O brawling love! O loving hate!"
"Brawling love" va "loving hate" iboralari bir-biriga zid bo‘lgan ma’nolarni
birlashtiradi va oksimoron hosil qiladi. Prosodik jihatdan, bu iboralarda "love"
va "hate" so‘zlariga urg‘u beriladi va bu ziddiyatli his-tuyg‘ularni kuchaytiradi.
Intonatsiya yuqoriga ko‘tarilib, hissiy dramatizmni oshiradi. [3.1]
George Orwell “Animal Farm” kitobida "
All animals are equal, but some
animals are more equal than others."
jumlasida parodokga murojaat qilgan. Bu
paradoks orqali Orwell jamiyatdagi adolatsizlik va kamsitishlarni tanqid qiladi.
Prosodik jihatdan, "equal" so‘ziga urg‘u berilib, pauza qilinadi, keyin "but"
so‘zidan keyin yana "more equal" iborasiga ta’kid beriladi. Bu yordamida
tinglovchiga mazkur g‘alati va ziddiyatli jumlaning ma’nosi ochib beriladi. [4. 10]
Ushbu misollarda prosodik birliklar (intonatsiya, urg‘u, pauza va ovoz
balandligi) stilistik vositalarning ma’nosini kuchaytirishga yordam beradi,
jumlaning ta'sirini tinglovchiga yanada jonliroq etkazadi.
Adabiyotlar:
1.
Popov. “Poetics” 1974.40p
2.
Аристотель. Собрание сочинений в 4-х томах. – М.: 1976 – 1983 гг. c
16-17
3.
Рассел Б. История западной философии. В 2-х т. Т. 1. – М.: «Миф»,
1993. C217
4.
Аристотель. Собрание сочинений в 4-х томах. – М.: 1976 – 1983 гг.
1061b 34-1062а
5.
Charles Dickens, The Pickwick Papers, Chapman & Hall, London, 1837,
Chapter: 35
6.
William Shakespeare, Hamlet, Scene: Act 3, Scene 2, First Folio, 1623
МЕЖДУРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
100
7.
William Shakespeare, Romeo and Juliet, Scene: Act 1, Scene 1, First Folio,
1623
8.
George Orwell, Animal Farm, 10, 1945, Secker & Warburg (UK)
