МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
82
ИШТИРОКЧИЛИКДА СОДИР ЭТИЛГАН ЖИНОЯТЛАР УЧУН
ЖАВОБГАРЛИКНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Таджиев Азамат Алибаевич
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси катта ўқитувчиси
Erkinbayev Akbar Otanazar o‘g‘li
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.12153150
Аннотация.
Суд-тергов амалиётида иштирокчиликда содир этилган
жиноятлар учун жавобгарликни белгилаш масаласида, жумладан, айрим
холатларда жиноят конунчилигида назарда тутилган иштирокчилик
турлари
ва
шаклларининг
нотўғри
талкин
килиниши
ёхуд
терговчиларнинг дастлабки тергов давомида жиноятда иштирок этган
шахслар килмишларини тўлик ёритиб бера олмаётганлигини ,
иштирокчиликнинг бажарувчи, ташкилотчи, далолатчи, ёрдамчи каби
турлари ёки
оддий, мураккаб, уюшган гурух ва жиноий уюшма
шаклларининг
зарурий
белгиларини
батафсил
исботлаб
бера
олмаётганлиги суд жароёнида ушбу шахсларга нисбатан жавобгарликни
белгилашда бир катор кийинчиликлар келиб чикишига сабаб бўлмокда.
Калит сўзлар:
оддий иштирокчилик, мураккаб иштирокчилик,
уюшган гурух ва жиноий уюшма
Миллий қонунчилигимизда иштирокчиликда содир этиладиган
жиноятлар учун жазо тизимини либераллаштириш.
Жиноятда иштирок этган шахсларнинг жавобгарлик доираси
Ўзбекистон республикаси Жиноят кодексининг 30-моддасида айтиб
ўтилган. Унга кўра, ташкилотчи, далолатчи, ва ёрдамчилар ҳам Жиноят
кодекси махсус кисмининг бажарувчини жавобгарликка тортиш учун
белгиланган моддаси билан жавобгарликка тортиладилар.
Иштирокчиларнинг содир этилган жиноят учун жавобгарлиги
жиноятнинг объектив ва субъектив белгиларига асосан белгиланади.
Бунда объектив томон — иштирокчилардан ҳар бирининг жавобгарлиги
Жиноят кодексининг умумий қисм қоидалари ва Махсус қисм нормасига
асосан белгиланади.
Иштирокчиликда содир этилган жиноят ҳар доим қасддан содир
этилиб, субъектив томондан иштирокчиларнинг жиноятнинг ижтимоий
огоҳлантирилганлиги, уларнинг хавфлилиги хусусида биргаликдаги
фаолияти, рухий томони эса кучларни бирлаштириш асосида жиноий
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
83
натижага эришиш ёки унга онгли равишда йўл қўйилишида олдиндан
ифодаланади.
Иштирокчиларнинг жавобгарлиги доирасини белгилаш учун жиноят
таркиби элементларидан ташкари, умумий ва махсус шартлар ҳам бўлиши
керак. Умумий шартлар ўз ичига иштирокчиликнинг турини, шаклини
тўғри белгилашни, иштирокчилик шакли жиноят таркибининг зарурий
белгиси эканлигини ёки унинг жазони оғирлаштирувчи ҳолат эканлиги
кабиларни
олади.
Мамлакатимизда
изчил
давом
этаётган
ислоҳотларни
чукурлаштириш ва эркинлаштириш жараёнида суд-ҳуқуқ соҳасини янада
такомиллаштириш юзасидан бир қатор чора-тадбирлар амалга оширилиб
келинмоқда. Маълумки, суд-ҳуқуқ соҳасини такомиллаштиришда хусусан,
жиноятда иштирокчилик учун жавобгарликни ва жазони дифференциация
қилиш масалаларининг назарий ва амалий жиҳатларини ҳар томонлама
ўрганиш, такомиллаштириш жиноий жазоларни килиш таҳлил чукур
ҳамда либераллаштириш боскичида, мухим аҳамият касб этади. Ушбу
вазифаларнинг самараси ўлароқ Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10
«Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига августдаги
кўшимчалар киритиш тўғрисида»ги қонунининг қабул ўзгартиш ва
қилиниши
мамлакатимизда
жиноий
жазо
тизимини
янада
либераллаштириш бўйича амалга оширилаётган ислоҳотларнинг яққол
мантиқий давомидир.
Шу билан биргаликда Жиноят кодексининг 56-моддаси "м" банди, яъни
жиноятнинг бир гурух шахслар томонидан олдиндан тил бириктирган
холда ёки уюшган гурух ёхуд жиноий уюшма томонидан содир этилиши,
жазони оғирлаштирувчи ҳолатлар деб ҳисобланишига карамасдан бу
кўринишда содир этилиши назарда тутилган жиноятларнинг - 41
тасининг жазо кисмига озодликни чеклаш тариқасидаги жазо тури
киритилди ва бу тоифадаги жиноятлар учун тайинланиши мумкин бўлган
жазо кисми либераллаштирилди.
Суд Жиноят кодексининг 54 ва 58-моддалари асосида озодликни
чеклаш тариқасидаги жазони тайилашда иштирокчиликда содир этилган
жиноятнинг хусусияти ва ижтимоий хавфлилик даражасини, қилмишнинг
сабабини, етказилган зарарнинг хусусияти ва микдорини, айбдорнинг
шахсини, жазони енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатларини хамда
ҳар бир айбдорнинг жиноят содир этишда иштирок этганлик даражасини
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
84
инобатга олиши белгиланган. Озодликни чеклаш жазо тури суд томонидан
маҳкумга нисбатан яшаш жойини у ёки бу сабаб билан тарк этишни
бутунлай тақиқлашдан ёки сутканинг муайян вақтида яшаш жойидан
чиқишни чеклашдан иборат бўлиб, фақат асосий жазо сифатида
қўлланади. Ушбу жазо тури олти ойдан беш йилгача муддатга, вояга
етмаганларга эса олти ойдан икки йилгача муддатга тайинланади ва суд
томонидан белгиланадиган органлар назоратида ўталади. Жазони ўташ
шартлари содир этилган килмишнинг хусусиятидан келиб чикиб, суд
томонидан белгиланади.
Таъкидлаш
жоизки,
мамлакатимизда
жиноий
жазоларни
либераллаштириш борасидаги ислоҳотлар инсонпарварлик, одиллик ҳамда
бағрикенглик принциплари билан уйгун равишда амалга оширилмокда.
Хусусан,
жиноят
қонунчилигига
киритилган
озодликни
чеклаш
тариқасидаги жазо тури билиб-билмай жиноят йўлига кириб қолган,
қилмишидан чин кўнгилдан пушаймон бўлиб, ҳаттоки иштирокчиликда
жиноят содир этиб тузалиш йўлига қатъий ўтганлар учун муайян
имкониятдир. Энг муҳими, мазкур жазо тури юкорида кайд этилган
приципларига тўла мос булиб, маҳкумларни ахлоқан тузатиш, уларнинг
жиноий фаолиятини давом эттиришига тўсқинлик қилиш ҳамда маҳкум,
шунингдек бошка шахслар томонидан янги жиноят содир этилишининг
олдини олишга хизмат килади.
Иштирокчиликда содир этилган жиноят ишлари бўйича дастлабки
тергов ҳаракатларини олиб боришда ва улар юзасидан суд жараёнини
ўтказишда инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашнинг ўзига хос
хусусиятлари борлиги бу масалага алоҳида эътибор билан ёндашишни
талаб этади. Жиноят иштирокчиларининг турлари ва шаклларига
боғлаган ҳолда ана шу ўзига хосликларнинг баъзиларини кўриб чиқамиз.
Миллий конунчилигимиздаги Жиноят кодексимиз махсус қисмида
келтирилган жиноятларга эътибор қаратсак, уларнинг барчасида ҳам
Иштирокчиликда содир этиб бўлмайди. Шу нуқтаи назардан ёндашадиган
бўлсак, иштирокчиликда асосан мураккаб таркибли жиноятлар содир
этилишининг гувоҳи бўламиз.
Ўтмишда иштирокчиликда содир этиладиган жиноятлар хусусида
сўз Юритилганда кишилар онгида, одатда, шахсга қарши ва иқтисодиёт
сохасидаги жиноятлар хакида тасаввур пайдо бўлган. Бугунги кунда эса
ўта хавфли жиноятлар, хусусан, тинчлик ва инсоният хавфсизлигига
қарши жиноятларнинг аксарият қисми иштирокчиликда содир этилмокда,
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
85
шу боис халқаро майдонда ҳам, мамлакатимизда хам уюшган
жиноятчиликка карши кураш кескин кучайтирилмокда. Зеро, бугунги кунга
келиб жиноятда иштирокчилик масаласи кўпрок трансмиллий хусусият
касб этаётганлиги билан ҳам инсониятга катта хавф тугдирмокда.
Жиноят хукуки назариясида жиноий жавобгарлик асосларини
фикрлар илгари сурилган. Жумладан, борасида турли Д.Р. Курбонов жиноий
жавобгарликнинг амалга оширилиши жиноят, жиноят-процессуал ва
жиноят-ижроия
конуни
мазмунидан
келиб
чикадиган
шахсий
мажбуриятларии ихтиёрий ижро этишни тақозо этади. Жиноий
жавобгарлик шахснинг жиноят қонунида белгиланган такикларни
бузганлиги туфайли вужудга келади. Жиноят содир этилганига қадар
жиноят конунининг нормаси шахсга масъулият юклайди ва уни ижобий
хулк-атворда бўлишга чорлайди», деб таъкидлайди. Шунингдек, М.А.
Назаров жиноий жавобгарликни хукукий муноса-батлар мажмуи сифатида
бахдпаб, уни жиноий жавобгарликка тортиш учун асоснинг келиб чикиши,
жиноий жавобгарликнинг бошланиши, жиноий жавобгарликнинг амалга
оширилиши ва жиноий жавобгарликнинг хукукий окибати" каби тартибда
куриб чикиш зарурлигини айтиб утади. Дархдкикат, шахсни жавобгарликка
тортиш учун аввало муайян килмишнинг содир этилиши жиноят
конунчилигида жиноий жавобгарликни келтириб чикариши ҳамда ушбу
килмишни аник шахе шахсни жиноий содир этилганлигини аниклашни, яъни
жавобгарликка тортиш учун аввало унинг Жиноят кодекси Махсус кисмида
жиноят деб белгиланган килмишни содир этганлигини аниклаш талаб
этилади.
Шу сабабли жиноят кодексининг 16-моддаси иккинчи қисмида «Ушбу
Кодексда назарда тутилган жиноят таркибининг барча аломатлари
мавжуд бўлган килмишни содир этиш жавобгарликка тортиш учун асос
бўлади», деб белгиланади. М. Х. Рустамбаев эътироф этганидек, «мазкур
қоида
бир
шахс
томонидан
содир
этиладиганжиноятга
хам,
иштирокчиликда
содир
этиладиган
жиноятларга
ҳам
бирдек
тааллуқлидир. тааллуклидир. Шу сабабли иштирокчилик жиноий
жавобгарликнинг қўшимча асосларини вужудга келтирмайди». Бирок,
жиноят конунчилигининг таъкидланган қоидаси бир карашда фақат
бажарувчининг тугалланган жиноятини содир этишига нисбатан
қаратилганидек кўринади. Чунки жиноят таркибининг барча аломатлари
мавжуд бўлган қилмиш жиноятнинг бажарувчиси томонидан содир
этилади, колган иштирокчилар эса бажарувчи содир этган жиноятда
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
86
бевосита катнашмайди, балки улар аник шахсни жиноятга ундаш билан
жиноятни юзага келтиради (далолатчи) ёки унинг содир этилишига
рахбарлик килади, шунингдек бошкача тарзда кумаклашади (ташкилотчи
ёки ёрдамчи). Шу боис битта шахс ёки бирга бажарувчилар томонидан
содир этилган жиноят учун жавобгарликни белгилаш қийинчилик
туғдирмайди, бирок жиноят роллари тақсимланган ҳолда бир нечта
шахслар иштирокида ёки уюшган гуруҳ ёхуд жиноий уюшма томонидан
содир этилган бўлса, бу ҳолат уларнинг жавобгарлигини белгилашда
муайян кийинчиликларни келтириб чикариши мумкин.
Айнан шунинг учун ҳам амалдаги жиноят қонунининг 58-моддаси
тўртинчи қисмида «Иштирокчиликда содир этилган жиноят учун жазо
тайинлашда суд ҳар кайси айбдорнинг жиноятда иштирок этганлик
хусусияти ва даражасини хисобга олади», деган коидани белгилаб куйган.
Дархакикат, жиноятнинг ҳар бир иштирокчиси ўз айби билан қамраб
олинган боис жиноят бўлиши даркор. Шу жавобгар килмиши учун
иштирокчиларининг жавобгарлиги - уларнинг жиноятда фактик иштирок
этганлиги даражаси ва хусусияти билан белгиланади. Бунда жиноятда
иштирок этиш хусусияти жиноят иштирокчисининг жиноят содир
этишда бажарган роли (бажарувчи, ташкилотчи, далолатчи, ёрдамчи)дан
келиб чиққан холда аникланади. Жиноятда иштирок этиш даражаси эса
жиноят иштирокчисининг жиноий натижага эришиш учун кўшган хиссаси,
жиноий фаолиятининг ҳажми Ва Жиноят содир этишдаги фаоллиги билан
аникланади". Аммо, қонун талабига кўра, суд иштирокчиларга жазо
тайинлашда ушбу қоидага амалкилиши керак.
Бирок,
Жиноят
иштирокчиларининг
турлари,
юқорида
таъкидлаганимиздек, ижтимоий хавфлилик нуктаи вa назаридан бири-
биридан фарқ қилади. Хусусан, тадқиқотларда қайд этилишича, улар ичида
ижтимоий хавфлилик нуктаи назаридан энг хавфлиси ташкилотчи,
бажарувчи, сўнгра далолатчи ёрдамчилар туради. Бирок, афсуски,
амалдаги жиноят конуни нормаларида жиноят иштирокчиларининг
жиноятда иштирок этганлик хусусияти ва даражасини инобатга олишни
аникловчи алохида коида назарда тутилмаган. Чунончи, жиноятда
иштирок даражаси ўхшаш иштирок этиш этиш хусусияти Ва тушунчалар
бўлиб, суд уларни аниклашда умумий коидаларга амал килади ва шундан
келиб чиккан холда ўзининг ички ишончи, аникланган далиллар ва
бошкаларга таянган ҳолда уларнинг хавфлилик даражасини аниклайди.
Мадомики, ҳар кандай шахс қонунда изоҳ берилмаган тушунчани турлича
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
87
тушунади ва уни турлича талқин килади. Айни пайтда, судлар ҳам бундан
мустасно эмас.
Ҳолбуки, жиноятда иштирокчилик амалга ошмаган ҳолатда
бажарувчи, ташкилотчи, далолатчи ёки ёрдамчининг жавобгарлигини
белгилаш масаласи юридик адабиётларда турлича ҳал килинади. Масалан,
айрим муаллифлар жиноят содир этилишида ташкилотчи, далолатчи ёки
ёрдамчининг килмиши ўзларига боглик бўлмаган ҳолатларга кўра амалга
ошмаганида, ташкилотчи, далолатчи ёки ёрдамчининг жавобгарлиги
бажарувчининг жавобгарлигига боглик холда (иштирокчиликнинг
принципи буйича) куриб чикилиши зарурлигини таъкидлайдилар. Уларнинг
назарида, агар бажарувчи бошка иштирокчилар билан режалаштирилган
жиноятни амалга оширгунга қадар вафот этган бўлса ёхуд жиноятни
ўзига боғлиқ бўлмаган ҳолатларга кўра содир эта олмаса, қолган
иштирокчилар ҳам жавобгарликка тортилмасликлари лозим. Айни
вактда, бошқа муаллифлар иштирокчилик амалга ошмаса, ташкилотчи
ёки далолатчининг жавобгарлиги жиноятни ташкиллаштиришга ёки унга
далолат қилишга суиқасд орқали келиб чиқишини, ёрдамчининг
жавобгарлиги эса бундай ҳолда умумий асосларга кўра ҳал қилинишини
таъкидлайдилар. Бошка бир гуруҳ муаллифларнинг фикрича, амалга
ошмаган иштирокчиликда ҳар бир айбдор ўз айби билан қамраб олинган
жиноят буйича жавобгарликка тортилиши, шу боис бажарувчи
келишилган жиноятни ўзига боғлиқ бўлмаган ҳолатга кўра содир этмаса
ёки оҳирига етказмаган бўлса, қолган иштирокчилар жиноятга
тайёргарлик, жумладан, А.С. Якубов, амалга ошмаган иштирокчилик
ташкилотчи, далолатчи ёки ёрдамчининг хатти-ҳаракатини жиноятга
тайёргарлик кўриш ёки суикасд килиш сифатида баҳолаб, жиноят кодекси
25-моддасининг биринчи ёки иккинчи қисмига биноан ҳамда Жиноят
кодекси Махсус кисмининг содир этилмай колган қилмиш учун
жавобгарликни назарда тутувчи моддасига мувофиқ квалификация килиш
зарурлигини ёзади".
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, иштирокчиликда содир этиладиган
мавжуд миллий қонунчиликни жиноятларга қарши курашишда- мавжуд
миллий қонунчиликни такомиллаштириш, иштирокчиликда содир
этиладиган жиноятларга қарши курашиш ва уларнинг олдини олиш бўйича
кенг қамровли комплекс чора-тадбирларни амалга ошириш, бу соҳадаги
халқаро ҳамкорликни янада ривожлантириш, ривожланган давлатлар
жиноят қонунчилиги жазо тизимининг ижобий хусусиятларини урганиб
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
88
миллий қонунчилигимизга тадбик этиш, ушбу турдаги жиноятларга
карши курашда ижобий натижаларга эришиш имкониятини яратади
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Муродов Б., Қулбеков О. Номусга тегиш жиноятларини тергов қилишда
исботланиши лозим бўлган ҳолатлар //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. –
Т. 3. – №. 1. – С. 98-104.
2. Муродов Б.Б. Основания прекращения уголовного дела в связи с
истечением срока давности привлечения к ответственности (опыт
Узбекистана) //Вестник экономической безопасности. – 2016. – №. 1. – С.
177-182.
3. Муродов Б.Б Совершенствование основания прекращения уголовного
дела в связи с истечением срока давности привлечения к ответственности
//Обзор законодательства Узбекистана. – 2016. – №. 3. – С. 47-50.
4. Муродов Б. Совершенствование основания прекращения уголовного
дела в связи с истечением срока давности привлечения к ответственности
//Обзор законодательства Узбекистана. – 2017. – №. 1. – С. 69-72.
5. Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в
уголовном процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-
176.
6. Суюнов Ш., Хусинов Ш. Рецидив жиноятчилик тушунчаси ва унинг
аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 4. – С. 150-156.
7. Суюнов Ш., Исмайлова Ш. Бир гуруҳ шахслар томонидан содир
этиладиган жиноятларни тергов қилишда юзлаштириш тергов
ҳаракатининг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. –
Т. 3. – №. 4. – С. 140-144.
8. Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш
истиқболлари //Академические исследования в современной науке. –
2023.
Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.