МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
5
ПОЛИЗ ҚЎНҒИЗИНИНГ ЗАРАРИ
Жўраев Бахриддин Хўшбоқович
Алланазаров Олимжон Яхшибойевич
Ўсимликлар карантини ва ҳимояси илмий
тадқиқот институти Сурхондарё филали
https://doi.org/10.5281/zenodo.13231739
Аннотация:
Мақолада полиз қўнғизининг полиз мевасига зарари,
полиз қўнғизининг ривожланиши ва тарқалиши тўғрисида фикр
юритилади.
Калит сўзлар:
Полиз, зараркунанда, полиз қўнғизи, личинка, ғумбак,
тухум, гул, мева, қовун,тарвуз, қовоқ
.
Аннотация:
В статье рассмотрено развитие и распространение
бахчевая каровка в том числе повреждение им плодов бехчевых култур.
Ключевые слова:
бахчевых, вредитель, бахчевая коровка, личинка,
куколка, яйца, цветок, пладые, дыня, арбуз, тыква.
Summary:
The article considers the development and spread of the melon
bunting, including its damage to the fruit of melon shrubs.
Key words:
Melons, pests, melon beetles, larvae, fungi, eggs, flower,
fruit, melon, watermelon, pumpkin.
Сурхондаре Вилоятининг Қулаи Тупроқ-Иқлим Шароити Полиз
Экинларидан Му л Ҳосил Етиштириш Имкониятини Беради. Об-Ҳавонинг Иссиқ
Кунлари Ку плиги Қовун, Бодринг, Қовоқ Ва Тарвузни Эрта Экиб (Қисман Пле нка
Остига) Эрта Хосил Етиштириш Имкониятини Беради. Биз Ў тказган
Тадқиқотларимизнинг Асосии Мақсади, Бу Экинларни Зарарлаши Мумкин
Бу лган Ҳашоратларни Аниқлаб Биологик Ҳамда Бошқа Самарали Кураш
Ў тказиш Тизимини Белгилашдан Иборатдир [6;].
Вилоятимизда Полиз Экинлари Қадимдан Экилиб Келае тган Тур
Ҳисобланиб, Ў симликлар Систематикасида Ошқовоқлар (Cucurbitacae) Оиласига
Мансуб Бу лган Қовун (Cucumis Melo L), Тарвуз (Citullus Lanatusl), Ошқовоқ
(Cucurbita Pepo L) Турлари Экилади. Полиз Экинларининг Ҳоҳлаган Турини
Озиқ-Овқат Сифатида Инсон Ва Бошқа Организмлар Кенг Фои даланиб,
Таркибидаги Киме вии Моддаларнинг Ку пчилиги Организмга Тез Су рилиб,
Доривор Хусусиятга Эгадир. Аммо Кеи инги И илларда Зараркунандалар Туфаи ли
Етиштирилае тган Ҳосилнинг Бир Қисми И у қотилмоқда. Полиз Экинларининг
Жиддии Зараркунандаларидан Бири Полиз Қу нғизи Бу либ, Су нги И илларда
Юқори Ва Сифатли Ҳосил Олишга Жиддии Зарар Етказмоқда.
Ўзбекистонда кокциналидларнинг фитофаг турларидан полиз
қўнғизи (Epilachna chrysomelina) полиз ўсимликлари билан озиқланадиган
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
6
ягона тур хисобланади. Тадқиқотчи муалифларнинг маълумотига кўра бу
тур
Кавказорти
ўлкаларида;
Ўрта
Осиё
Республикаларидан
Туркаманистонда, Тожикистонда ва Ўзбекистоннинг жанубийда кенг
тарқалган [1;2;3;7].
Полиз қўнғизи ва личинкалари полиз экинларидан қовун, тарвуз,
бодринг, ҳандалак ва қовоқнинг барг, поя, гул ҳамда мевалари билан
озиқланиб жиддий зарар етказади. Айниқса қўнғиз ва личинкалар
қовуннинг вегетатив ва генератив органларини жиддий зарарлайди, ҳатто
қовун, хандалакнинг етилган меваларини тешиб кириб чуқурчалар ҳосил
қилади
[1;2;7].
Полиз кўнғизининг тарқалиши, кўпайиши, зарари ва унга
қарши кураш чоралари ўтган асрнинг 60-80-йилларида Азарбойжон,
Тожикистон, Туркманистон, Ўзбекистон республикаларида тадқиқотчилар
томонидан ўрганилган. Аммо кейнги 40-50 йилдан буён Республикамизда
бу зараркунанда ҳашарот ўрганилмаган.
Тадқиқот усули ва жойи:
Республикамизнинг Сурхондарё вилояти
полиз майдонларида 2021-2023 йиллар мобайнида олиб борилди. Полиз
кўнғизини ўрганиш бўйича илмий тадқиқотлар кузатиш, тажриба,
таққослаш усулларида, Тадқиқотларда Фенологик ва фаунистик кузатиш
ишлари В.П.Паллий [4] ҳамда А.Қулмаматовнинг [5] услубий
қўлланмалари ёрдамида бажарилди.
Тадқиқот натижалари
: Республикамизнинг Самарқанд, Бухоро,
Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятининг жанубий туманларида Термиз,
Ангор, Шерабод, Музработ, Жарқўрғон, Қумқўрғон туманларида Полиз
қўнғизи кенг тарқалган. Зараркунанда қовун, тарвуз, бодринг, ҳандалак
экинларига 70-80% гача зарар етказади.
Полиз қўнғизининг зарари эрта баҳорда қўнғизлар пайдо бўлгандан
бошланади. Қўғизларнинг қишлов жойларидан чиқиши анча чўзилиб,
апрел ойининг ўрталаридан май ойининг ўрталаригача кузатилади.
Қишлаб чиққан қўнғизлар полиз экинларининг бариги билан икки уч кун
озиқлангач улар жуфтлашиб бир кундан кейин баргларнинг орқа қисмига
тўп-тўп қилиб тухум қўя бошлайди. Тухумлардан личинкалар беш- олти
кун ўтгач чиқади ва дарҳол ёш баргларинг орқа қисмида тўп тўп бўлиб
барги эпидермисини кемириб озиқланишга киришади. Личинкалар
иккинчи ёшдан, учинчи ёшдан эса оммавий равишда баргларга тарқала
бошлайди.
Термиз туманидаги Айритом, Навруз, Истиқилол, Гулбаҳор,
Жарқўрғон туманидаги Ҳалқобод, Зартепа, Қумқўрғон туманидаги
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
7
Янгиқишлоқ, Янгиер, Хўжамулки, Шеробод туманидаги Ў.Туропов,
Талашқон худудларида полиз қўнғизи кенг тарқалган бўлиб,
кузатишларимиз давомида кичкина ёшдаги личинкалар полиз экинлари
барглари билан катта ёшдаги личинкалар ва қўнғизлар полиз
экинларининг баргидан ташқари, гули, меваси билан озиқланиб ҳатто
мевани тешиб кирганлиги туфайли мевалар бутунлай яроқсиз ҳолга
келганлиги қайд этилди (1-расм).
1-расм. Полиз қўнғизи ва личинкаларининг зарари (орг.).
Термиз тумани “Айритом” маҳалласида аҳоли томорқаларида
мониторинг ўтказилганда бир туп эртачи қовунда ўртача личикалар 7-8
тани, қўнғизлар 3-4 тани, тарвузда личикалар 3-4 тани, қўнғизлар 2-3
тани, қовоқда эса личикалар ва қўғизлар 1-2 донани, Қумқўрғон туманинг
янгиқишлоқ маҳалласидаги аҳоли томорқаларида эса бир туп қовунда
личикалар 4-5 тани, қўнғизлар 2-3 тани, тарвузда личикалар 2-3 тани,
қўнғизлар 1-2 тани, қовоқда эса зараркунанда аниқланмади. Бундан
кўриниб турибдики полиз қўнғизининг севиб исътемол қилувчи ўсимлиги
эртанги қовуннинг барча навлари ҳисобланади. Кейинги ўринда эса
тарвуз ўсимлиги туради. Полиз қўнғизи қовун ва тарвуз бўлмаган
далалардагина ошқовоқ билан озиқланади.
Сурхондарё вилояти шароитида тадқиқот ўтказилган йиллари полиз
қўнғизи эрталаб ва кечқурун ҳаво ҳарорати 25
0
-30
0
С бўлган ҳолатда фаол
бўлиб, кун ўртасида эса яъни ҳаво ҳарорати 35
0
Сдан юқори кўтарилганда
ҳаракати ва озиқланиши сусайиб улар барглар остига соя жойларга баъзан
эса тупроқнинг юза қатламидаги пана жойларга кириб кетади. Баҳорда ва
кузда эрталаб кечқурун салқин бўлиб кунлик ҳаво ҳарорати 20-25
0
С
атрофида бўлганда қўнғизлар кун ўртасида фаол озиқланади.
Сурхондарё вилояти шароитида мавсумда Полиз қўнғизининг 3-4
авлоди ривожланади. Аммо баъзи йиллари тўртинчи авлоди
тугалланмасдан нобуд бўлади.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
8
Хулоса:
Сурхондарё вилояти шароитида полиз экинлари зараркунандаси
бўлган полиз қўнғизи вилоятнинг жанубий туманларида кенг тарқалган
бшлиб ёз давомида эрталаб ва кечқуринлари актив бўлиб барг, гул,
мевалар билан озиқланиб, қарши кураш ўтказилмаган далаларда 40-50 %
гача зарар етказиши кузатилади.
Адабиётлар:
1.
Алланазаров О.Я., Хайтмуратов А.Ф. Полиз қўнғизининг полиз
мевасидаги зарари “Агро Кимё Ҳимоя ва ўсимликлар карантини” – Махсус
сон (2). 2022. - Б.8-9.
2.
Алланазаров О.Я. – Epilachna chrysomelina Fabr. - Полиз
зараркунандаси., “Агро Кимё Ҳимоя ва ўсимликлар карантини” – № 3-сон.
2022. - Б.19-21.
3.
Атаева М.А. Материалы по биологии и экологии бахчевой коровки в
Таждикистане. Извест АН тажд.ССР, отд. биологич.наука, 1972, (146)
4.
Палий В.Ф. Методика фенологических и фауниcтических
исследований насекомых. -Фрунзе. -1966.- 238 с.
5.
Қулмаматов А. Ўмуртқасизлар зоологаясидан ўқув дала амалиёти //
Ўқув қўлланма. –Тошкент: Ўқитувчи. - 2004. - 200 б.
6.
Р.Ғайимов., Ш.Т.Хўжаев Полиз экинларида эпиляхнанинг зарари
“Тупроқ унумдорлигини ошириш, ғўза ва ғўза мажмуидаги экинларни
парваришлашда манба тежовчи агротехнологияларни амалиётга жорий
этишнинг аҳамияти” мавзусидаги Халқаро илмий-амалий анжумани
маърузалари асосидаги мақолалар тўплами 2012, 445-448б.
7.
Хайтмуратов А.Ф., Алланазаров О.Я. Epilachna chrysomelina Фабр. -
Полиз экинларининг хавфли зараркунандаси. ”Хоразм Маъмун академиси
ахборатномаси”. – Хива, 2021. –№ 11. – Б.143-146.
