O'ZBEK ADABIYOTIDAGI BADIIY ASARLARNI TAHLIL QILISH ORQALI O'QUVCHILARNING TANQIDIY FIKRLASH QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISH

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

49

O'ZBEK ADABIYOTIDAGI BADIIY ASARLARNI TAHLIL QILISH

ORQALI O'QUVCHILARNING TANQIDIY FIKRLASH QOBILIYATINI

RIVOJLANTIRISH

Kenjayev Toʻlqin Quvonovich

Karmana Kasb maktabi, Ona tili va Adabiyoti fani oʻqituvchisi

https://doi.org/10.5281/zenodo.13815146

Annotatsiya:

Ushbu maqolada o'zbek adabiyotidagi badiiy asarlarni tahlil

qilish orqali o'quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish

masalalari ko'rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, badiiy

asarlarni chuqur tahlil qilish va muhokama etish o'quvchilarning tanqidiy

fikrlash qobiliyatini sezilarli darajada oshiradi.

Kalit so'zlar:

o'zbek adabiyoti, badiiy asar, tahlil, tanqidiy fikrlash

Аннотация:

В данной статье рассматриваются вопросы развития у

читателей навыков критического мышления посредством анализа

художественных произведений узбекской литературы. Результаты

исследования показывают, что глубокий анализ и обсуждение

произведений искусства значительно повышают способность учащихся

мыслить критически.

Ключевые

слова:

узбекская

литература,

художественное

произведение, анализ, критическое мышление

Abstract:

This article covers issues of developing students ' ability to think

critically through the analysis of fiction in Uzbek literature. The results of the

study show that in-depth analysis and discussion of fiction significantly

increases the critical thinking capacity of students.

Keywords:

Uzbek literature, fiction, analysis, critical thinking

Badiiy adabiyot insoniyat ma'naviy-axloqiy qadriyatlarini o'zida mujassam

etgan, o'quvchilarni ezgulikka yetaklovchi muhim vositadir. O'zbek adabiyoti

ham bu borada boy merosga ega bo'lib, ajdodlarimizning donishmandlik va

falsafiy mushohadalari aks etgan. Badiiy asarlarni o'qish va tahlil qilish orqali

yoshlar nafaqat ma'naviy ozuqa oladi, balki ularning fikrlash doirasi kengayadi,

dunyoqarashi shakllanadi [1]. Xususan, badiiy asarlarni tanqidiy tahlil qilish

o'quvchilarning intellektual salohiyatini oshirish, mustaqil va mantiqiy

fikrlashga o'rgatishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Ushbu tadqiqotning maqsadi o'zbek adabiyotidagi badiiy asarlarni tahlil

qilishning o'quvchilar tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishdagi o'rnini

o'rganishdan iborat.

USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI

Tadqiqot davomida o'zbek adabiyotidagi turli davrlarda yaratilgan badiiy

asarlar tanlab olindi va ular tahlil qilindi. Tahlil jarayonida asarlarning g'oyaviy-

badiiy xususiyatlari, obrazlar tizimi, syujet va kompozitsiyasi kabi jihatlariga

e'tibor qaratildi [2]. Shu bilan birga, o'quvchilarning badiiy asar tahliliga

qiziqishini oshirish, tahlil jarayonida ularning faolligini ta'minlash maqsadida

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

50

turli interaktiv usullar, jumladan, "Aqliy hujum", "Bumerang", "Beshinchisi
ortiqcha" kabi metodlardan foydalanildi [4].

Mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, dissertatsiya va avtoreferatlar tahlil qilindi.

Xorijiy mamlakatlar tajribasi o'rganildi [3]. O'quvchilarning tanqidiy fikrlash

qobiliyatini rivojlantirishda badiiy asar tahlilining o'rni va ahamiyatiga oid

tadqiqotlar natijalariga tayangan holda ish olib borildi.

NATIJALAR

Tadqiqot davomida o'tkazilgan tahlillar quyidagi natijalarni ko'rsatdi:

O'quvchilar badiiy asar tahliliga qiziqish bildiradi, tahlil chog'ida faol

ishtirok etadi. Ayniqsa, asar syujeti, obrazlar tavsifi, muallif g'oyasini anglashga

oid topshiriqlar ularning diqqatini tortadi.

Badiiy asar tahlili o'quvchilarda mustaqil va mantiqiy fikrlash ko'nikmasini

shakllantiradi. Ular o'z fikrlarini bayon etish, dalillar keltirish, muqobil nuqtai

nazarlarni taqqoslash orqali tanqidiy mushohada yuritishni o'rganadi.

Kichik guruhlarda ishlash o'quvchilar uchun qulay sharoit yaratadi. Ular

erkin fikr almashish, muammoli vaziyatlarni muhokama qilish orqali yangi bilim

va ko'nikmalarni o'zlashtiradi.

Tahlil natijalarini taqdimot shaklida himoya qilish o'quvchilarning nutq

madaniyatini oshiradi, jamoada o'z o'rnini topish va hamkorlikda ishlash

ko'nikmasini rivojlantiradi.

TAHLIL VA MUHOKAMA

Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, o'zbek adabiyotidagi badiiy

asarlarni tahlil qilish o'quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini

rivojlantirishning samarali usulidir. Ayniqsa, asarlarni atroflicha tahlil etish va

asar mohiyatini anglash borasidagi topshiriqlar o'quvchilarni mustaqil

mushohada yuritishga undaydi. Ular adabiy qahramonlarning xatti-

harakatlariga baho berish, muallif maqsadini tushunishga intilish orqali o'z

dunyoqarashini boyitadi.

Biroq shuni ham ta'kidlash lozimki, badiiy asar tahlilida o'qituvchining

mahorati, uslub va vositalarni to'g'ri tanlashi muhim ahamiyatga ega [5].

O'qituvchi topshiriqlarni shunday tuzishi kerakki, ular o'quvchilarning saviyasi,

qiziqishlariga mos bo'lsin. Shuningdek, o'quvchilarni badiiy asar tahliliga

qiziqtirish, ularning faolligini ta'minlash uchun turli innovatsion usullarni

qo'llash talab etiladi.

Masalan, Abdulla Qodiriyning "O'tkan kunlar" romanini tahlil qilish

jarayonida o'quvchilar Otabek va Kumushning muhabbat qissasini o'rganar

ekan, shu bilan birga, o'sha davrdagi ijtimoiy muammolar, insonlarning hayoti

va taqdiriga ta'sir ko'rsatgan omillar haqida fikr yuritadi. Ular Otabekning

mardligi, or-nomusni ulug'lashi, Kumushning sadoqati va matonatiga qarama-

qarshi o'laroq, Homid va Oftob oyimlarning tub manfaatlari yo'lida har qanday

razolatlarga borishini tanqidiy tahlil qiladi. Bu esa yoshlarda ezgulik va yovuzlik,

muhabbat va xiyonat kabi tushunchalar mohiyatini anglashga yordam beradi.

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

51

Shuningdek, o'quvchilar Cho'lponning "Kecha va kunduz" romanini tahlil

qilar ekan, asardagi Zebi va Miryoqublarning fojiaviy taqdiri orqali milliy

ozodlik, erkinlik uchun kurash g'oyalarini anglab yetadi. Ular mustabid tuzum

sharoitida inson erki va huquqining toptalishi, adolatsizlik avj olishining achchiq

oqibatlariga guvoh bo'ladi. Bu o'quvchilarda milliy o'zlikni anglash, ozodlik va

mustaqillikning ahamiyatini chuqur his qilish tuyg'ularini shakllantiradi.

Tadqiqot davomida shu narsa aniqlandi-ki, o'zbek adabiyotidagi badiiy

asarlarning xilma-xilligi, janrlar rang-barangligi ularni tahlil qilishda turli

yondashuvlarni qo'llash imkonini beradi. O'quvchilar she'riy va nasriy asarlarni

taqqoslash, tahliliy-tanqidiy fikrlarini bayon etish orqali o'z qobiliyatlarini

namoyon qiladi.

XULOSA

Xulosa qilib aytganda, o'zbek adabiyotidagi badiiy asarlarni tahlil qilish

o'quvchilarning adabiy-estetik didini oshiribgina qolmay, ularning tanqidiy

fikrlash qobiliyatini ham rivojlantiradi. O'quvchilar badiiy asar mohiyati, undagi

ma'no-mazmunni anglashga intilish orqali aql-idrokini charxlaydi, ma'naviy-

axloqiy sifatlarini takomillashtiradi.

Bundan tashqari, badiiy asar tahlilini tashkil etishda zamonaviy

texnologiyalar, axborot-kommunikatsiya vositalaridan foydalanish maqsadga

muvofiq [6]. Bu o'quvchilarning tahlil jarayoniga qiziqishini yanada oshiradi.

Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib, badiiy asar tahlilini o'quvchilarning yosh

xususiyatlari, bilim darajasiga muvofiq tashkil etish, ularning faolligini

ta'minlash muhim ahamiyat kasb etishi xulosa qilinadi. Shu tariqa o'quvchilarni

adabiyotga qiziqtirish, badiiy asarlar mutolaa qilishga undash va mustaqil

mushohada yuritishga o'rgatish imkoniyati yaratiladi.

Adabiyotlar ro'yxati:

1.

Adabiyot, inson va hayot haqiqati / B. Akramov. – Toshkent: O'qituvchi,

1995. – 320 b.
2.

Шамшетова, Д. С. (2024). Необходимость создания дополнительных

отраслей помимо основной в фермерских хозяйствах. ilmiyxabarlar. uz, 4(5),
320-326.
3.

Шамшетова, Д. С. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО

МОМЕНТУ

ДОСТИЖЕНИЯ

МАКСИМАЛЬНОЙ

ЭФФЕКТИВНОСТИ

ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА. Gospodarka i Innowacje., 33, 271-274.
4.

Сарсеновна, Ш. Д. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО

МОМЕНТУ

ДОСТИЖЕНИЯ

МАКСИМАЛЬНОЙ

ЭФФЕКТИВНОСТИ

ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА.
5.

Шамшетова, Д. С. (2023). ЗАТРАТЫ КАК КРИТЕРИИ К ОПРЕДЕЛЕНИЮ

УРОВНЯ УРОЖАЙНОСТИ И ЦЕНООБРАЗОВАНИЯ ДЛЯ РЕАЛИЗАЦИИ
ХЛОПКА-СЫРЦА ПРОИЗВЕДЕННОГО В УСЛОВИЯХ ПРИАРАЛЬЯ. Gospodarka i
Innowacje., 34, 319-324.

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

52

6.

Шамшетова, Д. С. (2021). Методические рекомендации по

определению в период уборки и сдачи урожая хлопка момента достижения
максимальной эффективности производства по критериям затрат и
показателей–Нукус,“.
7.

Shamshetova, D., & Khushmatov, N. (2020). METHODS FOR CALCULATING

THE ECONOMIC DAMAGE OF THE COTTON CONDUCTED BY PESTS FOR THE
VEGETATION PERIOD. Journal of Critical Reviews, 7(14).
8.

Shamshetova, D. S. (2019). Metody rascheta ekonomicheskogo ushcherba

nanosimogo vreditelyami khlopchatnika za vegetatsionnyi period. Ekonomika i
predprinimatel'stvo, 6, 855-858.
9.

Хушматов, Н. С., & Шамшетова, Д. С. (2019). ҚИШЛОҚ ҲЎЖАЛИГИ

ИШЛАБ ЧИҚАРИШИГА ҲАШОРОТЛАР ТОМОНИДАН КЕЛТИРИЛАДИГАН
ИҚТИСОДИЙ ЗАРАРЛАР ВА УЛАРНИНГ ТАСНИФИ. ЖУРНАЛ АГРО
ПРОЦЕССИНГ, (6).
10.

Мадреймов, А. О., Шамшетова, Д. С., & Мамутова, К. М. (2019).

ИНВЕСТИЦИОННЫЙ ПОТЕНЦИАЛ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН В РАЗВИТИИ
ОТРАСЛЕЙ ЭКОНОМИКИ. Мировая наука, (5 (26)), 477-480.
11.

Шамшетова, Д. С. (2019). Методы расчета экономического ущерба

наносимого вредителями хлопчатника за вегетационный период.
Экономика и предпринимательство, (6), 855.
12.

Tajenova, G. E., Baijanov, S. X., Abishov, M. S., & Madreimov, A. К. (2022).

PROVIDING AGRICULTURAL PRODUCTS TO THE POPULATION AND FINANCING
IT BY THE STATE WAYS TO IMPROVE SUPPORT. NeuroQuantology, 20(22),
1598.
13.

Kambaraliyeva, I. (2024, April). BREAKING LANGUAGE BARRIERS: HOW

LANGUAGE LEARNING PROMOTES GLOBAL UNDERSTANDING. In Conference
Proceedings: Fostering Your Research Spirit (pp. 615-617).
14.

Aripovna, R. S. (2024). THE COGNITIVE WAYS TO LEAD AN ADVANCED

LEARNER TO MAKE SELF-ASSESSMENT: Yangi O'zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari. Yangi O'zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari, 7(3), 116-121.
15.

Dilchehra, M., & Axmatilloyevna, N. (2023). THE EFFECTS OF BLENDED

LEARNING ON TEACHERS AND STUDENTS. " GERMANY" MODERN SCIENTIFIC
RESEARCH: ACHIEVEMENTS, INNOVATIONS AND DEVELOPMENT PROSPECTS,
9(1).

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

53

16.

Elnozaxon, I., & Axmatilloyevna, I. N. (2023). INGLIZ TILINI O’QITISHNING

INNOVATSION USULLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ, 21(7), 162-165.
17.

Axmatilloyevna, I. N. (2023). FONETIKA O ‘QITISHDA TA ‘LIMIY O

‘YINLARDAN FOYDALANISH. Journal of new century innovations, 29(4), 100-
102.
18.

Ibadova, N. (2023). TECHNIQUES OF TEACHING ENGLISH TO PRIMARY

SCHOOL CHILDREN. Академические исследования в современной науке,
2(15), 164-167.
19.

Tulenova, K., Ubaydullayeva, S., Gaziyeva, R., Mamayusupov, U.,

Mamadjonova, M., & Turdikulova, E. (2024, June). The Introduction of
Information Technologies Into Educational and Laboratory Complexes is an
Important Step Towards the Digitalization of Uzbekistan. In 2024 4th
International Conference on Technology Enhanced Learning in Higher Education
(TELE) (pp. 48-53). IEEE
20.

Qurbonazarovna, M. M. (2024). OZBEKISTON TARAQQIYOTINING YANGI

DAVRIDA TALIM SIFATINI OSHIRISHNING SINERGETIK IMKONIYATLARI.
Science and innovation, 3(Special Issue 18), 65-67