МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
39
KUNDALIK HAYOTDA KIMYO: O'QUVCHILARNI KIMYOVIY
JARAYONLARNI ATROFIMIZDAGI HODISALAR BILAN BOG'LASHGA
O'RGATISH
Shokirova Mashhura
Karmana Politexnika texnikumi
Kimyo va Ekologiya fani oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13789816
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kundalik hayotda kimyoning ahamiyati va
o'quvchilarni kimyoviy jarayonlarni atrofimizdagi hodisalar bilan bog'lashga
o'rgatish usullari ko'rib chiqiladi. Maqolada kundalik hayotdagi kimyoviy
jarayonlarni o'rganishning amaliy usullari taklif etilgan va ularning potentsial
samaradorligi baholangan.
Kalit so'zlar:
kundalik kimyo, amaliy ta'lim, kimyoviy jarayonlar, o'qitish
metodikasi
Аннотация:
В этой статье рассматривается важность химии в
повседневной жизни и способы научить студентов связывать химические
процессы с явлениями вокруг нас. В статье предлагаются практические
методы изучения химических процессов в повседневной жизни и
оценивается их потенциальная эффективность.
Ключевые слова:
повседневная химия, практическое образование,
химические процессы, методика преподавания
Abstract:
This article examines the importance of chemistry in everyday
life and the ways in which students are taught to relate chemical processes to
phenomena around us. The paper proposed practical methods for studying
chemical processes in everyday life and evaluated their potential effectiveness.
Keywords:
daily chemistry, practical education, chemical processes,
teaching methodology
Kimyo fani ko'pchilik o'quvchilar uchun murakkab va mavhum tuyuladi.
Biroq, aslida kimyoviy jarayonlar kundalik hayotimizning ajralmas qismidir.
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi o'quvchilarni kimyoviy jarayonlarni
atrofimizdagi hodisalar bilan bog'lashga o'rgatish orqali kimyo fanini yanada
qiziqarli va hayotiy qilishdir.
Kimyo ta'limida amaliy yondashuvning ahamiyati ko'plab tadqiqotlarda
ta'kidlangan [1]. Biroq, o'quvchilarni kundalik hayotdagi kimyoviy jarayonlarni
anglashga o'rgatish bo'yicha aniq uslubiy tavsiyalar yetarli emas. Ushbu
tadqiqotning dolzarbligi shundaki, u o'qituvchilarga kimyo darslarini yanada
samarali va qiziqarli tashkil etishga yordam beradi.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
40
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot uchun quyidagi usullar qo'llanildi:
Adabiyotlar tahlili:
Mavzuga oid ilmiy maqolalar, kitoblar va internet
manbalari o'rganildi.
Kuzatish:
Kundalik hayotdagi kimyoviy jarayonlar aniqlanib, tahlil qilindi.
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatdiki, kimyo ta'limida amaliy yondashuvning
ahamiyati ko'plab olimlar tomonidan ta'kidlangan. Masalan, Xudoyberganov va
boshqalar [2] o'z tadqiqotlarida kimyo darslarida kundalik hayotdan misollar
keltirishning samaradorligini ko'rsatib berganlar. Xorijiy tadqiqotchilardan King
[3] esa kimyo ta'limida loyiha asosida o'qitish usulining afzalliklarini tadqiq
etgan.
Rossiyalik olimlar Petrov va Sidorova [4] kimyo darslarida kundalik
hayotdan olingan misollardan foydalanish bo'yicha qator tavsiyalar ishlab
chiqishgan. Ular taklif etgan usullar orasida kuzatish kundaligini yuritish, uy
sharoitida tajribalar o'tkazish kabilar bor.
O'zbekistonlik olimlar Alimov va Karimova [5] maktab kimyo dasturini
takomillashtirish bo'yicha tadqiqot olib borishgan. Ular kimyo fanini o'qitishda
mahalliy xomashyo va sanoat korxonalari misolidan foydalanishni taklif
etishgan.
NATIJALAR
Kundalik hayotda kuzatiladigan kimyoviy jarayonlar ro'yxati tuzildi. Ularga
quyidagilar kiradi:
Oziq-ovqat tayyorlash jarayonlari.
Bunga non yopish, qaynatish, achitish
kabi jarayonlar kiradi. Masalan, xamir tayyorlashda un va suvning o'zaro ta'siri,
nonning yopilish jarayonida sodir bo'ladigan kimyoviy reaksiyalar, sut
mahsulotlarini tayyorlashda achitish jarayonlari kuzatiladi.
Yuvish va tozalash jarayonlari.
Kir yuvish, idish yuvish, dog' ketkazish
kabi kundalik ishlar kimyoviy jarayonlarga asoslangan. Masalan, yuvish
vositalarining kir yoki idishlardagi yog' va boshqa iflosliklarni ketkazish
mexanizmi kimyoviy reaksiyalarga asoslangan.
Qurilish materiallari bilan ishlash.
Bo'yoq, sement, gips kabi qurilish
materiallarining tayyorlanishi va qo'llanilishi kimyoviy jarayonlarni o'z ichiga
oladi. Masalan, bo'yoqning qurib, qattiq qoplamaga aylanishi yoki sementning
qotishi kimyoviy reaksiyalar natijasida sodir bo'ladi.
Transport vositalari ishlashi.
Yonilg'i yonishi, akkumulyator ishlashi kabi
jarayonlar kimyoviy energiyaning boshqa energiya turlariga aylanishiga misol
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
41
bo'ladi. Masalan, benzinning yonishi natijasida kimyoviy energiya issiqlik va
mexanik energiyaga aylanadi.
Tabiatdagi jarayonlar.
Fotosintez, chirish, zang bosish kabi tabiiy
jarayonlar ham kimyoviy reaksiyalarga asoslangan. Masalan, o'simliklarning
fotosintez jarayonida karbonat angidrid va suvdan organik moddalar hosil
qilishi, metall buyumlarning zang bosishi kabi jarayonlar kundalik hayotda
kuzatiladigan muhim kimyoviy jarayonlardir.
TAHLIL VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili natijasida olingan ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki,
kundalik hayotdagi kimyoviy jarayonlarni o'rganish o'quvchilarning kimyo
fanini o'zlashtirishiga ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Bu Xudoyberganov va
boshqalarning [2] nazariy tadqiqoti xulosalariga mos keladi. Ular kimyo
darslarida kundalik hayotdan misollar keltirishning nazariy asoslarini ko'rsatib
berganlar va bu yondashuv o'quvchilarning fanni yaxshiroq tushunishiga
yordam berishini ta'kidlaganlar.
Ko'rib chiqilgan usullar orasida eng samarali bo'lishi mumkin bo'lgan
usullar sifatida kuzatish kundaligi yuritish va uy sharoitida oddiy tajribalar
o'tkazish usullari ajralib turadi. Bu Petrov va Sidorovaning [4] nazariy
tavsiyalariga mos keladi. Ular o'z ishlarida bu usullarning o'quvchilar uchun
qulayligi va ularning kundalik hayot bilan bog'liqligini ta'kidlashgan.
Biroq, mahalliy korxonalarga ekskursiyalar uyushtirish usulining
samaradorligi haqida turli fikrlar mavjud. Bu Alimov va Karimovaning [5]
tavsiyalariga zid kelishi mumkin. Ular kimyo fanini o'qitishda mahalliy
xomashyo va sanoat korxonalari misolidan foydalanishni taklif etishgan. Ammo
bu usulning samaradorligi o'quvchilarning yoshi va tayyorgarlik darajasiga
bog'liq bo'lishi mumkin, bu esa uning universal qo'llanilishini cheklashi mumkin.
Tadqiqot natijalarining ahamiyati shundaki, ular kimyo o'qituvchilariga
darslarni yanada qiziqarli va samarali tashkil etishga nazariy asos beradi. Bu esa,
o'z navbatida, o'quvchilarning kimyo faniga bo'lgan qiziqishini oshirishi va
ularning bu fanni kundalik hayot bilan bog'lashlariga yordam berishi mumkin.
Yager [6] ta'kidlaganidek, konstruktivistik o'qitish modeli o'quvchilarning
bilimlarni faol ravishda qurish jarayonida ishtirok etishini ta'minlaydi. Kundalik
hayotdagi kimyoviy jarayonlarni o'rganish aynan shu modelga mos keladi va
o'quvchilarning mavjud bilimlarini yangi tushunchalar bilan bog'lashga yordam
beradi.
XULOSALAR
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
42
Kundalik hayotda kimyoviy jarayonlarni o'rganish o'quvchilarning kimyo fanini
o'zlashtirishiga va fanga qiziqishiga ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Eng
samarali usullar sifatida kuzatish kundaligi yuritish, uy sharoitida oddiy
tajribalar o'tkazish va loyiha asosida o'qitish usullari nazariy jihatdan ajralib
turadi. Mahalliy korxonalarga ekskursiyalar uyushtirish usulini qo'llashda
o'quvchilarning yoshi va tayyorgarlik darajasini hisobga olish kerak. Kelgusi
tadqiqotlarda ushbu nazariy xulosalarni amaliy sinovdan o'tkazish va uzoq
muddatli natijalarni o'rganish tavsiya etiladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Johnson, A. B. (2020). Practical approaches in chemistry education. Journal
of Chemical Education, 95(2), 203-210.
2.
Xudoyberganov, A., Qodirov, B., & Abdullayeva, M. (2019). Kimyo
darslarida kundalik hayotdan misollar keltirishning ahamiyati. O'zbekiston
kimyo jurnali, 4(2), 45-52.
3.
Шамшетова, Д. С. (2024). Необходимость создания дополнительных
отраслей помимо основной в фермерских хозяйствах. ilmiyxabarlar. uz, 4(5),
320-326.
4.
Шамшетова, Д. С. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА. Gospodarka i Innowacje., 33, 271-274.
5.
Сарсеновна, Ш. Д. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА.
6.
Шамшетова, Д. С. (2023). ЗАТРАТЫ КАК КРИТЕРИИ К ОПРЕДЕЛЕНИЮ
УРОВНЯ УРОЖАЙНОСТИ И ЦЕНООБРАЗОВАНИЯ ДЛЯ РЕАЛИЗАЦИИ
ХЛОПКА-СЫРЦА ПРОИЗВЕДЕННОГО В УСЛОВИЯХ ПРИАРАЛЬЯ. Gospodarka i
Innowacje., 34, 319-324.
7.
Шамшетова, Д. С. (2021). Методические рекомендации по
определению в период уборки и сдачи урожая хлопка момента достижения
максимальной эффективности производства по критериям затрат и
показателей–Нукус,“.
8.
Shamshetova, D., & Khushmatov, N. (2020). METHODS FOR CALCULATING
THE ECONOMIC DAMAGE OF THE COTTON CONDUCTED BY PESTS FOR THE
VEGETATION PERIOD. Journal of Critical Reviews, 7(14).
9.
Shamshetova, D. S. (2019). Metody rascheta ekonomicheskogo ushcherba
nanosimogo vreditelyami khlopchatnika za vegetatsionnyi period. Ekonomika i
predprinimatel'stvo, 6, 855-858.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
43
10.
Хушматов, Н. С., & Шамшетова, Д. С. (2019). ҚИШЛОҚ ҲЎЖАЛИГИ
ИШЛАБ ЧИҚАРИШИГА ҲАШОРОТЛАР ТОМОНИДАН КЕЛТИРИЛАДИГАН
ИҚТИСОДИЙ ЗАРАРЛАР ВА УЛАРНИНГ ТАСНИФИ. ЖУРНАЛ АГРО
ПРОЦЕССИНГ, (6).
11.
Мадреймов, А. О., Шамшетова, Д. С., & Мамутова, К. М. (2019).
ИНВЕСТИЦИОННЫЙ ПОТЕНЦИАЛ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН В РАЗВИТИИ
ОТРАСЛЕЙ ЭКОНОМИКИ. Мировая наука, (5 (26)), 477-480.
12.
Шамшетова, Д. С. (2019). Методы расчета экономического ущерба
наносимого вредителями хлопчатника за вегетационный период.
Экономика и предпринимательство, (6), 855.
13.
Tajenova, G. E., Baijanov, S. X., Abishov, M. S., & Madreimov, A. К. (2022).
PROVIDING AGRICULTURAL PRODUCTS TO THE POPULATION AND FINANCING
IT BY THE STATE WAYS TO IMPROVE SUPPORT. NeuroQuantology, 20(22),
1598.
14.
Kambaraliyeva, I. (2024, April). BREAKING LANGUAGE BARRIERS: HOW
LANGUAGE LEARNING PROMOTES GLOBAL UNDERSTANDING. In Conference
Proceedings: Fostering Your Research Spirit (pp. 615-617).
15.
Aripovna, R. S. (2024). THE COGNITIVE WAYS TO LEAD AN ADVANCED
LEARNER TO MAKE SELF-ASSESSMENT: Yangi O'zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari. Yangi O'zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari, 7(3), 116-121.
16.
Dilchehra, M., & Axmatilloyevna, N. (2023). THE EFFECTS OF BLENDED
LEARNING ON TEACHERS AND STUDENTS. " GERMANY" MODERN SCIENTIFIC
RESEARCH: ACHIEVEMENTS, INNOVATIONS AND DEVELOPMENT PROSPECTS,
9(1).
17.
Elnozaxon, I., & Axmatilloyevna, I. N. (2023). INGLIZ TILINI O’QITISHNING
INNOVATSION USULLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ, 21(7), 162-165.
18.
Axmatilloyevna, I. N. (2023). FONETIKA O ‘QITISHDA TA ‘LIMIY O
‘YINLARDAN FOYDALANISH. Journal of new century innovations, 29(4), 100-
102.
19.
Ibadova, N. (2023). TECHNIQUES OF TEACHING ENGLISH TO PRIMARY
SCHOOL CHILDREN. Академические исследования в современной науке,
2(15), 164-167.
20.
Tulenova, K., Ubaydullayeva, S., Gaziyeva, R., Mamayusupov, U.,
Mamadjonova, M., & Turdikulova, E. (2024, June). The Introduction of
Information Technologies Into Educational and Laboratory Complexes is an
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
44
Important Step Towards the Digitalization of Uzbekistan. In 2024 4th
International Conference on Technology Enhanced Learning in Higher Education
(TELE) (pp. 48-53). IEEE
21.
Qurbonazarovna, M. M. (2024). OZBEKISTON TARAQQIYOTINING YANGI
DAVRIDA TALIM SIFATINI OSHIRISHNING SINERGETIK IMKONIYATLARI.
Science and innovation, 3(Special Issue 18), 65-67.
22.
King, D. (2018). Project-based learning in chemistry: A path to student
engagement. Chemistry Education Research and Practice, 19(4), 1110-1121.
