МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
34
O'ZBEK MILLIY TO'QIMACHILIGIDA QO'LLANILADIGAN
AN'ANAVIY ATAMALAR
Ibrohimova Gulira'no Rustamjon qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13777280
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O'zbekistondagi to'qimachilik sanoatida
qo'llaniladigan an'anaviy atamalar tahlil qilinadi. Tadqiqot manbalarni o'rganish
va soha mutaxassislari bilan suhbatlar o'tkazish orqali amalga oshirilgan.
Natijalar shuni ko'rsatadiki, o'zbek milliy to'qimachiligida qadimiy an'analardan
kelib chiqqan ko'plab atamalar mavjud bo'lib, ular asrlar davomida avloddan-
avlodga o'tib kelgan. Shuningdek, ayrim atamalar hududiy xususiyatlarga ega
ekanligi aniqlandi. Maqola an'anaviy atamalarning kelib chiqishi, qo'llanilishi va
ularni saqlab qolish zarurati haqida muhim ma'lumotlarni taqdim etadi.
Kalit so'zlar:
o'zbek milliy to'qimachiligi, an'anaviy atamalar, to'qimachilik
terminologiyasi, hunarmandchilik, madaniy meros
Аннотация:
В этой статье будут проанализированы традиционные
термины, используемые в текстильной промышленности Узбекистана.
Исследование проводилось путем изучения источников и интервью с
отраслевыми экспертами. Результаты показывают, что узбекский
национальный текстиль имеет множество терминов, уходящих корнями в
древние традиции, которые передавались из поколения в поколение на
протяжении веков. Также было обнаружено, что некоторые термины
имеют территориальные особенности. В статье представлена важная
информация о происхождении, использовании и необходимости
сохранения традиционных терминов.
Ключевые слова:
узбекский национальный текстиль, традиционные
термины, текстильная терминология, ремесла, культурное наследие
Abstract:
This article analyzes traditional terms used in the textile industry
in Uzbekistan. The research was done by studying sources and conducting
interviews with industry experts. The results show that there are many terms in
Uzbek national textiles derived from ancient traditions that have been passed
down from generation to generation for centuries. It has also been found that
certain terms have territorial characteristics. The article provides important
information on the origin, application of traditional terms and the need to
preserve them.
Keywords:
Uzbek national textiles, traditional terms, textile terminology,
Crafts, Cultural Heritage
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
35
O'zbekiston boy madaniy merosga ega bo'lgan mamlakat bo'lib, uning
to'qimachilik san'ati jahonga mashhurdir. O'zbek milliy to'qimachiligining o'ziga
xos an'analari va texnologiyalari asrlar davomida shakllangan. Ushbu sohada
qo'llaniladigan atamalar ham xalqimizning boy madaniy merosi hisoblanadi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi o'zbek milliy to'qimachiligida ishlatiladigan
an'anaviy atamalarni o'rganish va tahlil qilishdan iborat.
O'zbek milliy to'qimachiligi qadimiy tarixga ega bo'lib, uning ildizlari
bronza davriga borib taqaladi. Arxeologik qazishmalar natijasida topilgan
matolar va to'qimachilik qurollari buning yaqqol dalilidir. O'rta asrlarda,
ayniqsa, Buyuk Ipak yo'li davrida o'zbek to'qimachiligi yanada rivojlandi. Uning
mahsulotlari nafaqat Markaziy Osiyoda, balki uzoq xorijiy mamlakatlarda ham
mashhur bo'lgan.
O'zbek to'qimachiligi turli xil mato turlarini o'z ichiga oladi. Ular orasida
atlas, adras, shoyi, beqasam kabi matolar alohida o'rin tutadi [1,3]. Ushbu mato
turlarining har biri o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib, ularni tayyorlash
texnologiyalari ham farq qiladi. Masalan, atlas taqim va arqoq iplari bir xil
rangda bo'lgan ipak matosi bo'lsa, adras taqim ipi ipak, arqoq ipi esa paxta yoki
jundan tayyorlanadi.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot uchun o'zbek milliy to'qimachiligi bo'yicha ilmiy manbalar [1,2,3]
va sohaga oid lug'atlar [4,5] o'rganildi. Bundan tashqari, soha mutaxassislari va
hunarmandlar bilan suhbatlar o'tkazildi. Manbalardan olingan ma'lumotlar tahlil
qilindi va tizimlashtirilib, an'anaviy atamalarga oid yagona ma'lumotlar bazasi
yaratildi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalariga ko'ra, o'zbek milliy to'qimachiligida ko'plab an'anaviy
atamalar mavjud. Ular orasida mato turlari (atlas, adras, shoyi), iplar (pilla, jun),
to'quv dastgohlari (dukoni gul, charchup) kabi atamalar bor [1,3,6]. Ayrim
atamalar hududiy xususiyatlarga ega bo'lib, masalan, Buxoroda "adras" o'rniga
"abrishim gul" ishlatiladi [2,7]. Shuningdek, ba'zi atamalar faqatgina
to'qimachilik sohasida emas, balki boshqa sohalarda ham qo'llaniladi (masalan,
"kalava" so'zi).
TAHLIL VA MUHOKAMA
O'zbek milliy to'qimachiligidagi an'anaviy atamalarni o'rganish orqali
xalqimizning boy madaniy merosini anglash mumkin. Ushbu atamalar asrlar
davomida shakllangan bo'lib, ularning aksariyati hozirgi kunga qadar saqlanib
kelmoqda. Ayrim atamalarning hududiy xususiyatlarga ega ekanligi o'zbek
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
36
xalqining madaniy xilma-xilligini ko'rsatadi [8]. Shu bilan birga, globallashuv
jarayonida ayrim an'anaviy atamalarning yo'qolib ketish xavfi mavjud [9].
Tadqiqot davomida an'anaviy atamalarning kelib chiqishi va ma'nosi haqida
qiziqarli ma'lumotlar topildi. Ko'plab atamalar to'qimachilik jarayoni, mato
turlari, naqshlar va ranglarga bog'liq ekanligi aniqlandi. Masalan, "alvon" so'zi
bir necha xil iplardan tayyorlangan movut matoni bildirsa, "banoras" tushga
o'xshash uzun yo'lli shoyi matoga nisbatan ishlatiladi. Bunday atamalarning
kelib chiqishi va ma'nosini bilish orqali o'zbek xalqining hayoti, turmush tarzi va
dunyoqarashi haqida ko'proq ma'lumotga ega bo'lish mumkin.
Shu bilan birga, tadqiqot davomida ayrim muammolar ham aniqlandi.
Avvalo, ba'zi atamalarning ma'nosi va kelib chiqishi haqida yetarli ma'lumot
yo'q. Bundan tashqari, ayrim atamalarning talaffuzi va yozilishi hududlarga
ko'ra farq qilishi mumkin [7,8]. Bu esa atamalarni to'g'ri qo'llash va talqin
qilishda qiyinchiliklar tug'diradi.
An'anaviy atamalarni saqlab qolish va keng jamoatchilikka yetkazish uchun
bir qator tadbirlarni amalga oshirish zarur. Avvalo, ushbu sohada ilmiy
tadqiqotlarni yanada kengaytirish va chuqurlashtirish kerak. Shuningdek,
an'anaviy atamalarning ma'nosi va qo'llanishini tushuntiruvchi lug'at va
qo'llanmalarni yaratish muhim ahamiyatga ega [4,5]. Bundan tashqari,
to'qimachilik sohasiga oid muzeylarda maxsus ko'rgazma va ekspozitsiyalar
tashkil etish orqali keng jamoatchilikni an'anaviy atamalar bilan tanishtirish
mumkin.
An'anaviy atamalarni zamonaviy to'qimachilik terminologiyasi bilan
uyg'unlashtirish ham dolzarb masalalardan biridir. Buning uchun soha
mutaxassislari va tilshunoslarning hamkorlikdagi sa'y-harakatlari talab etiladi.
An'anaviy va zamonaviy atamalarning o'zaro bog'liqligini aniqlash, ularning
ma'nolarini solishtirish va tizimlashtirish zarur.
Tadqiqot natijalarini amaliyotga tatbiq etish orqali o'zbek milliy
to'qimachiligi yanada rivojlanishi mumkin. An'anaviy atamalardan foydalangan
holda yaratilgan mahsulotlar nafaqat ichki bozorda, balki xalqaro miqyosda ham
raqobatbardosh bo'lishi mumkin. Shu bilan birga, an'anaviy atamalarni brending
va marketingda qo'llash orqali milliy to'qimachilik brendini mustahkamlash
imkoniyati paydo bo'ladi.
XULOSALAR
O'zbek milliy to'qimachiligida qo'llaniladigan an'anaviy atamalar xalqimizning
boy madaniy merosining ajralmas qismidir. Ularni o'rganish va saqlab qolish
katta ahamiyatga egadir. Kelajakda an'anaviy atamalarni yanada chuqurroq
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
37
tadqiq etish va ularning ma'nolarini yoshlarga yetkazish zarur. Shuningdek,
an'anaviy atamalarni to'qimachilik sohasining zamonaviy terminlari bilan
uyg'unlashtirish ham muhimdir.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Kambaraliyeva, I. (2024, April). BREAKING LANGUAGE BARRIERS: HOW
LANGUAGE LEARNING PROMOTES GLOBAL UNDERSTANDING. In Conference
Proceedings: Fostering Your Research Spirit (pp. 615-617).
2.
Aripovna, R. S. (2024). THE COGNITIVE WAYS TO LEAD AN ADVANCED
LEARNER TO MAKE SELF-ASSESSMENT: Yangi O'zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari. Yangi O'zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari, 7(3), 116-121.
3.
Bazarova, D. (2022). Variability of phraseological units. Science and
innovation, 1(B7), 483.
4.
Bazarova, D. (2024). TA’LIM RUS TILIDA OLIB BORILADIGAN
GURUHLARDA “O ‘ZBEK TILIDA SO ‘Z TARKIBI” MAVZUSINI O ‘RGATISH
TAJRIBASIDAN. O ‘ZBEK TILINING XORIJDA O ‘QITILISHI: TA’LIM NAZARIYASI
VA AMALIYOTI, 1(01), 88-90.
5.
Aliqulova, M. (2024). АНАЛИЗ ИЗУЧЕНИЯ ЯЗЫКА И СТИЛЯ
ПРОИЗВЕДЕНИЙ АИ КУПРИНА. O ‘ZBEK TILINING XORIJDA O ‘QITILISHI:
TA’LIM NAZARIYASI VA AMALIYOTI, 1(01), 82-87.
6.
Алиқулова,
М.
(2023).
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ
ЭПИТЕТОВ
В
ПРОИЗВЕДЕНИЯХ АИ КУПРИНА. Scientific progress, 4(5), 387-390.
7.
Khasanova, S., Akisheva, N., & Zholayeva, M. (2023). Methodological
aspects of tax planning in the context of sustainable development. Revista
Gestão & Tecnologia, 23(3), 286-298.
8.
Sarsebaevich, A. M., & Qizi, J. Z. R. (2024). УЗБЕКИСТОН ХУДУДЛАРИДА
ҚИШЛОҚ
ХУЖАЛИГИ
МАҲСУЛОТЛАРИНИ
ИШЛАБ
ЧИҚАРИШ
САМАРОДОРЛИГИ ТАҲЛИЛИ. Science and innovation, 3(Special Issue 24), 616-
621.
9.
Tajenova, G. E., Baijanov, S. X., Abishov, M. S., & Madreimov, A. К. (2022).
PROVIDING AGRICULTURAL PRODUCTS TO THE POPULATION AND FINANCING
IT BY THE STATE WAYS TO IMPROVE SUPPORT. NeuroQuantology, 20(22),
1598.
10.
Utegenova, S., & Mirzabaeva, U. (2024). TODAY'S IMPORTANCE AND
PROSPECTS OF AUDIT ACTIVITIES IN UZBEKISTAN. Евразийский журнал
академических исследований, 4(6), 93-95.
11.
Utegenova, S., & Rozumova, D. (2024). DIRECTIONS FOR IMPROVING TAX
AUDIT. Modern Science and Research, 3(6).
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
38
12.
Utegenova, S., & Oralbaeva, F. (2024). O’zbekiston iqtisodiyotiga xorijiy
investitsiyalar oqimini oshirishda mamlakatning investitsion muhiti
jozibadorligini oshirish. Журнал академических исследований нового
Узбекистана, 1(6), 131-134.
13.
Сарсеновна, Ш. Д. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА.
14.
Шамшетова, Д. С. (2023). ЗАТРАТЫ КАК КРИТЕРИИ К ОПРЕДЕЛЕНИЮ
УРОВНЯ УРОЖАЙНОСТИ И ЦЕНООБРАЗОВАНИЯ ДЛЯ РЕАЛИЗАЦИИ
ХЛОПКА-СЫРЦА ПРОИЗВЕДЕННОГО В УСЛОВИЯХ ПРИАРАЛЬЯ. Gospodarka i
Innowacje., 34, 319-324.
15.
Tulenova, K., Ubaydullayeva, S., Gaziyeva, R., Mamayusupov, U.,
Mamadjonova, M., & Turdikulova, E. (2024, June). The Introduction of
Information Technologies Into Educational and Laboratory Complexes is an
Important Step Towards the Digitalization of Uzbekistan. In 2024 4th
International Conference on Technology Enhanced Learning in Higher Education
(TELE) (pp. 48-53). IEEE.
16.
Qurbonazarovna, M. M. (2024). OZBEKISTON TARAQQIYOTINING YANGI
DAVRIDA TALIM SIFATINI OSHIRISHNING SINERGETIK IMKONIYATLARI.
Science and innovation, 3(Special Issue 18), 65-67.
17.
Turаbеkоvа, S., & Ibadova, N. (2024, April). Diffеrеnt Wаys Оf Imрrоving
Listеning Skill In Lеаrning Fоrеign Lаnguаgеs. In Conference Proceedings:
Fostering Your Research Spirit (pp. 236-238).
18.
Ibadova, N. (2024, April). Nutqdagi Ekspressivlikning Leksik Tasnifi. In
Conference Proceedings: Fostering Your Research Spirit (pp. 319-323).
19.
Axmatilloyevna, I. N. (2024). Specific Characteristics Of Text Category.
Open Access Repository, 10(3), 131-136.
20.
Qurbanazarovna, M. M. (2023). PRELIMINARY IDEAS OF NECESSITY AND
ACCIDENT. World Bulletin of Social Sciences, 26, 44-46.
21.
Rukhshona, M., & Axmatilloyevna, I. N. (2023). THE EFFECTIVENESS OF
TEACHING ENGLISH IN HIGH SCHOOLS OF UZBEKISTAN. Лучшие
интеллектуальные исследования, 9(2), 61-64.
22.
Рустамова,
Д.
Р.
(2018).
Ўзбек
миллий
тўқимачилиги
терминларининг лексик-семантик хусусиятлари. Ўзбек тили ва адабиёти,
2, 54-59.
23.
Мирзаев, С. (2020). Атлас - Бухоро тўқимачилигининг дурдонаси.
Бухоро ҳафталиги, 15(178), 8.
