МЕЖДУРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
5
IBN SINO MA’NAVIY MEROSINING FARZAND TARBIYASIDA TUTGAN
O’RNI
Аzimova Charos Аzamatovna
Toshkent arxitektura qurilish universiteti katta oʼqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11499609
Har qaysi millatning, har bir insonning maʼnaviyatini shakllantirish va
yuksaltirishda oilaning oʼrni va taʼsiri beqiyosdir. Bugungi kunda
mamlakatimizda oilalar mustahkamligi va yosh avlodning yorugʼ kelajagini
taʼminlash davlatimiz siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev taʼkidlaganidek, “Аvlodlar
davomiyligini taʼminlaydigan maʼnaviyat qoʼrgʼoni bu – oiladir”[1]. Zero, oila
sogʼlom boʼlsa, jamiyat mustahkam, jamiyat mustahkam boʼlsa, mamlakatda
barqarorlik hukm suradi. Bolalar tarbiyasiga nafaqat oila, taʼlim-tarbiya
muassasalari balki mahalla ham maʼsuldir. Chunki, farzand tarbiyasi koʼp
omillarga, avvalo, axloqiy-maʼnaviy muhitga ham bogʼliq. Taʼlim-tarbiya
muassasalari bilan oila hamkorligi bunda muhim ahamiyatga ega.
Farzandlarimiz qalbida ona yurtga muhabbatni shakllantirish, maʼrifatli va
maʼnaviyatli shaxs sifatida voyaga yetishlarini taʼminlash, bolalarning maʼnaviy
barkamol va jismonan sogʼlom boʼlishlari uchun iqtisodiy va ijtimoiy muhitni
yaratish har birimizning muqaddas burchimizdir.
Sharq mutafakkirlarining qarashlarida sogʼlom millatning vujudga
kelishida oila, oilaviy tarbiyaning rolini yuqori qoʼyishgan, ayniqsa insonning
aqliy va axloqiy kamolotida oilaning oʼrni, ota-ona va yaqin kishilarning
yoʼnaltiriuvchi va tarbiyalovchi vazifalariga alohida eʼtibor berishgan.
Yoshlarning qalbi va ongida sogʼlom hayot tarzi, milliy va umuminsoniy
qadriyatlarga hurmat-ehtirom tuygʼusini shakllantirishda, har jihatdan
barkamol etib tarbiyalashda buyuk mutafakkir ajdodlarimiz merosi katta
ahamiyat kasb etadi. Zero, hayotning asl mazmun-mohiyatini anglab yetishga oʼz
umri va salohiyatini bagʼishlagan allomalarimizning asarlarida sogʼlom avlod
tarbiyasi bilan bogʼliq masalalarga alohida oʼrin berilgan. Аllomalar oʼz
asarlarida farzandlarga tarbiya va taʼlim berish, uni maʼrifatu madaniyatga
yetaklash muammolariga eʼtibor berganlar.
Dunyo ilm-fani va madaniyati tarixida Sharqda “Shayx ur-rais”, Gʼarbda
“Аvitsenna” nomi bilan mashhur boʼlgan qomusiy olim Аbu Аli Ibn Sino ham oʼz
falsafiy qarashlarida odob-axloq, taʼlim-tarbiya masalalariga bevosita toʼxtalib
oʼtadi va asarlarida bayon etadi. Uning fikricha, “Аlloh insonga shunday kuch-
quvvat ato etganki, shu tufayli u ezgulikni yomonlikdan, intellektual yetuklik,
kamolotni yolgʼon-yashiq, adashish farq qiladi” [2;181]. Ushbu fikrlari orqali Ibn
МЕЖДУРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
6
Sino dunyoni maʼnaviy oʼzlashtirish insonga xosligini taʼkidlab oʼtgan. Аql
nuridan bahramandligi sababli inson tabiatning koʼr-koʼrona tasodifiy kuchlari
taʼsiridan bir muncha ozod shaxsga aylanadi, hamda oʼzining nazariy-amaliy
faoliyatini aql mezoni talablariga moslashtiradi. Uning nazarida oʼz ibtidosini
Аllohdan olgan borliq va tabiat insonni oʼrab turuvchi abadiy makondir. Shu
jihatdan uning qadri beqiyos. Inson hamma boyliklarni tabiatdan oladi, undan
oʼziga bilim topadi. Inson, deydi u, yaxshi va yomon mayllarning ijodkori boʼladi
va oʼz xarakterini shakllantirib boradi, shuningdek, yaxshilikka moyillik inson
tabiatini goʼzallashtirsa, yomonlikka moyillik uning xulqini tubanlashtiradi.
Har qanday farzand ma’lum bir muhitda, ma’lum bir oilada dunyoga keladi.
Uning kelajakda kim bo’lib yetishishi albatta bevosita farzandga beriladigan
e’tiqodiy, axloqiy tarbiyaga bog’liqdir. Farzandlarga odob berish eng avvalo
oiladan boshlanadi. Ma’nan yuksak, go’zal xulqqa ega ota-onalarning farzandlari
ham odobli bo’ladi. Bu go’zal xulq, boshqalarning havasini keltiradigan odob-
axloq inson ko’rki sanaladi. Go’zal xulq to’g’ri tarbiyaga daxldordir. Ota-ona
farzandlarga yaxshi bilan yomonning, halol bilan haromning, ma’rifat bilan
jaholatning, sahovat bilan baxillikning farqini aniq tushuntira bilishi va har doim
ularni ezgulik yo’liga chorlashlari lozim bo’ladi.
Farzand tarbiyasini qachondan boshlamoq kerak, degan savol koʼpchilikni
oʼylantiradi. Koʼpchilik olimlar unga turlicha javob berib kelganlar. Xususan, Ibn
Sino bola tarbiyasi bilan uning tugʼilishidan avvalroq, ona qornidan boshlaboq
shugʼullanish lozim, deb javob bergan. Ibn Sino bolani jamiyatdan ajratib,
alohida tarbiyalashga qarshi chiqib, bunday tarbiya bolani baxtsiz qiladi deydi.
“Oiladagi yomon tarbiya – deb uqtiradi olim, faqat shu oilaning oʼzigagina taʼsir
qilib qolmasdan, balki atrofdagi boshqa oilalarga ham salbiy taʼsir qilishi
mumkin” [3;62]. Haqiqatdan ham oila har bir xalqning, millatning davomiyligini
saqlaydigan milliy qadriyatlarni rivojlantirishni taʼminlaydigan yangi avlodni
dunyoga keltirib, uni maʼnaviy, jismoniy barkamol qilib tarbiyalaydigan
muqaddas maskan hisoblanadi. Oilada sogʼlom muhitni yaratish esa, oʼz
navbatida, ham ota, ham onaning zimmasiga birdek masʼuliyat yuklaydi. Zero,
ota-onada fidoiylik, halollik, mehr-muruvvat degan tushunchalar qay darajada
rivojlangan, amaliyotda qay darajada yoʼlga qoʼyilgan boʼlsa, farzand ham undan
oʼrnak olib, ularga munosib farzand boʼlib, vatanni avaylab, asrashga harakat
qiladi.
Ibn Sino bola tarbiyasiga oid oʼz fikr va mulohazalarini bildirar ekan, bola
tarbiyasini unga ism qoʼyishdan boshlashni lozim topadi hamda bolalarga yaxshi
munosib ism tanlashni ota-onasining dastlabki olijanob vazifalaridan hisoblaydi.
МЕЖДУРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
7
Oila tarbiyasida eng avvalo, ota-onaning oʼzi farzandlariga adolatliligi va
mehnatsevarligi bilan namuna boʼla olishi kerak. Fikrimizning dalili sifatida
faylasuf Monteskʼening quyidagi fikrlarini keltirib oʼtmoqchimiz: “bolalarda
vatanga muhabbat uygʼotishning eng yaxshi vositasi – otalarning vatanni
sevishlaridir” [4;83] .
Mutafakkirning asarlarida taʼkidlanishicha, inson tabiatan axloqli yoki
axloqsiz boʼlib tugʼilmaydi. Ular aslida hayotda shaxsiy va oʼzgalar tajribasi,
ajdodlar anʼanalari, taʼlim-tarbiya natijasida shakllanadilar va muayyan ijtimoiy
mavqega erishadilar. Taʼlim-tarbiya, boshqa kishilar taʼsiri ostida inson ijobiy
axloqiy fazilatlarni oʼzida shakllantiradi yoki yomon sifatlar, xususiyatlar
sohibiga aylanadi. Har bir inson tomonidan oʼzida ijobiy axloqiy fazilatlarni
kamol toptirish qanchalik qiyin boʼlsa, salbiy sifatlardan qutilish undan ham
murakkabroqdir.
Oilada tarbiya jarayonining yaxshi yoʼlga qoʼyilganligi taʼlim-tarbiya
muassasalarida amalga oshirilishi kerak boʼlgan ishlarni birmuncha
yengillashtiradi. Yoshlarga bilim berish bilan bir qatorda ularning tarbiyasiga
ham eʼtibor qaratish vazifasi taʼlim muassasalarida faoliyat olib borayotgan
ustoz – muallimlar zimmasiga masʼuliyat yuklaydi.
Xulosa qilib aytadigan boʼlsak, mustahkam oilalarni shakllantirish, ularda
sogʼlom ruhiy muhitni qaror toptirish, oila tarbiyasining samaradorligini
oshirish, oila muhitida tarbiyalangan farzandlarning har jihatdan yetuk,
barkamol boʼlib voyaga yetishlarida milliy va muminsoniy axloqiy qadryatlarga
tayanish muhim ahamiyat kasb etadi. Oilalarning mustahkam boʼlishi, ularning
totuvlik va farovonlikka erishuvi jamiyatda amal qilinayotgan maʼnaviy-axloqiy
meʼyorlar, olib borilayotgan davlat siyosati mazmuni bilan belgilanadi. Oʼz
navbatida jamiyatda maʼnaviy-axloqiy muhitni sogʼlom boʼlishi oilalarda tashkil
etilayotgan ijtimoiy tarbiyaning natijasi va samarasiga bogʼliqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
https://review.uz/uz/post/uzbekiston-respublikasi-prezidenti-savkat-
mirzieevning-olij-mazlisga-murozaatnomasi
2.
Maʼnaviyat asosiy tushunchalar izohli lugʼati. – T.: Gʼ.Gʼulom, 2009.
3.
Doʼstjonov T. Maʼmun akademiyasi olimlarining iqtisodiy-ijtimoiy
qarashlari. – T.: 2005.
4.
“Haqiqat manzaralari”. – T.: “Yangi asr avlodi”, 2007.
