МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
95
SURXONDARYO HUDUDIDAGI ORONIM NOMLAR TAHLILI
Turopova Nigora
Termiz davlat universiteti Oʻzbek filologiya fakulteti
Amaliy filologiya ta’lim yo‘nalishi тalabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14233693
Kirish soʻzlar:
onomastika, oronimlar, Surxondaryo viloyati, togʻ
nomlari, adir va tekisliklar, oronimlar beradigan ma’lumotlar, xususiyatlari,
musbat va manfiylik darajasi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Onomastika sohasining Oronimlar boʻlimi
va uning Surxondaryo viloyati hududi haqida qisqacha ma’lumot berib o’tilgan.
Oronimlar va ularning turlari yuzasidan tahlil ishlari qilingan. Oronimlar- yur
yuzasidan musbat va manfiy shakllardagi relyeflardir. Ular ortiqcha, salbiy va
nol belgili boʻlishi ham mumkin. Aynan Surxondaryo viloyatining Oronimlarga
misollar bilan berilgan.
Аннотация:
В данной статье дана краткая информация об
Оронимском
отделе
области
ономастики
и
его
территории
Сурхандарьинской области. Был проведен анализ названий и их типов.
Оронимы – это рельефы положительных и отрицательных форм на
поверхности земли. Они могут быть положительными, отрицательными
или нулевыми. Приведено на примерах оронимов Сурхандарьинской
области.
Oronimlar – toponimikaning turli xil shakllari nomlarini o‘rganadigan
bo‘limi va onomastik fanlarning kam rivojlangan sohalaridan biridir.
Oronimlarning o‘rganish aspektlarini tahlil qilish tilshunoslik, tarix, etnografiya
va geografiyaning ko‘plab masalalarini hal etishda muhim vosita bo‘lib, bir qator
qimmatli ma’lumotlar va ilmiy dalillarni olish imkonini beradi. Onomastika –
nomlar va ularning kelib chiqishi, ma’nosi, shakllanishi hamda ishlatilishini
o‘rganadigan tilshunoslik sohasi bo‘lib, uning bir tarmog‘i oronimika tog‘lar,
adirlar, cho‘qqilar, daralar, qoyaliklar kabi tabiiy geografik obyektlarning
nomlarini o‘rganadi. Ma’lumki, oronimlar – toponimikaning turli xil shakllari
nomlarini o‘rganadigan bo‘limi va onomastik fanlarning eng kam rivojlangan
sohalaridan biridir. Oronimlar bir qator ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi:
1) geografik nomlarning xususiyatlari;
2) bir yoki bir necha tilga tegishliligi;
3) oronimlarning semantikasi va etimologiyasi;
4) oronimlarning dialektologiyasi;
5) tilshunoslik, geografiya, tarix, etnografiya, geologiya fanlari bilan
mushtarakligi kabilar shular jumlasidandir.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
96
Surxondaryodagi oronimlar hududning tabiiy-geografik, tarixiy va madaniy
boyliklarini aks ettiradi. Ushbu nomlar o‘zida milliy tarix, mahalliy an’ana va
tabiat xususiyatlarini mujassam etgan. Agar batafsil geografik xarita yoki
ma’lumot kerak bo‘lsa, qo‘shimcha tahlil qilishim mumkin. Surxondaryo viloyati
hududidagi oronimlar (tog‘lar, qirlar, adirlar, va boshqa relyef shakllarining
nomlari) tog‘li hududlar va tektonik landshaftlar bilan bog‘liq bo‘lib, mahalliy
geografik xususiyatlar, tarixiy voqealar, etnik va madaniy ta’sirlar asosida
shakllangan. Quyida Surxondaryo hududidagi muhim oronimlar keltiriladi:
Surxondaryo hududidagi asosiy oronimlar
1.
Tog‘ tizmalari va tog‘lar
Boysuntog‘
Surxondaryoning markaziy tog‘ tizimlaridan biri. Bu hudud etnografik va
arxeologik ahamiyatga ega.
2.
Adirlar va tepaliklar
Boysun adirlari
Yashil yaylovlar va adirliklar bilan mashhur hudud. Bu nom etnik va tarixiy
ahamiyatga ega.
Angor adirlari
Angor tumani hududida joylashgan.
3.
Qoyaliklar va cho‘qqilar
Darband qoyalari
Tarixiy va strategik ahamiyatga ega bo‘lgan qoya.
Kaptarxona cho‘qqisi
Bu cho‘qqi o‘zining qiyin chiqiladigan yo‘llari bilan mashhur.
4.
Vodiy va daralar
Darband darasi
Hisor tizmasida joylashgan bo‘lib, bu yer tarixiy va strategik yo‘l bo‘lgan.
Obi-Garm darasi
Tog‘-vodiy relyefida joylashgan, issiq buloqlari bilan mashhur.
5.
Mahalliy nomlar bilan atalgan oronimlar
Ko‘hitang tog‘i
Bu tog‘ning nomi mahalliy aholi tomonidan qadimdan ishlatilib keladi.
Sariosiyo tog‘lari
Sariosiyo hududiga xos tog‘ tizmalaridan biri.
Oronimlarning leksik-semantik tahlili, muayyan hudud odamlarining hayoti,
iqtisodiymadaniy faoliyatining turi va xususiyatlari, ijtimoiy-siyosiy tuzilishi,
xalqning eng qadimgi e’tiqodlaridagi o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lgan ijtimoiy va
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
97
geografik sharoitlarni yaratishga hamda hududdagi oronimlarning leksik-
semantik guruhlarini o‘rganish, nomlashning turli sabablarini aniqlash imkonini
beradi . Oronimlar – geografik obyektlarning nomlari bo‘lib, ular til, madaniyat
va tarixning o‘zaro bog‘liqligini aks ettiruvchi muhim lingvistik hodisalardir.
Onomastikada oronimlarni o‘rganish orqali ma’lum hududning tabiiy va
madaniy xususiyatlari, tarixiy rivojlanish jarayonlari, shuningdek, lingvistik
o‘zgarishlar haqida chuqur ma’lumot olish mumkin. Onomastikadagi
oronimlarni tadqiq etish mahalliy va global miqyosdagi madaniyatlar o‘rtasidagi
bog‘liqlikni o‘rganish, til rivojlanishi va tarixiy jarayonlarni tahlil qilish uchun
muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu sohada tadqiqotlarni chuqurlashtirish
hududlarning tarixiy merosi va lingvistik boyligini yanada to‘liq ochib beradi
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Oronimlarning tilshunoslikdagi xususiyatlari. O.Abbozov maqolasi;
2.
Abduaziz Matyoqubov – “O‘zbek tilining onomastikasi”;
3.
Abduaziz Matyoqubov – “O‘zbek tilining onomastikasi”;
4.
Eugene Nida – “Componential Analysis of Meaning”;
5.
To‘ra Mirzaev – “O‘zbek toponimikasining nazariy asoslari”.
