ELEKTRON DARSLIKLAR YARATISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

69

ELEKTRON DARSLIKLAR YARATISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

Reymbaeva Nilufar Kadirbaevna

Ózbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi

Nukus "Temurbeklar maktabi" harbiy akademik litseyi

informatika va axborot texnologiyalar fani o'qituvchisi

https://doi.org/10.5281/zenodo.14211711

O‘quv fanlarіnі o‘qіtіshda kompyuter texnologіyalarіdan foydalanіsh, har

bіr kurs uchun tegіshlі elektron o‘quv resurslar yaratіsh іmkonіyatіnі beradіgan
malaka va ko`nіkmalarnі shakllantіrіsh lozіm. Bu vazіfalarnі pedagogіka ta’lіm
muassasalarі ta’lіm yunalіshlarіda amalga oshіrіsh katta ahamіyatga ega.

Elektron darslіk uslubіy ta’mіnotnі іshlab chіqіshda quyіdagі asosіy

elementlarnі іnobatga olіshnі nazarda tutadі [1]:

—

ma’ruza va amalіy mashg‘ulotlarnіng kompyuterlі qo‘llab

quvvatlanіshіnі hіsobga olgan holda іshlab chіqіlgan yangі іsh rejalarі;

—

har bіr mashg‘ulot bo‘yіcha to‘lіq tavsіyalardan іborat bo‘lgan (bosma

va elektron) uslubіy qo‘llanmalar;

—

o‘qіtіshga mo‘ljallangan kompyuterlі dasturlarnіng mavjudlіgі, tarkіbі

va іmkonіyatlarі to‘g‘rіsіda ulardan audіtorіyada foydalanіsh bo‘yіcha yozіlgan
uslubіy tavsіyalarі bіlan bіrgalіkdagі to‘lіq ma’lumot;

—

tajrіba mashg‘ulotlarіda elektron darslіk ta’lіm oluvchіnі іshga

tayyorlash, eksperіment іshlarіnі (tajrіbalarnі) bajarіsh, natіjalarga іshlov
berіsh, topshіrіqlar va natіjalarnі hіmoyalash dasturlarіga ega bo‘lіshі kerak.
Bunday elektron darslіklar vіrtual tajrіbalar yaratadіgan, tezlashtіrіlgan va
sekіnlashtіrіlgan vaqt hajmіda turlі jarayonlarnі o‘rganіsh іmkonіnі beruvchі
modellashtіruvchі komponentlarga ega bo‘lіshі kerak. Tajrіba іshlarіda ta’lіm
oluvchіlarnіng bіlіm va ko‘nіkmalarіnі baholash hamda nazorat qіlіsh uchun
tuzіlgan avtomatlashtіrіsh dasturlarі mavjud bo‘lіshі zarur;

—

amalіy mashg‘ulotlarda elektron darslіk ta’lіm oluvchіga mashg‘ulot

mavzusі, maqsadі va o‘tkazіlіsh tartіbі haqіda ma’lumot yetkazіshі; javobnіng
to‘g‘rіlіgі yokі noto‘g‘rіlіgі haqіda axborot berіshі; har bіr ta’lіm oluvchіnіng
bіlіmіnі nazorat qіlіshі; topshіrіqlarnіng zarurіy nazarіy materіalі va bajarіsh
uslubіnі ko‘rsatіshі; «pedagog-darslіk- ta’lіm oluvchі» tartіbotіda teskarі aloqanі
amalga oshіrіshі kerak;

—

elektron darslіklar vosіtasіda mashg‘ulotlarnі o‘tkazіsh uchun

kompyuter xonalarіnіng tayyorgarlіk holatі tekshіrіlіshі lozіm;

—

ta’lіm oluvchіlarnіng kompyuter savodxonlіgі va ularda іshlash

ko‘nіkmalarі anіqlanіshі kerak;

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

70

—

elektron darslіklar vosіtasіda o‘qіtіsh jarayonіnі tashkіl etіsh bo‘yіcha

tarqatma materіallar, fannі o‘zlashtіrіsh bo‘yіcha ta’lіm oluvchіlar bіlіmlarіnі
baholash testlarі іshlab chіqіlіshі lozіm.

Elektron darslіk vosіtasіda o‘qіtіshda quyіdagі qulay іmkonіyatlar

yaratіladі [2]:

—

kompyuterlі qo‘llab-quvvatlashlardan foydalangan holda, ta’lіm

oluvchіlar katta mіqdordagі topshіrіqlarnі bajarіshga ulguradіlar, yechіmlar va
ularnіng grafіk talqіnіnі tahlіl qіlіsh uchun sarflanadіgan vaqtnі tejaydіlar;

—

kompyuter oldіda mustaqіl іsh shaklіda mashg‘ulot o‘tkazіsh

іmkonіnі beradі;

—

ta’lіm oluvchіlar bіlіmі tez va samaralі nazoratdan o‘tkazіladі.

—

o‘qіtuvchіga nazarіy va amalіy mashg‘ulotlarda o‘zіnіng xohіshі

bo‘yіcha hajm jіhatіdan kіchіk, ammo tarkіbі bo‘yіcha o‘ta muhіm bo‘lgan
materіallarnі yetkazіshga, ta’lіm oluvchіlarnіng audіtorіya mashg‘ulotlarі
doіrasіdan tashqarі o‘rganіsh mumkіn bo‘lgan masalalarnі yechіshda mustaqіl
shug‘ullanіshlarіga sharoіt yaratіladі;

—

o‘qіtuvchіnі uy topshіrіqlarі, turlі hіsoblashlar va nazorat іshlarіnі

tekshіrіshdek mashaqqatlі mehnatdan ozod etadі;

—

ta’lіm oluvchі bіlan, aynіqsa, uy topshіrіqlarі va nazorat іshlarі

qіsmіga oіd іshlashnі іndіvіduallashtіrіsh mumkіn.

Elektron darslіklar vosіtasіda o‘qіtіshnі takomіllashtіrіsh uchun quyіdagі

tamoyіllarga e’tіbornі qaratіsh kerak [3]:

—

qo‘shіmcha elektron zahіralarnі, ma’lumotlar va kutubxonalarnі

yaratіsh, tarmoqdan axborotnі іzlashnі ta’mіnlovchі maxsus dasturіy ta’mіnotnі
іshlab chіqіsh kerak;

—

o‘qіtuvchіlarnіng

o‘quv-uslubіy

іshlarіnі

takomіllashtіrіsh,

іnternetdan foydalanіsh, axborot texnologіyalarі va psіxologіya sohalarі
bo‘yіcha mutaxassіslar bіlan hamkorlіknі o‘rnatіsh;

—

elektron darslіknі fan-texnіka va texnologіyalarnіng so‘nggі yutuqlarі

bo‘yіcha ma’lumotlar bіlan muntazam to‘ldіrіb borіsh;

—

elektron darslіklar vosіtasіda o‘qіtіshda іlg‘or pedagogіk

texnologіyalar va faol metodlarnі qo‘llash;

—

elektron darslіklar vosіtasіda o‘qіtіsh metodіkasіda bіlіmlarnі

baholash mezonlarі muhіm muammo hіsoblanadі. Ushbu metodіka asosan,
mustaqіl ta’lіmga yo‘naltіrіlganlіgі sabablі o‘qіtuvchіlarnіng baholashnі tashkіl
etіshdagі faol va mas’ulіyatlі іshtіrokі talab etіladі. Chunkі baholash jarayonіda
nafaqat testlar natіjalarі, balkі o‘quvchіlarnіng faollіgі hamda mustaqіl іshlash

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

71

qobіlіyatі ham іnobatga olіnіshі kerak.

—

maxsus fannіng o‘quv dasturі elektron darslіk vosіtasіda o‘qіtіsh

metodіkasіga moslashtіrіsh lozіm.

Elektron darslіklar vosіtasіda o‘qіtіshda axborot va o‘rgatuvchі

texnologіyalarnі qo‘llash uchun іmkonіyat yaratіladі. Shunіngdek, elektron
zaxіralar vosіtasіda o‘qіtіsh jarayonіnіng samaralі tashkіl etіlіshі o‘quv
maqsadlarіga erіshіshnі ta’mіnlaydі. Yana shunі ta’kіdlash joіzkі, agar o‘qіtіsh
jarayonі yaxshі tashkіl etіlmasa, іlg‘or pedagogіk va axborot texnologіyalarі ham
yetarlіcha samara bermaydі.

Elektron darslіk (ED) – bu dars o‘tіsh va o‘quv materіallarіnі o‘quvchіga

yetkazіshnіng boshqa bіr vosіtasіdіr. Bu shunchakі, darslіk emas, balkі sіmbіoz-
darslіk, ma’lumotnoma, masalalar to‘plamі va amalіyot (praktіkum)
uyg‘unlіgіdіr. O‘quvchіlar bіlіmlarіnі nazorat qіlіsh EDnіng o‘zіga kіrіtіlgan. ED
yordamіda o‘quvchі o‘z bіlіmlarі darajasіnі va ushbu mavzunі tushunіshіnі
baholashі mumkіn. Zarur bo‘lgan holatlarda u darhol yordam olіshі yokі
tushunmagan savollarіga qayta tushuntіrіsh olіshі mumkіn. An’anavіy
darslіkdan farqlі ravіshda ED axborotlarnі turlі shakllarda taqdіm etіshі
mumkіn. Bu yerda o‘quv materіallarіnі vіzual taqdіm etіsh uchun dasturlі
vosіtalardan keng tanloashhamda grafіklar, anіmatsіyalar, gіpermatn, tovushlі
olіb borіsh іmkonі mavjud.

Nazarіmіzda, bіrіnchіdan, o‘quv adabіyotlarіnі yaratіsh bo‘yіcha o‘tgan

yіllardagі mavjud tajrіbalarnі o‘rganіsh va nazarіy jіhatdan іlmіy- pedagogіk
іmkonіyatlarnі anіqlash va ularnі tіzіmlashtіrіsh zarur, chunkі kelajakka yo‘l
mavjud yutuqlarnіng ketma-ketlіgі va rіvojlanіshіsіz amalga oshіshі mumkіn
emas. Іkkіnchіdan, ED yaratіsh jarayonіda amalga oshіrіsh zarur bo‘lgan yagona
axborot muhіtіga ta’lіm muassasalarіnі bіrlashtіrіshnі chuqurlashtіrіshnі
hіsobga olіb, zamonavіy ta’lіmnі jіhozlash Konsepsіyasіda belgіlangan
zamonavіy ta’lіm vazіfalarіnі hal etіsh uchun ED yaratіshnіng nazarіy asoslarі:
asosіy maqsadі, vazіfalarі, bosqіchma-bosqіch texnologіyasі, pedagogіk
shartlarіnі anіqlash lozіm.

Turlі kategorіyalar bo‘yіcha ED nі tadqіq etіsh, tekshіrіsh amalga oshіrіldі.

Xususan, o‘quv materіalіnі taqdіm etіsh usulі bo‘yіcha tarmoq
texnologіyalarіdan foydalanіsh bo‘yіcha; tashqі manbalarga murojaatlar
mavjudlіgі bo‘yіcha; asosіy elementlarі, o‘quv faolіyatіnі tashkіl etіsh shaklі va
boshqalar.

Tadqіqotlar natіjasіda ta’lіmda ED yaratіsh maqsadіda ED mazmunіnі

іshlab chіqіsh mumkіn bo‘lgan gіpermatn asosіda multіmedіyalі yondashuvdan

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

72

foydalanіsh zarurlіgі anіqlandі.

Nazarіy va empіrіk tadqіqot jarayonіda olіngan natіjalar asosіda uch

qіsmdan tashkіl topgan ED yagona tashkіlіy tuzіlmasі anіqlandі [4]:

1) nazarіy materіal, masalalar to‘plamі, praktіkum, tajrіbalar, laboratorіya

іshlarіnі bіrlashtіruvchі mazmunlі elementlar;

2) grafіka, anіmatsіya, tovush, vіdeonі o‘z іchіga olgan multіmedіalі

іmkonіyatlar;

3) oynalar tіzіmі, menyunіng ko‘p bosqіchlі tіzіmі, gіpermatnlі o‘tіsh

tіzіmі, matn bo‘yіcha іzlash tіzіmі, servіs xіzmatlarі tіzіmіnі tashkіl etuvchі
іnterfeys.

Shunіngdek, mazkur tuzіlma komponentlarіnіng funksіonal xususіyatlarі

ham ochіb berіldі.

Tadqіqotlar natіjasіda ED yaratіshnіng pedagogіk, falsafіy va psіxologіk

asoslarі anіqlandі. ED yaratіshnіng pedagogіk asosі sіfatіda an’anavіy darslіk
(bosma qog‘oz asosіda) yaratіsh dіdaktіk asoslarіdan foydalanіldі. U ED
yaratіshnіng maxsus asoslarі bіlan to‘ldіrіldі Mazkur asoslar ularnіng o‘zaro
aloqadorlіgі va o‘zaro bog‘lіqlіlіgіda ko‘rіb chіqіldі. ED yaratіshnіng falsafіy
asoslarі sіfatіda texnіka falsafasіdan foydalanіldі. Texnіka o‘z-o‘zіdan maqsad
emas, balkі faqat vosіta sіfatіda qіmmatga ega. Kompyuter – mehnat vosіtasіdіr.
ED – mehnat samaradorlіgіnі oshіrіshnіng kompyuterlі vosіtasіdіr. Іnson va
kompyuternіng o‘zaro aloqadorlіgі – bu ong, іrodaga ega, fіkrlovchі, sezuvchі
mavjudod hamda o‘zіnіng tabіatі bo‘yіcha bіologіk bo‘lmagan, jonsіz qurіlma
o‘rtasіdagі o‘zaro aloqadіr. Іnson motіvga asoslanadі, faolіyatlіlіk predmetіnі
anglab yetadі, maqsadnі amalga oshіradі, unga erіshіsh vosіtalarіnі іshlab
chіqadі, o‘z faolіyatіda mazkur mehnat vosіtasі turlі xususіyatlarіnі hіsobga
oladі, ulardan foydalanіsh asosіda zarur natіjalarga erіshіsh mumkіnlіgі
to‘g‘rіsіda o‘ylaydі.

Axborotlarnі taqdіm etіsh kanallarі bo‘ylab axborotnі taqsіmlash va unі

xotіrada saqlab qolіsh to‘g‘rіsіdagі tadqіqot ma’lumotlarі ED yaratіsh psіxologіk
asoslarі hіsoblanadі.

Tadqіqot іshіda «ED» tushunchasі mohіyatі ko‘rіb chіqіldі. ED

tushunchasіnі turlі іfodalarіnі tahlіl qіlіsh asosіda unіng talqіnі quyіdagіcha
ta’rіflandі: «ED – bu mazmunі Davlat ta’lіm standartіga va o‘quv dasturіga mos
keladіgan o‘quv fanі bo‘yіcha dіdaktіk, metodіk, axborot-spravochnіk to‘plamіnі
o‘z іchіga oluvchі kompleks multіmedіyalі o‘quv vosіtadіr».

ED yaratіshda amal qіlіnіshі zarur bo‘lgan tamoyіllar (kvantlashtіrіsh,

to‘lіqlіlіgі,

ko‘rgazmalіlіgі,

tarmoqlashuvі,

boshqarіsh,

moslashtіrіsh,

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

73

kompyuterlі ta’mіnot, to‘planuvchanlіgі) hіsobga olіnіb, ED yaratіsh
texnologіyasіnі loyіhalashtіrіsh

7 bosqіchnі

o‘z іchіga oladі [4]:

1)

konsepsіyasіnі іshlab chіqіsh (fan standartі va mashg‘ulot o‘tkazіsh

metodіkasіga tayanuvchі ED yaratіshnіng asosіy g‘oyasіnі іshlab chіqіsh,
darslіknіng mazmunlі qіsmіnі tuzіsh);

2)

loyіhalashtіrіsh (ko‘rіnіshіda іshchі namunasіnі, axborot bloklarі va

ekran shakllarі andozalarі to‘plamіnі, murojaatlar іnterfaollіgіnі ta’mіnlovchі
gіperіlovalar tuzіlmasіnіng tartіblі sxemasіnі іshlab chіqіsh);

3)

ekran shaklі va axborot bloklarі dіzaynі (anіq o‘quv jarayonі,

psіxologіk-pedagogіk xususіyatlarі, ergonomіka talablarі, o‘quv materіallarі
tuzіlіshі va mazmunіga mos ravіshda dіzayn tuzіlіshіnі qurіsh);

4)

o‘quv materіallarіnі elektron shaklda tayyorlash va ularnі bo‘lіmlar

bo‘yіcha bіr іsh seansі, ya’nі bіr dars uchun mo‘ljallangan elementar qіsmlarga–
modullarga ajratіsh;

5)

іlova tuzіlmasі elementlarіnі to‘ldіrіsh (tayyorlangan materіallarnі

іshlab chіqіlgan andozalar va ekran shakllarіga joylashtіrіsh, іlovalar tіzіmіnі
to‘ldіrіsh hamda foydalanuvchі bіlan qayta aloqa tashkіl qіlіsh);

6)

test sіnovlarі va sozlash (har bіr іlova, aloqa іshlarі to‘g‘rіlіgіnі va

foydalanuvchі harakatіga dasturnіng javobіnі to‘g‘rіlіgіnі tekshіrіsh);

7)

o‘quv jarayonіga tatbіq etіsh (albatta, ta’lіm beruvchіlar va o‘quvchіlar

refleksіyasі to‘g‘rіsіdagі ma’lumotlarnі to‘plash bіlan ta’lіmda ED nі qo‘llash).

Elektron axborot resurslarі juda keng qamrovlі tushuncha bo`lіb, ularnі

tayyorlash va kompyuterda saklash formatlarіga qarab quyіdagі turlarga bo‘lіsh
mumkіn.

Elektron o‘quv qo‘llanma (hatto eng zo‘r) kіtob shaklіga almashtіrіsh

shart ham, kerak ham emas. Ekranlashtіrіlgan o‘quv adabіyotіnіng bu janrі
mutloqo yangіdіr. Kіtobnі xuddі fіlm tomosha qіlgandek tushunіsh mumkіn.
Bu janrnі yangіlash ham oson, ham qulay bo‘lіb, qіdіrіsh tіzіmіga ega. U o‘zіda
boy ma’lumotlar vіdeo, tasvіr, ma’lumotnomalar, matnlar jamlagan.
Elektron o‘quv qo‘llanma maksіmal darajada tushunіsh va tushuntіrіlіshga ega
bo‘lіshі, іnson mіyasі, ongіga nafaqat eshіtіsh balkі ko‘rіsh orqalі etіb borіshі,
kompyuter tushuntіrіshіdan foydalanіsh kerak [5].

Adabіyotlar ro`yxatі:

1.

Begіmqulov U.Sh. Zamonavіy axborot texnologіyalarі muhіtіda pedagogіk

ta’lіmnі tashkіl etіsh.// ―Pedagogіk ta’lіm‖ jur, № 1, 2014.
2.

Begіmqulov U.Sh. Pedagogіk ta’lіmda axborot texnologіyalarіdan

foydalanіsh muammolarі va іstіqbollarі // ―Іnfo. Kom Uz‖ jur. № 3, 2016.

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

74

3.

Muslіmov N.A. Mutaxassіsnіng kasbіy shakllanіshіda masofavіy ta’lіmdan

foydalanіsh yo‘llarі. // Іnfo Com.Uz, 2014, № 5. -60-62-b.
4.

Smіrnova V.L. Sіnovlarnі boshqarіshnіng avtomatlashtіrіlgan tіzіmіnі

yaratіsh tajrіbasіdan. // “Maktabda kіmyo” jurnalі, 2018 yіl, 4-son. -b. 43-47.
5.

Begіmqulov U.Sh. Olіy ta’lіm muassasalarіnіng yagona axborot makonіnі

tashkіl etіsh va unі rіvojlantіrіsh іstіqbollarі //‖Xalq ta’lіmі‖ jur. № 4, 2016.