МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
149
ҲУДУДИЙ ИНВЕСТИЦИЯ БОЗОРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА
БАНКЛАРНИНГ РОЛИНИ ОШИРИШ
Атхамова Инобат Абдиҳамид қизи
Ўзбекистон Республикаси Банк Молия академияси
Лойиҳа бошқаруви (Project management) 2-курс тингловчиси
Тел. +998 93 711-97-07
+998 94 014-07-97
https://doi.org/10.5281/zenodo.13999645
AННOТAЦИЯ
Амалга оширилаётган ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар, барча
соҳаларда кескин ўзгаришларга сабаб бўлмоқда. Республикамиз банк-
молия тизимини ислоҳ қилиш ва мустаҳкамлаш бўйича кўрилаётган чора-
тадбирлар
банкларнинг
капиталлашув
даражасини
ошириш,
кўрсатилаётган банк хизматлари спекторларини кўпайтириш, шунингдек,
мамлакат иқтисодиётини ривожлантиришда банк тизимининг ролини
ошириш имконини берди.
Мамлакатимизда инвестицион муҳит барқарорлигини таъминлаш,
иқтисодиётни ривожлантиришда асосий мезонлардан ҳисобланади. Ушбу
жараёнда ижтимоий-иқтисодий масалаларни ижобий ҳал қилишда давлат
қисқа, ўрта ва узоқ истиқболга мўлжалланган давлат инвестиция
дастурларини ишлаб чиқади ва банклар роли ортиб боради. Банкларнинг
давлат
инвестицион
дастурларига
жалб
қилиш
уcуллaрининг
шaкллaниши,
ривoжлaниши
вa
хуcуcиятлaрини
ўргaниш
мaмлaкaтимизнинг банк инвестициялари йўналишини ривожига имкон
ярaтaди. Шунгa кўрa, тaдқиқoт мaқcaди банк инвестицияларини нaзaрий
вa тaшкилий acocлaрини ўргaниш acocидa давлат инвестиция
дастурларида иштирокини caмaрaли тaшкил этиш вa ривoжлaнтириш
бўйичa илмий тaклиф вa тaвcиялaр ишлaб чиқишдaн ибoрaт.
АННОТАЦИЯ
Продолжающиеся социальные и экономические реформы вызывают
радикальные изменения во всех сферах. Принятые меры по
реформированию и укреплению банковско-финансовой сферы в нашей
республики позволили повысить уровень капитализации банков,
расширить спектр предоставляемых банковских услуг, а также повысить
роль банковской системы в развитии экономики страны.
Обеспечение стабильности инвестиционной среды в нашей стране
является одним из главных критериев экономического развития. В этом
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
150
процессе государство разрабатывает кратко-, средне- и долгосрочные
государственные инвестиционные программы, возрастает роль банков в
позитивном решении социально-экономических вопросов. Изучение
формирования,
развития
и
возможностей
участия
банков
в
государственных инвестиционных программах позволит развивать
банковские инвестиции в нашей стране. Соответственно, целью
исследования является изучение теоретических и организационных
аспектов банковских инвестиций и разработка научных предложений и
рекомендаций по целенаправленной организации и развитию участия
банка в государственных инвестиционных программах.
ANNOTATION
The ongoing socio-economic reforms have led to radical changes in all
spheres. Measures on reforming and strengthening the banking and financial
system of the Republic have enabled banks to increase the level of capitalization,
to increase the spectrum of banking services, as well as to increase the role of
the banking system in the development of the country's economy.
Ensuring stability of the investment environment in our country is one of the
main criteria for the development of the economy. In this process, the state will
develop a state-of-the-art investment program for short, medium and long-term
prospects, and the role of banks will increase in socio-economic issues.
Formation, development and skills of banks' involvement in public investment
programs will facilitate the development of the bank's investment orientation.
Accordingly, the research is intended to develop scientific proposals and
recommendations on the establishment and development of the participation of
state-owned investment programs in the field of study of theoretical and
institutional partners.
Ключевые слова:
инвестиция, коммерческие банки, депозит,
макроэкономическая стабильность, региональная инфраструктура.
Калит
сўзлар:
инвестиция,
тижорат
банклари,
депозит,
макроиқтисодий барқарорлик, ҳудудий инфратузилма.
Key words:
investment, commercial banks, deposit, macroeconomic
stability, regional infrastructure
Мамлакатимизда
охирги
йиллар
мобайнида
иқтисодиётни
диверсификация ва модернизация қилиш ишлари турли иқтисодий
воситалар ёрдамида амалга оширилмоқда. Бунда энг муҳим омиллардан
бўлиб инвестициялар ҳисобланади. Зеро, инвестиция жалб қилиниши учун
молия бозорида қулай муҳитни шакллантириш, молия ва банк секторини
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
151
ислоҳ
қилиш,
тадбиркорлик
ва
инновацион
технологияларни
ривожлантириш зарур.
АДАБИЁТЛАР ШАРҲИ
Ўзбекистон Республикаси Президентининг ташаббуси билан бугунги
кунда халқ ўртасида, барча корхоналар ва ташкилотлар, халқаро
жамоатчилик томонидан кенг муҳокама қилинаётган Ўзбекистоннинг
2017-2021 йилларга мўлжалланган “Ҳаракатлар стратегияси”да(2017)
белгилаб
берилган
устувор
йўналишлардан
бири
сифатида
макроиқтисодий
барқарорликни
мустаҳкамлаш
иқтисодий
ўсиш
суръатларини таъминлаш олинган экан, айнан мана шу устувор
йўналишни бажарилишида тижорат банкларининг узоқ муддатли ресурс
базасини шакллантириш ва яна барқарорлигини ошириш муҳим
масалалардандир.
В.М.Усоскин ўзининг “Замонавий тижорат банки операциялари ва
бошқариш” номли монографиясида тижорат банклари кредитлаш
амалиётининг асосий жиҳатларини тадқиқ қилган. У тадқиқот
натижаларига асосланган ҳолда, бир қатор илмий хулосаларни
шакллантирган. Ана шундай муҳим хулосалардан бири мижозни банк
томонидан кредит линияси очиш йўли билан кредитлаш орқали кредит
риски даражасини сезиларли даражада пасайтириш мумкинлигидир.
Классик назариянинг намоёндаси бўлган Смит (1993) ўзининг «Халқлар
бойлигининг табиати ва сабаблари тўғрисидаги тадқиқот» асарида
“Инсонларнинг жамғаришга бўлган интилиши жамиятда капитални
ортишини таъминлайди, жамғарма эса - инвестициялашнинг зарурий
манбасидир” - дея таъкидлайди. Шунингдек, миллий бойликни ўсишида
капитал миқдорини асосий омил сифатида эътироф этади. Бизнинг
назаримизда инвестиция жараёнларининг янада ривожланишига нафақат
жамғармаларни шаклланиш омили, балки жамғарма маблағларининг
манбалари, уларни амал қилиш муддатлари ҳам муҳим аҳамиятга эга. Шу
билан бирга жамғармаларни шаклланиши бевосита муомаладаги пул
массасининг миқдорига боғлиқ бўлиб ҳисобланади.
Профессор Уоскиннинг (1994) фикрига кўра, трансакцион депозитлардан
ресурс сифатида фойдаланиш тижорат банкларининг ликвидлилигига
жиддий зиён етказади. Шу сабабли, Гласс-Стиголл қонунига асосан 1933
йилда трансакцион депозитларга фоиз тўлашнинг тақиқланиши оқилона
тадбир
ҳисобланади.
Лекин
муддатли
ва
жамғарма
депозит
ҳисобрақамларига тижорат банклари томонидан тўланадиган фоиз
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
152
ставкаларининг
юқори
чегарасининг
белгиланиши
тижорат
банкларининг депозит базасига салбий таъсир қилади.
Миллий адабиётларда реал сектор иқтисодиётини ривожлантиришда
инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришда банкларнинг ўрни ва роли
ҳамда инвестицион кредитлаш амалиёти ҳақида С.С.Гулямов, А.В.Вахабов,
Д.Г.Ғозибеков, Н.Х.Ҳайдаров, Ш.Г.Юлдашев каби олимларнинг ишларида
ўрганилган.
Омонов
(2006)
нинг
таъкидлашича
депозит
сиёсатини
такомиллаштиришда қуйидагиларга алоҳида эътибор қаратиш зарур:
-
Тижорат банклари ресурслари таркибида муддатли депозит
маблағлар салмоғи ортиб бориш тенденциясининг даражасини
таъминлаш;
-
Юридик ва жисмоний шахсларнинг банкларга муддатли ва жамғарма
депозитларига маблағларини қўйиш манфаатдорлиги ҳамда кафолатини
таъминлаш;
-
Мижозларнинг депозит ҳисобварақлари бўйича банк сирини
таъминлашга тўлиқ эришиш;
-
Тижорат банкларининг депозит ҳисобварақларига муддатли
омонатларни жалб этишни кўпайтириш ва уларнинг банк тизимига
бўлган ишончини мустаҳкамлаш мақсадга мувофиқдир.
Обломуродов (2007) таъкидлашича, банк секторида жалб қилинган
маблағларнинг асосий қисми мижозларнинг депозитлари ва хорижий
банкларнинг кредит линияларига тўланадиган ссудаларини ташкил
қилади. Бир вақтнинг ўзида банкларда аҳоли депозитларини ўсишини ҳам
белгилаб беради.
АСОСИЙ ҚИСМ
Инвестициялар мамлакатнинг иқтисодий салоҳиятини қўллаб-қувватлаш
ва уни ошириш, иқтисодиёт тармоқларини модернизация қилиш ва
диверсификациялаш, иқтисодий ўсишни фаоллаштириш, маҳсулот ва
хизматларнинг ички ҳамда ташқи бозорларда рақобатбардошлигини
оширишда муҳим аҳамият касб этади. Инвестициялар ЯИМ ўсиши,
корхоналарнинг ривожланиши ва мамлакат экспорт салоҳиятини
кучайтиришга олиб келади.
Ҳудуд иқтисодиётига инвестицияларни жалб қилиш масаласини ечиш
учун ҳудудий инвестицион сиёсатни ишлаб чиқиш зарур. Ҳудудий
инвестицион сиёсат эса ҳудудий маъмурият органлари фаолияти бўлиб, у
инвестициялар
манбаини
излаб
топиш
ва
уларни
самарали
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
153
фойдаланиладиган соҳаларга йўналтиришга қаратилган бўлиши керак.
Ана шу йўналишларни таҳлил қилиш ҳозирги куннинг долзарб
масалаларидан саналади.
Республикамизда стратегик контекстда макроиқтисодий барқарорлик ва
мутаносиб иқтисодий ўсиш суръатларини таъминлашда мувозанатли
ҳудудий ижтимоий-иқтисодий ўсишга эришиш муҳим аҳамият касб этади.
Ҳозирги ҳудудий ижтимоий-иқтисодий ривожланишдаги ассиметрик
тафовутнинг мавжудлиги, мавжуд иқтисодий-ресурс салоҳиятдан унумли
фойдаланиш ва нисбатан паст даражада ривожланган ҳудудларда
иқтисодий ривожлантиришни жонлантиришга қаратилган фаол ҳудудий
инвестицион сиёсатни амалга оширишни тақозо қилади. Бунда ҳудудий
молиявий-инвестицион салоҳиятни тўғри баҳолаш ва бошқариш негизида
инвестицион фаолликни янада жонлантириш бўйича ислоҳотларни
чуқурлаштиришни талаб қилмоқда. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон
Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича
Ҳаракатлар стратегиясида яқин истиқболда “инвестиция муҳитини
такомиллаштириш, мамлакат иқтисодиёти тармоқлари ва ҳудудларига
хорижий, энг аввало, тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни фаол
жалб қилиш” вазифалар амалга ошириш белгилаб олинган. 2019 йилда
мамлакатимизда барча манбалар ҳисобидан қарийб 138 триллион сўмлик
ёки 2018 йилга нисбатан 16 фоиз кўп инвестицияларни ўзлаштириш
мўлжалланмоқда. Бу борада тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар
миқдори жорий йилга нисбатан қарийб 1,5 баробар оширилиб, 4,2
миллиард долларга етказилиши, натижада 142 та замонавий корхона ишга
туширилиши режалаштирилмоқда. Ушбу вазифалар бўйича ҳудудий
иқтисодий сиёсатни изчил амалга ошириш, истиқболда ҳудудий
инвестицион сиёсатни стратегик йўналишларини белгилаб олишнинг
фундаментал асосларини ташкил қилади.
Асосий капиталга киритиладиган инвестицияларни ҳудудлар ижтимоий-
иқтисодий тараққиётидаги ўрни ва аҳамиятини қуйидагилар билан
изоҳлаш мумкин:
биринчидан, асосий капиталга киритиладиган инвестициялар кўламининг
ўсиши юқори технологик тараққиёт ва интенсив иқтисодий ўсишнинг
омили сифатида ЯҲМни йиллик ўсиш суръатига ижобий таъсир этади;
иккинчидан,
иқтисодиётни
диверсификация
қилиш,
таркибий
ислоҳотларни амалга ошириш пировардида импорт ўрнини босувчи ва
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
154
экспортбоп маҳсулотлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш имкони
яратилади.
ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР
Юқоридаги таҳлиллардан келиб чиққан ҳолда, фикримизча, Ўзбекистон
Республикаси
ҳудудларида
инвестицион
фаолликни
ошириш
имкониятлари қуйидагилардан иборат:
1. Ҳудудий инфратузилма ва айниқса, инвестицион инфратузилмани
яхшилаш бўйича тизимли ишларни амалга ошириш мақсадида, вилоятлар
кесимида йўл транспорт-коммуникация тизимини модернизациялаш,
коммунал хизматлар тизимида чуқур ислоҳотлар олиб бориш, юқори
тезликда ишловчи интернет тизимларини жорий этиш лозим.
2. Ривожланиш даражаси суст ҳудудлар учун узоқ муддатли кредитлар
ажратиш тизимини жорий этиш орқали инвестициялар ҳажмини ошириш
лозим. Бунда айниқса, инвестиция ресурслари етишмаётган туманларда
салоҳиятли банк филиаллари ва минибанкларни ташкил этиш, уларнинг
капиталлашувини
кучайтириш,
молиявий
инфратузилмани
ривожлантириш долзарб аҳамиятга эга. Шунингдек, ҳудудда инвестиция
ва суғурта фондлари, кредит уюшмалари, ломбардлар, банк гуруҳлари ва
холдинглари, ўзаро ёрдам кассалари каби молиявий институтларнинг
замонавий
шаклларини
ривожлантириш
иқтисодиётда
капитал
ҳаракатини тезлаштиради.
3. Жаҳонда ва республикада вилоятларнинг ижобий қиёфасини
шакллантириш ва инвестицион жозибадорлигини намойиш этиш
мақсадида, вилоятлар туманларида бўш турган ва фойдаланилмаётган
ишлаб чиқариш объектлари, мавжуд табиий захиралар, қишлоқ хўжалиги
ва хомашё ресурслари ҳақида кенг ва батафсил маълумотларни ўз ичига
олган тизимлаштирилган вилоят реестрини тузиш ва уни интернет
орқали чет эллик инвесторлар эътиборига ҳавола этиш зарур.
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Абулқосимов X. П. (2007) ва бошқалар. –Т Ижтимоий–иқтисодий
жараёнларни бошқариш. Ғ.Ғулом номидаги нашриёт–матбаа ижодий уйи –
Б.240.
2. Аганбегян А. Г. (2014) Инвестиционный кредит – главное звено
преодоления спада в социально-экономическом развитии России, журнал
«Деньги и кредит», издательство Финансы и статистика (Москва), № 5,.
3. Акерман Е.Н., Михальчук А.А., Трифонов А.Ю. (2010) Факторный подход в
построении экономического пространства региона // Вестник Том. гос.
ун-а. Экономика. № 3(11). С.84-92.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
155
4. Анышин В.М. (2000) «Инвестиционный анализ» Москва, 53-бет
5. Бланк И.А. (2012) “Инвестиционный менежмент”. – Киев: МП
“ИТЕМ”ЛТД.
6. Блюм Е.А. (2013) Обзор методики оценки инвестиционного потенциала
региона // Молодой учёный. –№7. С. 137-141.
7. Ғозибеков Д.Ғ. (2003) Инвестицияларни молиялаштириш масалалари.
Тошкент: «Молия» нашриёти. 332 бет, 9-28, 67-68, 68-69бетлар.
8. Дыбов А.М. (1995) Экономическое обоснование инвестиций. Ижевск.
с.12.
9. Жўраев А.С. ва бошқалар (2003) Инвестиция лойиҳалари таҳлили:
Ўқувқўлланма / Т.: Шарқ. й. 18 б.
10. Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш
йўлида. – Т.: Ўзбекистон,. - 264-б.
11. Каримов Н.Г (2007) Иқтисодий интеграциялашув шароитида
инвестицияларни молиялаштиришнинг бозор механизмларини жорий
этиш муаммолари. Икт.фан. доктори илмий даражасини олиш учун.
Автореферат. Тошкент. 40-бет.
12. Каримов Н.Г. (2007) Иқтисодий интеграциялашув шароитида
инвестицияларни молиялаштиришнинг бозор механизмларини жорий
этиш муаммолари: 08.00.07 – “Молия, пул муомаласи ва кредит. Иқтисод
фанлари доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. /ЎзР
Банк-молия академияси . – Т. 235 б.
