МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
36
INKLYUZIV TA'LIMGA BOLALARNI JALB ETISH: MUAMMOLAR VA
RIVOJLANISH YO'LLARI.
Djurayeva Sohiba
JDPU Maxsus pedagogika kafedrasi o’qituvchisi
Sherqo`ziyeva Rayhona
Maktabgacha va boshlang’ich ta’limda
xorijiy ta’lim yo’nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14128999
Annotatsiya
Inklyuziv ta'lim bugungi kunda dolzarb masalalardan biri bo'lib, bolalarni
jismoniy, ruhiy va ijtimoiy jihatdan teng huquqli ta'lim jarayoniga jalb qilishni
o'z ichiga oladi. Ushbu maqolada inklyuziv ta'limning ahamiyati, uning ta'lim
jarayonidagi o‘rni va bolalarni jalb etishning samarali usullari ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, o'qituvchilarning roli va ularga qo‘yiladigan talablar tahlil qilinadi.
Kalit so'zlar
: inklyuziv ta'lim, bolalarni jalb qilish, o'qituvchilar, maxsus
ta'lim ehtiyojlari, teng imkoniyatlar.
Annotation
Inclusive education is currently one of the most important issues,
involving the integration of children into the educational process on equal
physical, mental, and social terms. This article discusses the importance of
inclusive education, its role in the educational process, and effective methods for
engaging children. It also analyzes the role of teachers and the requirements
placed on them.
Keywords
: inclusive education, child engagement, teachers, special educational
needs, equal opportunities
XXI asr ta'limi har bir bolaning individual ehtiyojlarini inobatga olgan
holda ta'lim berishni o‘z oldiga maqsad qilib qo'ydi. Inklyuziv ta'lim jamiyatda
barcha bolalarga, shu jumladan, jismoniy yoki aqliy cheklovlarga ega bolalarga
ta'lim olish uchun teng imkoniyatlar yaratishning asosiy mexanizmlaridan biri
hisoblanadi. Inklyuziv ta'limning maqsadi
– jismoniy, psixologik yoki boshqa
turdagi cheklovlarga ega bolalarga teng ta'lim olish imkoniyatini yaratishdir.
Ammo bu jarayonda ta'lim tizimida ko'plab muammolar mavjud: o'qituvchilar
malakasining yetarli emasligi, o'quv materiallarining mos kelmasligi va
boshqalar. Shunday qilib, inklyuziv ta'limga bolalarni jalb etish jarayoni maxsus
yondashuv va har tomonlama qo'llab-quvvatlashni talab qiladi. O`zbekistom
Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev raisligida 2022-yil 5-aprel kuni bo`lib
o`tgan yig`ilishda ham inklyuziv ta`limga alohida to`xtalib o`tildi. Alohida
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
37
ehtiyoji bo`lgan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan Davlat ta`lim muasssasalari
uchun 2011-yil 13-sentabrda Vazirlar Mahkamasining 256-sonli qarori qabul
qilinib, maxsus ta’lim muassasalari uchun dastur ishlab chiqilgan edi, mazkur
hujjat endilikda o`z kuchini yo`qotdi. Alohida ta`limga ehtiyoji bo`lgan jismoniy,
aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari bo`lgan bolalar uchun Davlat
ixtisoslashtirilgan ta`lim muassasalar uchun 2021-yil 12-oktabr kuni Vazirlar
Mahkamasining 638-sonli qarori qabul qilindi va nizom ishlab chiqildi.
Ushbu nizom jismoniy, aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari bo`lgan
bolalarning ta`lim tizimini takomillashtirishga yo`naltirilgan.
Bugungi kunda yurtimizning turli hududlarida ayniqsa chekka
hududlarida diskriminatsiya va inklyuziv madaniyatni shakllantirishni keng
yo`lga qo`yish zarurdir, nafaqat ta`lim muassassalarida balki imkoniyati
cheklangan bolaning o`zi tug`ulgan oilasida bunday muammolarning borligiga
o`tkazilgan tadqiqotlarimiz, so`rovnomalar va ota-onalar bilan suhbatlarimiz
orqali guvohi bo`lganmiz. Birga yashaydigan oiladagi sog`lom bo`lgan boshqa
oila a’zolarining jismoniy kamchiligi (nogironligi bo`lgan shaxsga) bor bolaga
nisbatan munosabati to`g`ri yo`lga qo`yilmaganligini ko`rishimiz mumkin.
Uning akasi, ukasi yoki opa-singlisining hatti-harakatlari inklyuziv
madaniyatga zid bo`lganligi oqibatida bolada ruhiy tushkunlik psixologik-
depressiya holatlarini keltirib chiqaradi. Bolalarni inklyuziv ta'limga jalb
qilishda o‘qituvchi va ota-onalarning birgalikdagi sa'y-harakatlari muhim rol
o'ynaydi. Bolalar turli xil qobiliyatlarga ega bo'lishiga qaramasdan, ularga ta'lim
olish uchun teng imkoniyatlar yaratish kerak. Ushbu jarayonda bir necha
samarali usullar mavjud:
-Differensial yondashuv: har bir bolaning individual qobiliyatlari va ehtiyojlariga
moslashtirilgan ta'lim dasturlarini ishlab chiqish.
-Pedagogik innovatsiyalar: raqamli texnologiyalar va interaktiv vositalardan
foydalanish orqali ta'lim jarayonini qiziqarli va osonlashtirish.
-O'qituvchilarning malakasini oshirish: o'qituvchilarning maxsus ta'lim
ehtiyojlari bo'lgan bolalar bilan ishlash uchun maxsus tayyorgarlikdan o'tishi
zarur.
Shuni aytish zarurki, maxsus ta’lim tizimining o‘ziga xos bo’lgan tomoni — uch
vazirlik: Xalq ta’limi vazirligi, Sog’liqni saqlash vazirligi, Ijtimoiy ta’minot
vazirligi tasarrufida ekanligidir. Yordamchi maktabda o‘quvchilar nazoratsiz
qolmasligi uchun moddiy imkoni bo’lgan maktablarda kuni uzaytirilgan guruhlar
tuzilgan, yetim bolalar uchun bolalar uylari, maxsus maktab-intematlar tashkil
etilgan:
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
38
— maktabgacha tarbiya — aqli zaif bolaning ilk yoshidan 7—8 yoshigacha;
— boshlang’ich ta’lim — 1—4-sinflar;
— o‘rta maxsus ta’lim — 5—9-sinflar;
— kollej — aqli zaif o ‘quvchilarning qobiliyatli va kasb-hunaiga qiziqqan
hamda o‘qishni davom ettirishga layoqatli bo’lgan bolalarni maxsus guruhlarda
(kollejlarda integratsiya usulda) o`qitishi kasb-hunar ta’limi bandlarigina
taalluqlidir. Chunki aqli zaif okquvchilar boshqa yuqori darajada ta’lim
olishlariga ularning aqliy nuqsonlari imkon bermaydi. Lekin kasb-hunar
kollejlarida aqli zaif o‘quvchilarning nuqson darajalari inobatga olingan holda
ta’lim olishlari mumkin.
XXI asr ta'limi har bir bolaning individual ehtiyojlarini inobatga olgan
holda ta'lim berishni o‘z oldiga maqsad qilib qo'ydi. Inklyuziv ta'lim jamiyatda
barcha bolalarga, shu jumladan, jismoniy yoki aqliy cheklovlarga ega bolalarga
ta'lim olish uchun teng imkoniyatlar yaratishning asosiy mexanizmlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu maqola inklyuziv ta'limning dolzarbligi va unga bolalarni jalb
etish usullari haqida ilmiy-nazariy tahlilni o'z ichiga oladi. Inklyuziv ta'limning
maqsadi – jismoniy, psixologik yoki boshqa turdagi cheklovlarga ega bolalarga
teng ta'lim olish imkoniyatini yaratishdir. Ammo bu jarayonda ta'lim tizimida
ko'plab muammolar mavjud: o'qituvchilar malakasining etarli emasligi, o'quv
materiallarining mos kelmasligi va boshqalar. Shunday qilib, inklyuziv ta'limga
bolalarni jalb etish jarayoni maxsus yondashuv va har tomonlama qo'llab-
quvvatlashni talab qiladi. Inklyuziv ta'lim har bir bolaning shaxsiy rivojlanishini
qo'llab-quvvatlaydigan muhitni yaratishga qaratilgan. O'qituvchilarning asosiy
vazifasi barcha bolalar uchun ta'lim muhitini moslashtirish, maxsus ehtiyojli
bolalarni jamoaga moslashtirish va ularning ta'lim olish jarayonini
engillashtirishdan iborat. Xalqaro tashkilotlar tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, inklyuziv ta'lim bolalar o'rtasidagi ijtimoiy
tenglikni oshiradi va jamiyatni yanada bag'rikeng qiladi. Bolalarni inklyuziv
ta'limga jalb qilishda o‘qituvchi va ota-onalarning birgalikdagi sa'y-harakatlari
muhim rol o'ynaydi. Bolalar turli xil qobiliyatlarga ega bo'lishiga qaramasdan,
ularga ta'lim olish uchun teng imkoniyatlar yaratish kerak. Ushbu jarayonda bir
necha samarali usullar mavjud:
-Differentsial yondashuv: har bir bolaning individual qobiliyatlari va
ehtiyojlariga moslashtirilgan ta'lim dasturlarini ishlab chiqish.
-Pedagogik innovatsiyalar: raqamli texnologiyalar va interaktiv vositalardan
foydalanish orqali ta'lim jarayonini qiziqarli va osonlashtirish.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
39
-O'qituvchilarning malakasini oshirish: o'qituvchilarning maxsus ta'lim
ehtiyojlari bo'lgan bolalar bilan ishlash uchun maxsus tayyorgarlikdan o'tishi
zarur.
O'qituvchilar inklyuziv ta'limda asosiy o'rinni egallaydi. Ular bolalarni
ta'lim jarayoniga to'liq jalb etish va ularning qobiliyatlarini ochishda
ko'maklashuvchi asosiy shaxslar hisoblanadi. Bunda o'qituvchining o'quv
dasturini moslashtirishi, maxsus ehtiyojli bolalar uchun qulay o‘quv sharoitlarini
yaratishi muhim ahamiyatga ega. O'qituvchilar o'quvchilarga nafaqat bilim
beruvchi, balki ularni hayotiy
muammolarni hal qilishga o'rgatuvchi murabbiy
sifatida ham ko‘rinish oladi.
Inklyuziv ta'limga bolalarni jalb qilish jarayoni
ta'lim tizimi uchun yangi yondashuvlarni talab etadi. Bu jarayonda o'qituvchilar
va ota-onalarning o‘zaro hamkorligi, davlat va nodavlat tashkilotlarning ko'magi
juda muhim. Ushbu maqolada inklyuziv ta'limning ahamiyati, bolalarni jalb
etishning samarali usullari va o'qituvchilarning roli ko‘rib chiqildi. Inklyuziv
ta'lim faqat maxsus ehtiyojlarga ega bolalar uchun emas, balki jamiyatning
barcha a'zolari uchun ijtimoiy tenglik va bag'rikenglik muhitini yaratishda
muhim rol o'ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. UNESCO. (2017). A Guide for Ensuring Inclusion and Equity in Education.
Parij: UNESCO nashriyoti.
2. Florian, L. (2014). The Inclusive Classroom: Strategies for Effective
Differentiated Instruction. New York: Teachers College Press.
3. Özlem, E. & Ozge, A. (2018). Inclusive Education Practices: The Role of
Teachers in Inclusion. Journal of Special Education, 33(4), 415-433.
4. R.M. Po„latova “Maxsus pedagogika” Toshkent –2018
