МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
31
INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDAGI SIFAT DARAJALARINING QIYOSIY
TIPOLOGIYASI
Djurayeva Dilnoza Olimjan qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
+998937487770
https://doi.org/10.5281/zenodo.13903741
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz va o'zbek tillaridagi sifat
darajalarining qiyosiy tipologiyasi o'rganiladi. Tadqiqot adabiyotlar tahlili
asosida olib borilgan bo'lib, ikkala tildagi sifat darajalarining o'xshash va farqli
jihatlari, ularning grammatik va semantik xususiyatlari hamda qo'llanilishi tahlil
qilinadi. Natijalar sifat darajalarining har ikki tilda ham muhim grammatik
kategoriya ekanligini, ammo ularning ifodalanishi va qo'llanilishida sezilarli
farqlar mavjudligini ko'rsatadi.
Kalit so'zlar:
sifat darajalari, qiyosiy tipologiya, ingliz tili, o'zbek tili,
grammatika
Аннотация:
В данной статье исследуется сравнительная типология
уровней качества в английском и узбекском языках. Исследование
основано на анализе литературы, в котором анализируются сходства и
различия уровней качества в обоих языках, их грамматические и
семантические характеристики, а также их применение. Результаты
показывают, что уровни качества являются важной грамматической
категорией в обоих языках, но существуют значительные различия в том,
как они выражаются и используются.
Ключевые слова:
уровни качества, сравнительная типология,
английский, узбекский, грамматика
Abstract:
This article will study the comparative typology of quality levels
in English and Uzbek. The study is based on literature analysis and analyzes the
similar and different aspects of the quality levels in both languages, their
grammatical and semantic properties, as well as their application. The results
show that quality levels are an important grammatical category in both
languages, but there are significant differences in their expression and
application.
Keywords:
quality levels, comparative typology, English, Uzbek, grammar
Sifat darajalari ko'plab tillarda mavjud bo'lgan muhim grammatik
kategoriyadir. Ular predmet yoki hodisaning belgisini boshqa predmet yoki
hodisalar bilan taqqoslash imkonini beradi. Ingliz va o'zbek tillari turli til
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
32
oilalariga mansub bo'lsa-da, har ikkalasida ham sifat darajalari mavjud. Biroq,
ularning ifodalanishi va qo'llanilishida sezilarli farqlar kuzatiladi. Ushbu
tadqiqotning maqsadi ingliz va o'zbek tillaridagi sifat darajalarining qiyosiy
tipologik tahlilini o'tkazish, ularning o'xshash va farqli jihatlarini aniqlash
hamda bu farqlarning sabablarini o'rganishdan iborat.
Sifat darajalarining qiyosiy tipologiyasi nafaqat nazariy, balki amaliy
ahamiyatga ham ega. Bu mavzuni o'rganish tilshunoslik nazariyasini boyitish
bilan bir qatorda, til o'rganuvchilar va tarjimonlar uchun ham foydali bo'lishi
mumkin [1].
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot adabiyotlar tahlili asosida olib borildi. Ingliz va o'zbek
tillaridagi sifat darajalariga oid ilmiy maqolalar, monografiyalar, darsliklar va
boshqa manbalar o'rganib chiqildi. Tahlil jarayonida qiyosiy-tipologik, tavsifiy
va analitik usullardan foydalanildi.
Ingliz tilidagi sifat darajalari bo'yicha Quirk et al. (1985) ning "A
Comprehensive Grammar of the English Language" asari asosiy manba sifatida
xizmat qildi [2]. O'zbek tilidagi sifat darajalari uchun esa A. Hojiyev va
boshqalarning "Hozirgi o'zbek tili faol so'zlarining izohli lug'ati" (2001) hamda
Sh. Rahmatullayevning "Hozirgi o'zbek adabiy tili" (2006) darsliklari asosiy
manbalar sifatida foydalanildi [3] [4].
Qiyosiy tilshunoslik bo'yicha V.D. Arakinning "Sravnitel'naya tipologiya
angliyskogo i russkogo yazykov" (2005) asari metodologik asos vazifasini o'tadi
[5]. Shuningdek, O'zbekiston va chet el olimlarining sifat darajalari bo'yicha olib
borgan tadqiqotlari ham o'rganib chiqildi [6] [7] [8].
NATIJALAR
Tadqiqot natijalariga ko'ra, ingliz va o'zbek tillarida sifat darajalarining uch
asosiy turi mavjud: oddiy daraja, qiyosiy daraja va orttirma daraja. Biroq,
ularning ifodalanishi va qo'llanilishida sezilarli farqlar kuzatiladi.
Ingliz tilida:
1.
Oddiy daraja: hech qanday qo'shimchasiz ifodalanadi (masalan, tall, big,
small).
2.
Qiyosiy daraja: bir bo'g'inli sifatlarga -er qo'shimchasi qo'shiladi yoki ko'p
bo'g'inli sifatlar oldidan more so'zi qo'yiladi (masalan, taller, more
beautiful).
3.
Orttirma daraja: bir bo'g'inli sifatlarga -est qo'shimchasi qo'shiladi yoki
ko'p bo'g'inli sifatlar oldidan the most so'zi qo'yiladi (masalan, the tallest,
the most beautiful).
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
33
O'zbek tilida:
1.
Oddiy daraja: hech qanday qo'shimchasiz ifodalanadi (masalan, katta,
yaxshi, go'zal).
2.
Qiyosiy daraja: -roq qo'shimchasi yoki nisbatan, ko'ra kabi so'zlar
yordamida ifodalanadi (masalan, kattaroq, nisbatan yaxshi).
3.
Orttirma daraja: eng, juda, g'oyat kabi so'zlar yoki sifatning takrorlanishi
orqali ifodalanadi (masalan, eng katta, juda go'zal, katta-katta).
Bundan tashqari, ingliz tilida ba'zi sifatlarning noto'g'ri shakllari ham
mavjud (masalan, good - better - best), o'zbek tilida esa bunday holatlar deyarli
uchramaydi.
TAHLIL VA MUHOKAMA
Ingliz va o'zbek tillaridagi sifat darajalarining qiyosiy tahlili quyidagi
xulosalarga olib keladi:
Har ikki tilda ham sifat darajalarining uch asosiy turi mavjud, bu esa
ularning universal grammatik kategoriya ekanligini ko'rsatadi.
Ingliz tilida sifat darajalarining ifodalanishi ko'proq sintetik usulga
(qo'shimchalar orqali) asoslangan bo'lsa, o'zbek tilida analitik usul (yordamchi
so'zlar orqali) ko'proq qo'llaniladi.
Ingliz tilida sifatning bo'g'in soni uning daraja shaklini yasash usulini
belgilaydi, o'zbek tilida esa bunday qoida yo'q.
O'zbek tilida orttirma darajani ifodalashning ko'proq usullari mavjud
(masalan, sifatni takrorlash), ingliz tilida esa bu imkoniyatlar cheklangan.
Ingliz tilidagi noto'g'ri sifat shakllari o'zbek tilida deyarli uchramaydi, bu
esa o'zbek tilining ko'proq qoidalarga bo'ysunishini ko'rsatadi.
Bu farqlar ikkala tilning turli til oilalariga mansubligidan kelib chiqadi.
Ingliz tili hind-yevropa tillar oilasiga, o'zbek tili esa turkiy tillar oilasiga mansub.
Bu esa ularning grammatik tuzilishida sezilarli farqlar mavjudligini tushuntiradi.
Sifat darajalarining qiyosiy tipologiyasini o'rganish nafaqat nazariy, balki
amaliy ahamiyatga ham ega. Bu bilimlar til o'qitish jarayonida, tarjima
amaliyotida va tillararo muloqotda muhim rol o'ynaydi. Masalan, ingliz tilini
o'rganayotgan o'zbek tili sohiblari uchun sifat darajalarining yasalishidagi
farqlarni tushunish muhim ahamiyatga ega.
Semantik farqlar:
Ingliz va o'zbek tillaridagi sifat darajalari faqat
grammatik jihatdan emas, balki semantik jihatdan ham farqlanadi. Masalan,
ingliz tilidagi "more beautiful" iborasi o'zbek tiliga "go'zalroq" deb tarjima
qilinsa-da, ular o'rtasida nozik ma'no farqlari mavjud. Ingliz tilidagi "more" so'zi
ko'pincha aniqroq qiyoslashni nazarda tutadi, o'zbek tilidagi "-roq" qo'shimchasi
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
34
esa ba'zan nisbiylikni ifodalaydi [6]. Bu esa tarjima jarayonida muayyan
qiyinchiliklar tug'dirishi mumkin.
Pragmatik qo'llanilishi:
Sifat darajalarining pragmatik qo'llanilishida ham
sezilarli farqlar mavjud. Masalan, ingliz tilida "He is the tallest in the class"
jumlasi oddiy holat sifatida qabul qilinsa, o'zbek tilida "U sinfda eng baland
bo'yli" degan jumla ko'pincha maqtov yoki ajablanish ma'nosini ifodalaydi. Bu
esa madaniy va lingvistik farqlar o'rtasidagi bog'liqlikni ko'rsatadi [4].
Stilistik xususiyatlar:
Ingliz va o'zbek tillarida sifat darajalarining stilistik
xususiyatlari ham farqlanadi. Ingliz tilida rasmiy uslubda ko'pincha analitik
shakllar ("more intelligent" kabi) afzal ko'rilsa, o'zbek tilida rasmiy uslubda ham
sintetik shakllar ("aqlliroq" kabi) keng qo'llaniladi. Bu esa ikkala tilning uslubiy
me'yorlaridagi farqlarni aks ettiradi [6].
Grammatikalizatsiya jarayoni:
Sifat darajalarining rivojlanish tarixi ham
qiziqarli ma'lumotlarni beradi. Ingliz tilida "-er" va "-est" qo'shimchalari qadimgi
german tillaridan meros qolgan bo'lib, uzoq grammatikalizatsiya jarayonini
bosib o'tgan. O'zbek tilida esa "-roq" qo'shimchasi nisbatan yaqin davrda
shakllangan. Bu esa tillarning tarixiy rivojlanishidagi farqlarni ko'rsatadi.
Yuqorida keltirilgan qo'shimcha tahlil va mulohazalar ingliz va o'zbek
tillaridagi sifat darajalarining qiyosiy tipologiyasi murakkab va ko'p qirrali
mavzu ekanligini ko'rsatadi. Bu mavzuni o'rganish nafaqat nazariy tilshunoslik
uchun, balki amaliy tilshunoslik, tarjimashunoslik, tillarni o'qitish metodikasi
kabi sohalar uchun ham muhim ahamiyatga ega.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, ingliz va o'zbek tillaridagi sifat darajalarining qiyosiy
tipologik tahlili quyidagi asosiy xulosalarga olib keladi:
1.
Har ikki tilda sifat darajalarining uch asosiy turi (oddiy, qiyosiy va
orttirma) mavjud bo'lib, bu ularning universal grammatik kategoriya
ekanligini ko'rsatadi.
2.
Sifat darajalarining ifodalanishida sezilarli farqlar mavjud: ingliz tilida
ko'proq sintetik usul, o'zbek tilida esa analitik usul ustunlik qiladi.
3.
O'zbek tilida sifat darajalarini ifodalashning ko'proq usullari mavjud, bu
esa tilning ifoda imkoniyatlari kengroq ekanligini ko'rsatadi.
4.
Ingliz tilidagi noto'g'ri sifat shakllari o'zbek tilida deyarli uchramaydi, bu
esa o'zbek tilining grammatik jihatdan ko'proq qoidalarga bo'ysunishini
anglatadi.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
35
5.
Sifat darajalaridagi farqlar ikkala tilning turli til oilalariga mansubligidan
kelib chiqadi va ularning umumiy grammatik tuzilishidagi farqlarni aks
ettiradi.
Ushbu tadqiqot natijalari tilshunoslik nazariyasini boyitish bilan bir
qatorda, amaliy tilshunoslik, xususan til o'qitish va tarjima nazariyasi sohalarida
ham qo'llanilishi mumkin. Kelajakda bu mavzu bo'yicha yanada chuqurroq
empirik tadqiqotlar o'tkazish, jumladan, korpus tilshunosligi usullaridan
foydalanish maqsadga muvofiq bo'lardi
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Crystal, D. (2003). English as a Global Language. Cambridge University
Press.
2.
Begimov, O. (2024). Uzbek TOPONIMLAR SHAKLLANISHINING AYRIM
USULLARI. Journal of Social Sciences, 1(02).
3.
Begimov, O. (2024). Godonim, Godonimiy Tushunchalari Va Ularning
Onomastik Makonda Tutgan O ‘Rni. Евразийский журнал академических
исследований, 4(3 Part 2), 10-15.
4.
Begimov, O. (2024). Oronimiyddа Dovon Va KoʻTal Аtаmаlarining
QoʻLlаnish Xususiyatlari. Евразийский журнал академических исследований,
4(3), 105-110.
5.
Шукуров, О. (2023). Учебный толковый словарь: новые
заимствованные слова и значения. Традиции и инновации в исследовании
и преподавании языков, 1(1), 68-72.
6.
Шукуров, О. У. (2023). Ўзбек тили замонавий ўзлашмаларининг
эволюцияси, трансформацияси ва лексикографик талқини масалалари
(мустақиллик даври).
7.
Shukurov, O. (2022). YANGI DAVR O ‘ZLASHMALARINING SEMANTIK
TARAQQIYOTI XUSUSIDA. Prospects of Uzbek applied philology, 1(1).
8.
Dilchehra, M., & Axmatilloyevna, N. (2023). THE EFFECTS OF BLENDED
LEARNING ON TEACHERS AND STUDENTS. " GERMANY" MODERN SCIENTIFIC
RESEARCH: ACHIEVEMENTS, INNOVATIONS AND DEVELOPMENT PROSPECTS,
9(1).
9.
Elnozaxon, I., & Axmatilloyevna, I. N. (2023). INGLIZ TILINI O’QITISHNING
INNOVATSION USULLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ, 21(7), 162-165.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
36
10.
Tulenova, K., Numonovna, E. G., Kurbonazarovna, M. M., Kurbonovich, M.
U., & Zhuraboevich, N. M. (2022). Synergetic Paradigm In The Study Of Social
Processes. Journal of Pharmaceutical Negative Results, 1743-1747.
11.
Tulenova, K., Rasulev, E., & Mamadjonova, M. (2023). Value Dimension in a
Techno genic Society. Telematique, 22(01), 2666-2670.
12.
Qurbonnazarovna, M. M. (2023). THE ROLE OF SYNERGIC IDEAS IN
IMPROVING THE SCIENTIFIC CREATIVE PROCESS.
13.
Шамшетова, Д. С. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА. Gospodarka i Innowacje., 33, 271-274.
14.
Сарсеновна, Ш. Д. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА.
15.
Jamolova, G. M. (2021). ELEKTRONIKA VA SXEMALAR FANINI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA O’QITISH METODIKASI. Academic research in
educational sciences, 2(5), 102-109.
16.
Jamolova,
G.
(2022).
APPROACHES
TO
THE
DESIGN
OF
TELECOMMUNICATION SYSTEMS AND THEIR USE IN COMPUTER EDUCATION.
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND COMPUTER SCIENCES
(CAJECS), 1(3), 22-29.
17.
AMINOVA, Z. P., & RAZZAKOVA, S. STUDYING RUSSIAN LANGUAGE
THROUGH A WIDE RANGE OF PLATFORMS. THEORETICAL & APPLIED SCIENCE
Учредители: Теоретическая и прикладная наука, (6), 144-146.
18.
Aminova, Z. P. (2018). Importance of Implementing Pedagogical
Technologies to Education System. Eastern European Scientific Journal, (2).
19.
AMINOVA, Z., & KHALILOVA, O. (2019). MATERIALS IN ESP COURSES.
Иностранные языки в Узбекистане, 3, 83-93.
