Авторы

  • Б.Т. Тўрақулов
    Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти
  • С.А. Хамраева
    Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти
  • Қ. Муминов
    Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.icas.65895

Ключевые слова:

йигирилган ип нотекислик иш унумдорлик физик-механик хусусиятлар матони сифати .

Аннотация

Мақолада йигириш машиналарида ипларни ўраш ва шаклланиш вақтидаги узилиши қанчалик кўп бўлса, унда  ипнинг нотекислиги шунчалик юқори бўлиши, ипларнинг узилишининг ошиши натижасида  ишчиларнинг иш билан таьминланганлиги ошади, ҳамда машиналарнинг иш унумдорлигининг пасайишига олиб келиши ҳамда нотекислик ипларнинг техник-иқтисодий кўрсаткичларига, йигириш ва тўқувчилик маҳсулотларининг физик-механик хоссаларига таъсир этиши намоён этилган.


background image

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

49

ТУРЛИ ТОЛА ТАРКИБЛИ ИПЛАРНИНГ СИФАТ

КЎРСАТКИЧЛАРИНИНГ ТАДҚИҚОТИ

Тўрақулов Б.Т.

Хамраева С.А.

Муминов Қ.

Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти

https://doi.org/10.5281/zenodo.14862430

Аннотация.

Мақолада йигириш машиналарида ипларни ўраш ва

шаклланиш вақтидаги узилиши қанчалик кўп бўлса, унда ипнинг
нотекислиги шунчалик юқори бўлиши, ипларнинг узилишининг ошиши
натижасида ишчиларнинг иш билан таьминланганлиги ошади, ҳамда
машиналарнинг иш унумдорлигининг пасайишига олиб келиши ҳамда
нотекислик ипларнинг техник-иқтисодий кўрсаткичларига, йигириш ва
тўқувчилик маҳсулотларининг физик-механик хоссаларига таъсир этиши
намоён этилган.

Аннотация.

В статье приводится ,о том что чем больше обрывность

при наматывании и формировании нитей на прядильных машинах, тем
выше неравнота ритей в прядении и выше трудоемкость работников,
результате увеличения неровноты прядильных нитей влияет на
снижения производительности машин и технико-экономические
показатели при вырабаботки прядильных нитей, также на физико-
механические свойства продукции ткачества.

Abstract.

The article states that the greater the breakage when winding

and forming threads on spinning machines, the higher the inequality of rites in
spinning and the higher the labor intensity of workers, as a result of increasing
the unevenness of spinning threads affects the decrease in machine productivity
and technical and economic indicators when working out spinning threads, as
well as the physical and mechanical properties of weaving products.

Калит сўзлар:

йигирилган ип, нотекислик, иш унумдорлик, физик-

механик хусусиятлар, матони сифати .

Ключевые слова:

прядильные нити, неровнота, производительность,

технико-экономические показатели, качество ткани.

Keywords:

spinning threads, unevenness, productivity, technical and

economic indicators, fabric quality.

Ип йигириш корхоналарида нотекислик кўрсаткичи энг муҳим

кўрсаткичлардан ҳисобланади.


background image

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

50

Нотекислик йигириш корхонасида ишлаб чиқариш маҳсулотларининг

салбий хоссалари бўлиб, кўпинча корхонадаги техник-иқтисодий
кўрсаткичларга, ҳамда ипнинг физик-механик хоссаларига салбий таъсир
қилади.

Йигириш ишлаб чиқаришидаги маҳсулотларнинг нотекислигини

синаш ва назорат қилиш муҳим аҳамиятга эга бўлиб, нотекисликни
келтириб чиқариш сабабларини ва вақтини белгилаб беради.

Йигириш машиналарида ипларни ўраш ва шаклланиш вақтидаги

узилиши қанчалик кўп бўлса, унда ипнинг нотекислиги шунчалик юқори
бўлади. Ипларнинг узилишининг ошиши натижасида ишчиларнинг иш
билан

таьминланганлиги

ошади,

ҳамда

машиналарнинг

иш

унумдорлигининг пасайишига олиб келади.

Нотекислик ипларнинг техник-иқтисодий кўрсаткичларига, йигириш

ва тўқувчилик маҳсулотларининг физик-механик хоссаларига таъсир
қилади. Кўпгина омиллар; хом ашё хоссаларининг нотекислиги, кўпинча
технологик жараён ва машинанинг конструкциясига, режимнинг
бузилганлигига, машиналардан узоқлашиш ва уни созлаш натижасида
нотекислик ҳосил бўлади[1,2].

Турли хил машинанинг чўзиш асбобига маҳсулот тузилиши ёки

чизиқий зичлиги бўйича нотекис бўлган маҳсулот кирса унда чўзилиш
кучи ва ишқаланиш кучининг майдон ўлчами ўзгаради.

Иплар нотекислиги ўзига бир қанча таркибий қисмларни қўшиб,

йигириш ишлаб чиқаришдаги турли босқичли нотекисликларига таьсири
кўринади. Турли кўринишдаги нотекисликлар бир-бирига боғлиқдир.
Кўрсатилган омиллар нотекисликни келтириб чиқариш сабабларини
ўзгаришини қийинлаштиради.

Ундан ташқари, ипларни эшиш йигиришда асосий жараёнлардан бири

бўлиб, нисбатан калта толалардан эгилувчан, қайишқоқ, маълум
мустаҳкамликка эга бўлган маҳсулот-ип (ёки пилик) ҳосил бўлади.

Эшиш натижасида маҳсулот ўқи бўйича йўналган ва маълум даражада

ростланган толалар винт чизиғига ўхшаб бир-бирини қамраб жойлашади.
Маҳсулот эшилиши ҳисобига таранглашади, винт шаклида жойлашган
толалар тортилиб чўзилади, бир-бирига илашиши ва ўққа яқинроқ
жойлашишига ҳаракат қилади. Натижада, ип зичлашади, босим пайдо
бўлиб ишқаланиш кучи маълум мустаҳкамликни таъминлайди.

Ипларнинг эшилиши уларнинг хоссаларига катта таъсир этади.

Эшилиш даражаси ортиб бориши билан ипдаги толалар зичлашиб


background image

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

51

уларнинг ўртача зичланганлиги ортади ва ипнинг диаметри кичиклашиб
боради. Толаларнинг зичланиши эшилишнинг бошланғич даврида тез
ўзгаради. Пишитилиш жадаллиги ортишига мос равишда ипнинг ўртача
зичлигини ўсиши камайиб боради, диаметри камаяди [3,4].

Эшилишнинг ортиши ипнинг мустаҳкамлигига дастлабки босқичда

ижобий таъсир қилади, маълум миқдордан кейин камая бошлайди.

Ипнинг максимал мустаҳкамликка эга бўлган эшилиш қиймати унинг

критик эшилиши дейилади. Критик эшилишдан ортиқча ҳоллларда ип
ташкил этувчи толаларнинг зўриқиши ортиб парчалана бошлайди [5,6].

Ипларнинг

асосий

кўрсаткичларига

нотекислиги,

вариация

коэффициенти, непслар сони, тукдорлиги ва тукдорлиги бўйича вариация
коэффициентлари каби кўрсаткичлари кирди. Ипларнинг ушбу
кўрсаткичларини аниқлаш борасида тадқиқот ишлари олиб борилди.

Шу сабабли, турли тола таркибли ипларнинг сифат кўрсаткичлари

“UZTEX TASHKENT” МЧЖ корхонасидаги “Uster Tester-5” русумли асбоб
ёрдамида аниқланди ва олинган синов натижалари 3.1-жадвалда
келтирилди.

1-жадвал

Турли тола таркибли ипларнинг сифат кўрсаткичларининг
тадқиқоти



Кўрсаткичлар номи

Кўйлакбоп матонинг тола таркиби бўйича

вариантлар
100%
пахта
толали

100%
вискоза
толали

25%лавсан,
65% пахта
толали

30% лавсан
65% пахта
толали

35%лавсан
55% пахта
толали

1

.

Ипларнинг нотекислиги
U, %

13,50

12,70

2,14

11,80

10,50

2

.

Вариация коэффициенти
CVm, %

15,20

14,22

14,80

13,08

12,10

3

.

1

m

вариация

коэффициенти CVm, %

8,60

8,20

6,60

5,80

5,20

4

.

10

m

вариация

коэффициенти CVm, %

5,10

4,60

3,50

2,80

2,60

5

.

Непслар сони Neps+140%

5980

6550

4870

4370

3980

6

.

Непслар сони Neps+200%

1840

1240

1080

1060

990

7

.

Непслар сони Neps+280%

230,5

215,8

210,6

190,8

160,6

8

Тукдорлиги, H

7,44

6,56

6,28

6,15

5,68


background image

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

52

.

9

.

Тукдорлиги

бўйича

вариация коэффициенти

2,67

2,55

2,39

2,32

1,86

Толалар таркиби турлича бўлган ипларнинг нотекислиги, вариация

коэффициенти, 1 m даги вариация коэффициенти, 10 m даги вариация
коэффициенти, непслар сони, тукдорлиги ва тукдорлиги бўйича вариация
коэффициентини

тадқиқ

этишдан

олинган

синов

натижалари

гистограмма кўринишида 1-4-расмларда келтирилди.





0

2

4

6

8

10

12

14

16

1

2

3

4

5

0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

1

2

3

4

5

Ноте

ки

сли

ги

,

%

1-расм. Турли тола таркибли ипларнинг нотекислиги ва

вариация коэффициентига тола таркибининг таъсири.

-нотекислиги; -вариация коэффициенти.

Турли аралашма толали ип

Ноте

ки

сли

ги

,

%

Турли аралашма толали ип


background image

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

53








Толалар таркиби турлича бўлган ипларнинг сифат кўрсаткичлари

тадқиқ этилди. Олинган синов натижалари 100% пахта толали арқоқ
ипининг кўрсаткичларига нисбатан солиштирилди. 100% вискоза толали
ипнинг нотекислиги 5,9% га, вариация коэффициенти 6,4% га, 1 m даги

0

1000

2000

3000

4000

5000

6000

7000

1

2

3

4

5

0

1

2

3

4

5

6

7

8

1

2

3

4

5

2-расм. Турли тола таркибли ипларнинг 1 m ва 10 m даги
вариация коэффициенти тола таркибининг таъсири.

-1 m даги вариация коэффициенти; -10 m даги вариация коэффициенти.

Не

пс

ла

р с

он

и

3.3-расм. Турли тола таркибли ипларнинг Neps+140% ва

Neps+200%ли непслар сонига тола таркибининг таъсири.

- непслар сони Neps+140%; - непслар сони Neps+240%.

Турли аралашма толали ип

Тукд

орли

ги

,

%

Ту

кдор

лиги бўйи

ча

вариаци

я к

оэ

ф

ф

иц

иен

ти

3.4-расм. Турли тола таркибли ипларнинг тукдорлиги ва

тукдорлиги бўйича вариация коэффициентига тола

таркибининг таъсири.

- тукдорлиги; - тукдорлиги бўйича вариация коэффициенти.

Турли аралашма толали ип


background image

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

54

вариация коэффициенти 4,7% га, 10 m даги вариация коэффициенти 9,8%
га камайди, непслар сони 8,7% га ошди, тукдорлиги 11,8% га, тукдорлиги
бўйича вариация коэффициенти 6,4% га камайди, 25% лавсан билан 65%
пахта толали ипнинг нотекислиги 10,1% га, вариация коэффициенти 2,7%
га, 1 m даги вариация коэффициенти 23,3% га, 10 m даги вариация
коэффициенти 31,4% га, непслар сони 17,6% га, тукдорлиги 15,6%га,
тукдорлиги бўйича вариация коэффициенти 10,5% га камайди, 30%
лавсан билан 65% пахта толали ипнинг нотекислиги 12,6% га, вариация
коэффициенти 13,9% га, 1 m даги вариация коэффициенти 32,6% га, 10 m
даги вариация коэффициенти 45,1% га, непслар сони 26,9% га, тукдорлиги
17,3% га, тукдорлиги бўйича вариация коэффициенти 13,1% га камайди,
35% лавсан билан 55% пахта толали ипнинг нотекислиги 22,2% га,
вариация коэффициенти 20,4% га, 1 m даги вариация коэффициенти
39,6% га, 10 m даги вариация коэффициенти 49,1% га, непслар сони 33,5%
га, тукдорлиги 23,7%га, тукдорлиги бўйича вариация коэффициенти
30,3% га камайди. Синов натижалари таҳлилидан кўриниб турибдики, ип
таркибида лавсан миқдори ортиши билан ипларнинг нотекислиги,
вариация коэффициенти, 1 m даги вариация коэффициенти, 10 m даги
вариация коэффициенти, непслар сони, тукдорлиги ва тукдорлиги бўйича
вариация коэффициенти камайди.

Тадқиқот натижалари таҳлилидан ип таркибида лавсан толаси

миқдори ортиши билан ипларнинг нотекислиги 5,9% дан 22,2% гача,
вариация коэффициенти 6,4% дан 20,4% гача, 1 m даги вариация
коэффициенти 4,7% дан 39,6% гача, 10 m даги вариация коэффициенти
9,8% дан 49,1% гача, непслар сони 8,7% дан 33,5% гача, тукдорлиги 11,8%
дан 23,7%гача, тукдорлиги бўйича вариация коэффициенти 6,4% дан
30,3% гача камайганлиги аниқланди.
Ундан ташқари, танда ипига 100% пахта толасидан олинган ипга бошқа
100% пахта толали, 100% вискоза толали, 25% лавсан билан 65% пахта
толали, 30% лавсан билан 65% пахта толали ва 35% лавсан билан 55%
пахта толали аралашмалардан олинган ипларни қўшиб, полотно
ўрилишидаги мато ишлаб чиқарилди.

Адабиётлар:

1.

С.А.Хамраева,

Д.Т.Назарова,

Ж.Г.Холмуратова

“Исследование

износостойкости ткани для одежды” /Advances in Science and Technology”
Международная научно-практическая конференцияда. Москва 2019 г. 15
сентябр. -С 67-68.


background image

МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ

АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК

55

2. Salokhiddin Mardonov, Sanovar Khamraeva, Kodir Muminov, Khakim
Rakhimov, Elyor Kuldoshev. Analysis of quality indicators of sizing warp threads
// International Journal of Advanced Science and Technology. – USA, Vol. 4.
2020. – P. 4957-4968. (01.00.00; №3, Scopus).
3. Хамраева С.А. Равновесия нити на поверхности ткани //Текстильная
промышленность. - М., 2007. -№6. -С.55-54.
4.С.А.Хамраева, Д.Т.Назарова, Ф.Р.Тангрибердиев “Оценка показатели
качества натуральных смешанных волокон” / “INTERNATIONAL SCIENTIFIC
CONFERENCE “GLOBAL SCIENCE AND INNOVATIONS 2019: CENTRAL ASIA”
ASTANA, KAZAKHSTAN, 2019. 281-283 б.
5. Тангрибердиев Ф.Р, Назарова Д.Т., Хамраева С.А. “Янги аралашмали ипни
баҳолашда аралаш толаларнинг комплекс кўрсаткичлари” // “Ўзбекистон
Тўқимачилик журнали”. №2, 2021, 41-46 б. (05.00.00; №17).
6. Гиясова Д.Р., Хамраева С.А., Хайтметова Р.А. Ипнинг сифат кўрсаткичига
пилта тайёрлаш жараёнининг таъсири. // .Фан ва технологиялар
тараққиёти, 2023., №3, Б.304-308.

Библиографические ссылки

С.А.Хамраева, Д.Т.Назарова, Ж.Г.Холмуратова “Исследование износостойкости ткани для одежды” /Advances in Science and Technology” Международная научно-практическая конференцияда. Москва 2019 г. 15 сентябр. -С 67-68.

Salokhiddin Mardonov, Sanovar Khamraeva, Kodir Muminov, Khakim Rakhimov, Elyor Kuldoshev. Analysis of quality indicators of sizing warp threads // International Journal of Advanced Science and Technology. – USA, Vol. 4. 2020. – P. 4957-4968. (01.00.00; №3, Scopus).

Хамраева С.А. Равновесия нити на поверхности ткани //Текстильная промышленность. - М., 2007. -№6. -С.55-54.

С.А.Хамраева, Д.Т.Назарова, Ф.Р.Тангрибердиев “Оценка показатели качества натуральных смешанных волокон” / “INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “GLOBAL SCIENCE AND INNOVATIONS 2019: CENTRAL ASIA” ASTANA, KAZAKHSTAN, 2019. 281-283 б.

Тангрибердиев Ф.Р, Назарова Д.Т., Хамраева С.А. “Янги аралашмали ипни баҳолашда аралаш толаларнинг комплекс кўрсаткичлари” // “Ўзбекистон Тўқимачилик журнали”. №2, 2021, 41-46 б. (05.00.00; №17).

Гиясова Д.Р., Хамраева С.А., Хайтметова Р.А. Ипнинг сифат кўрсаткичига пилта тайёрлаш жараёнининг таъсири. // .Фан ва технологиялар тараққиёти, 2023., №3, Б.304-308.