МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
65
“SURDOTARJIMONLARNING PRAGMATIK KOMPETENSIYASINI
KUZATISH: O‘ZBEKISTON VA CHEGARADOSH
MAMLAKATLARDAGI TAJRIBA VA ISTIQBOLLARI”
Abdullayeva Nargiza O‘Ktamovna
Jizzax davlat pedagogika universiteti Sirtqi bo‘lim, Pedagogika-psixologiya va
musiqa yo‘nalishlarida masofaviy ta’lim kafedrasi stajtor-o‘qituvchi
abdullayevanargiza1114@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14921147
Annotatsiya:
Ushbu tezis O‘zbekiston va qo‘shni davlatlar – Qozog‘iston,
Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va Afg‘onistonda 2025-yilgacha
surdotarjimonlar o‘rtasida pragmatik kompetensiyani rivojlantirishni o‘rganadi.
Unda tarjimonlik xizmatlarining hozirgi holati baholanadi, cheklangan kadrlar
tayyorlash, resurslar tanqisligi va shahar va qishloq joylarda notekis foydalanish
kabi muammolar ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar:
Imo-ishora tili Pragmatik kompetensiya Tarjimonlar
O‘zbekiston Markaziy Osiyo Trening Inklyuziya Texnologiya Mintaqaviy
hamkorlik Karlar jamiyati.
Аннотация:
Данный тезис исследует развитие прагматической
компетенции среди сурдопереводчиков в Узбекистане и соседних странах
– Казахстане, Кыргызстане, Таджикистане, Туркменистане и Афганистане
– до 2025 года. В рамках исследования проводится анализ текущего
состояния переводческих услуг в регионе, выявляются такие проблемы,
как ограниченная подготовка кадров, нехватка ресурсов и неравномерный
доступ к услугам в городских и сельских районах. Кроме того,
рассматриваются тренинги по развитию прагматической компетенции,
роль инклюзивного образования, современных технологий и перспективы
регионального сотрудничества.
Ключевые слова:
жестовый язык, прагматическая компетенция,
переводчики, Узбекистан, Центральная Азия, тренинг, инклюзия,
технологии, региональное сотрудничество, общество глухих.
Bugungi kunda ijtimoiy inklyuziya va nogironlar huquqlarini ta’minlash
masalalari global miqyosda ishlab chiqilmoqda. Kar-eshitish holatlari uchun
surdotarjimonlarning roli muhim yuk ega, chunki ular jamiyat bilan muloqotda
ko‘p harakatni bilan muloqotda. Biroq, surdotarjimonlarning faqat imo-ishora
tilini bilishi yetarli emas – sud pragmatik kompetensiyasi, ya’ni tilni ijtimoiy va
madaniy kontekstda qo‘llay olish olish ham bir xil turdagi materiallar. Ushbu
tezis O‘zbekiston va chegaradosh davlatlardagi (Qozog‘iston, Qirg‘iziston,
Tojikiston, Turkmaniston, Afg‘oniston) surdotarjimonlar 2025-yilgacha bo‘lgan
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
66
davrda tahlillarni rivojlantirish bo‘lib, pragmatik kompetensiyani rivojlantirish
yo‘llarini taklif qiladi.
Maqsad: Surdotarjimonlarning pragmatik kompetensiyasini kuzatishning
hozirgi holatini baholab, uni ishlab chiqarishni olgan holda samarali usullarni
ishlab chiqarish. Metodologiya : Mavjud adabiyotlar tahlili, ichki ijtimoiy-
iqtisodiy sharoitlarni ko‘proq chiqish va umumiy tendensiyalarga barqaror
ishonchli sintez. 1. O‘zbekiston va chegaradosh mamlakatlardagi
surdotarjimonlikning
hozirgi
holati
1.1.
O‘zbekiston
O‘zbekistonda
surdotarjimonlik xizmatlari asosan maxsus ta’lim xodimlari va nogironlar
jamiyatlari orqali ishlab chiqaradi. 2017-2025-yillarda “Yangi O‘zbekiston”
strategiyasi asosida inklyuziv ta’limga e’tibor kuchaygan bo‘lsa-da,
surdotarjimonlar soni va malakasi hali ham yetarli darajada emas. Huquqiy yoki
yoki boshqa masalani, sudida jarayonlarni surdotarjimon idoralarida
boshqarish. Pragmatik kompetensiya nuqtayi nazaridan, ko‘p surdotarjimonlar
o‘zbek imo-ishora tilini bilishadi, lekin ijtimoiy kontekstni (kundalik muloqot
nyuanslari, madaniyat) yetarli darajada yuklab olishda mavjud.
1.2. Chegaradoshlar Qozog‘iston: Surdotarjimonlik xizmatlari davlat
tomonidan ajratilgan qo‘llab-quvvatlanadi, imo-ishora tili rasmiy tan olingan.
Ammo chegara hududida (Turkiston viloyati) yetishmaydi. Qirg‘iziston :
Surdotarjimonlar asosan yirik shaharlarda faol, qishloq va chegaradosh
chegarada (O‘sh, Jalolobod) katta yo‘q. Mahalliy qirg‘iz va o‘zbek jamoalari bilan
ishlashda madaniy farqlar muammo tug‘diradi. Tojikiston: Surdotarjimonlik
tizimi zaif, ko‘pincha a’zolari yoki ixtiyoriy yordamlar ishlab chiqaradi.
Turkmaniston: Ma’lumotlar nazorati, ammo umumiy ovqatlanish darajasi
pastligi sababli surdotarjimonlik rivojlanmagan. Afg‘oniston : Urush va iqtisodiy
vaziyat tufayli surdotarjimonlik mavjud emas, tashqi boshqaruv yordam bor.
2. Muammolar va ega 2.1. asosiy muammolar Malaka yetishmovchiligi:
Surdotarjimonlarning alohida ta’limsiz yoki faqat asosiy imo-ishora tilini biladi.
Pragmatik
kompetensiya
(kontekstual
muloqot,
madaniy
hissiylik)
rivojlanmagan. Resurslarning nazorati: O‘zbekiston qo‘shni davlatlarda
surdotarjimonlarni tayyorlash uchun maxsus markazlar kam. Mintaqaviy
tengsizlik : Shahar va qishloqi o‘rtasida o‘zaro sifat va sezilarli darajada farq
mavjud.
2.2.Imkoniyatlar O‘zbekistonda inklyuziya siyosatining rivojlanishi
surdotarjimonlik uchun qulay zamin yaratilmoqda. Chegaradosh mamlakatlar
bilan tajriba almashish uchun vaziyatviy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish mumkin.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
67
Texnologik yordamlar (masalan, video xizmatlari) pragmatik kompetensiyani
rivojlantirishda berishi mumkin.
3.Pragmatik kompetensiyani boshqarish usullari. 3.1.Maxsus ta’lim
dasturlari Surdotarjimonlar uchun treninglar tashkil etish, ularda milliy imo-
ishora tili, balki madaniy va ijtimoiy kontekstga urg‘u berish. Misol:
O‘zbekistonda o‘zbek va rus jamoalari bilan ishlash uchun maxsus kurslar.
3.2. Texnologik yordam Mobil ilovalar va video relay xizmatlari orqali
surdotarjimonlarning xizmatlarini ishlab chiqarish. Masalan, real vaqtda imo-
ishora tilini matnga aylantiruvchi texnologiyani joriy etish.
3.3. Mintaqaviy hamkorlik Osiyo Markaziy mamlakatlari o‘rtasida
surdotarjimonlik sifatli almashish uchun platformaga kirish. Qozog‘istonning
davlat dasturlaridan o‘rnak olish va uni O‘zbekistonga moslashtirish.
Xulosa va takliflar O‘zbekiston va chegara hududlarda surdotarjimonlarning
pragmatik kompetensiyasini boshqarish uchun tizimli ta’lim zarur. Hozirgi
muammolar – malaka oshirish resurslarning kamligi va undan tengsizlikni
bartaraf etish uchun takliflar oldin suriladi: Davlat siyosati bo‘yicha
surdotarjimonlarni tayyorlash markazlarini ko‘paytirish. xalqaro tashkilotlar
bilan hamkorlikda zamonaviy ta’lim dasturlarini joriy etish. O‘zbekistonni
chegaradosh mamlakatlarga moslashtirib, hamkorlikni rivojlantirishni
rivojlantirish. Bu yerdagi ijtimoiy surdotarjimonlarning malakasini oshirish,
balki shaxsiyatning jamiyatdagi faolligini ham kuchaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘.R ning Qonuni, 07.06.2021 yildagi O‘RQ-695-son. Nogironlar huquqlari
to‘g‘risidagi Konvensiyani (Nyu-York, 2006-yil 13-dekabr) ratifikatsiya qilish
haqida Qonunchilik palatasi tomonidan 2021-yil 18-mayda qabul qilingan.Senat
tomonidan 2021-yil 29- mayda ma’qullangan.
3. “ESHITISHDA NUQSONIDA BO‘LGAN SHAXSLAR UCHUN IMO-ISHORA
TILLARNING GENEOLOGIK, MORFOLOGIK TASNIFLARI” Abdullayeva Nargiza
O‘ktamovna JDPU “KASB-HUNAR TA’LIMI” Ilmiy-uslubiy, amaliy, ma’rifiy jurnal
2024-yil, 3-son. № 6.Yanvar 2025
https://scholar.google.com/citations?view_op=list_works&hl=ru&user=tIMdWs
4AAAAJ
4. O‘ZBEKISTONDA KARLAR JAMIYATINING SHAKLLANISHI. GOLDEN BRAIN,
jurnal. 22-dekabr 2024 nashriyot: OLTIN MIYA, 2 (22), 67-74, ISSN: 2181-4120,
2024. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.1442928
5. O‘ZBEKISTON HUDUDIDA SURDOPEDAGOGIKA VA KARLAR JAMIYATIGA
ASOS SOLINISHIDA YETAKCHILIK QILGAN SHAXSLAR. NDPI “Iqtidorli talabalar
ilmiy xabarlari” ilmiy-uslubiy jurnalining 2024-yil 4-son.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
68
https://scholar.google.com/citations?view_op=list_works&hl=ru&user=tIMdWs
4AAAAJ
6. DUNYO BO‘YLAB KARLAR JAMIYATINING RIVOJLANISHI VA ESHITISH
NUQSONI
BO‘LGAN
KISHILARNING
SHAXSIYATI
SHAKLLANISHIDAGI
PEDAGOGIK O‘RNI. “PEDAGOGIK TADQIQOTLAR” jurnal. 2024-11-30.
ISSN:3060-4923, ImpactFactor–7,212. “worldly knowledge” nashriyoti.
https://wosjournals.com/index.php/ptj/article/view/213
7. ESHITISHIDA MUAMMOSI BOʻLGAN BOLALAR TAʼLIM JARAYONIDA
FOYDALANILUVCHI OʻYIN TEXNOLOGIYALARINING PEDAGOGIK ISH MAZMUNI.
“Sifatli ta’limni tashkil etishda shaxs kreativ potensialini oshirishning dolzarb
masalalari” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy online konferensiya Jizzax v.
pedagoglarni yangi metodikalarga o‘rgatish milliy markazi nashri 2024.05
https://scholar.google.com/citations?view_op=list_works&hl=ru&user=tIMdWs
4AAAAJ
