МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
91
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR QO‘SHINLARIDA JISMONIY
TAYYORGARLIKNING AHAMIYATI
Vaxobov Davlatxon Eldorovich
podpolkovnik, O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi
Jismoniy tayyorgarlik va sport inspektori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15307522
Annotatsiya:
maqolada Z.M. Bobur qo‘shinlarida jismoniy tayyorgarlik va
uning jangovar tayyorgarlik tizimida ahamiyati tahlil qilingan va
umumlashtirilgan hamda uni tashkil etilishi yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
jismoniy tayyorgarlik tizimi, kuchli va abjir jangchilar, sog‘liq
va kasallanish profilaktikasi, intizom va jamoada ishlash, og‘ir atletika, kurash,
qilichbozlik, jangovar harakatlar.
Jismoniy tayyorgarlik tarix davomida harbiy qismlarning jangovar
samaradorligi va samaradorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynagan. XVI-XVII
asrlarda Boburiylar sulolasining asoschisi, Hindiston hukmdori Bobur
qoʻshinlari ulkan hududlarni bosib olishga, oʻz davlati qudratini oʻrnatishga
qodir kuchli harbiy kuch edi. Biroq Bobur qo‘shinining muvaffaqiyati nafaqat
strategik tafakkur va taktik mahorat, balki askarlarning yuqori jismoniy
tayyorgarligi bilan ham bog‘liq edi.
Bobur qoʻshinlari jismoniy tarbiyani zamon sharoiti va harbiy sanʼatning
oʻziga xos xususiyatlariga moslashtirishning oʻziga xos namunasidir.
Qo‘shinlarida jismoniy tayyorgarlikni o‘rganishning dolzarbligi tarixiy sharoitni
tushunish va samarali jangovar bo‘linmalarni shakllantirish zaruratidadir, bu
nafaqat harbiy tarixni o‘rganish, balki armiyadagi jismoniy tayyorgarlikning
zamonaviy modellarini ishlab chiqishda ham muhim ahamiyatga ega.
Ushbu tadqiqotni o‘tkazish uchun tarixiy tahlil va qiyosiy tadqiqotlar
usullari qo‘llanildi. Asosiy manbalar Bobur zamondoshlari tomonidan yozilgan
tarixiy yilnomalar, masalan, “Boburnoma” hamda Hindiston yarimorolining
harbiy tarixiga bagʻishlangan tadqiqotlar hisoblalnadi. Bundan tashqari,
jismoniy tayyorgarlikni tahlil qilishda o‘sha davrning sport va harbiy an’analari,
shuningdek, harbiy harakatlarda jismoniy chidamlilik va mahoratning ahamiyati
haqidagi ma’lumotlardan foydalanildi.
Askarlarni tayyorlash nafaqat jismoniy mashqlar, balki qurol ishlatish, ot
minish va taktik harakatlarni ham o‘z ichiga olgan. Bobur intizomli, jismonan
chiniqqan askar jang maydonida g‘alaba qozonish garovi ekanligini tushunib
yetgan. Muntazam o‘quv mashg‘ulotlari askarlar o‘rtasida jamoaviy ruh va o‘zaro
yordamni rivojlantirishga yordam bergan, bu ham muvaffaqiyatli harbiy
harakatlarda muhim rol o‘ynagan.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
92
Mashq qilish va intizom - bu o‘z maqsadlaringizga erishish uchun muhim
omillardir.
Tarixiy manbalar va arxeologik ma’lumotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki,
Bobur qo‘shinlarining jismoniy tayyorgarligi ko‘p qirrali bo‘lgan. Jismoniy
tarbiyaning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
1. “Boburnoma”da yozilishicha, kamondan otish, nayza uloqtirish va
jangovar sport turlariga alohida e’tibor berilgan. Bu askarlarning yuqori
jangovar tayyorgarligini ta’minlash imkonini bergan.
Bobur qo‘shinlarida jismoniy tayyorgarlik qo‘shinning jangovar shayligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynagan. Hindistonning qiyin va xilma-xil iqlim
sharoitida tez-tez bo‘lib o‘tadigan janglar sharoitida askarlarning yuqori
jismoniy tayyorgarligi ularga uzoq yurishlarga dosh berishga, og‘ir sharoitlarda
jang qilishga va taktik vaziyatning o‘zgarishiga tezda javob berishga imkon
bergan.
2. Bobur qo‘shinlari otliqlardan unumli foydalangan. Ot chavandozligi,
jumladan, nazorat, tezlik va manyovrchanlik mashg‘ulotlarning muhim qismi
hisoblangan.
Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, Bobur qo‘shinlarining jismoniy tayyorgarligi
unga bir qator muhim g‘alabalarni qo‘lga kiritish imkonini bergan. Masalan,
1526-yilda Panipat jangida uning puxta tayyorgarlikdan o‘tgan va tartibli
askarlardan iborat qo‘shini o‘zining manyovr qobiliyati va yuqori jismoniy
chidamliligi tufayli ancha kattaroq dushman qo‘shinini mag‘lub eta oldi.
3. Hindistonning og‘ir iqlimi va qiyin yerlari hisobga olinsa, askarlar
jismonan qattiq bo‘lishi kerak edi. Bobur istilolaridan so‘ng ko‘p o‘tmay jismoniy
mashqlar rejimini joriy qildi va salomatlikni saqlashga e’tibor berdi. Misol
uchun, har bir askardan har kuni ertalab yugurish va mashq qilish kerak edi.
Shuning uchun, Bobur qo‘shinlarida yaxshi jismoniy tayyorgarlik sog‘liqni
saqlashga yordam beradi va jarohat olish xavfini kamaytiradi. Bu jangovar
sharoitda uzoq muddatli muvaffaqiyat uchun muhimligi inobatga olingan.
4. Bobur qoʻshinlari turli qoʻshin turlarini birlashtirishdan unumli
foydalanganlar, bu ham askarlardan yuqori jismoniy tayyorgarlik va
muvofiqlashtirishni talab qilgan.
Bobur qo‘shinidagi jismoniy tayyorgarlik muvaffaqiyatli harbiy
yurishlarga va uning qudratini mustahkamlashga xizmat qilgan muhim jihat edi.
Shiddatli janglar va og‘ir iqlim sharoitlarida askarlarning jismoniy tayyorgarligi,
intizomi va ma’naviyati Boburning tarixiy muvaffaqiyatining asosiy omillaridan
biri bo‘lgan. Murakkab geografik va iqlim sharoitida jangchilar yuqori darajadagi
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
93
jangovar mahorat va jismoniy chidamlilikka erishish uchun moslashtirilgan
jismoniy tayyorgarlik zarur edi.
Shunday qilib, jismoniy tayyorgarlikni o‘sha davr harbiy ishlarining asoslaridan
biri deb hisoblash mumkin va uning ahamiyati zamonaviy harbiy kontekstda
dolzarb bo‘lib qolmoqda. Demak, Bobur qo‘shinlarida qo‘llanilgan jismoniy
tarbiya tajribasi bugungi kunda ham muhim ahamiyatga ega, degan xulosaga
kelish mumkin. Harbiy tayyorgarlikning tarixiy qonuniyatlarini tushunish
zamonaviy harbiy fan va amaliyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Bobur, Z. “Boburnoma”, “Universum” nashriyoti, 2015.
2. Alimov, A. “Hindiston yarimorolining harbiy tarixi”, Ilmiy nashriyot, 2018.
3. Rahimov, R. “Qadimgi Hindiston armiyasida jismoniy tarbiya va sport”, 2002.
4. Yusupov, R.S. Harbiy san’atning rivojlanishi. Darslik I-qism / R.S. Yusupov,
M.M. Najimov, Z.Q. Muzaffarov. – O‘R QKA.: – Toshkent, 2022. – 776 b.
5. O‘zbekistonda harbiy ish tarixidan / Darslik. “Sharq” Nashriyot- matbaa
akцiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati – T: 2012. 214 v.
6. Murod M.Ibragimov. “On the for Implementing Innovative Technologies in the
Training of Academic Teaching Staff” // In Volume 58 (2025) of Miasto Pryszsci.
7. Ибрагимов С. СТРОИТЕЛЬ НОВОГО МАВЁРАННАХРА // Volume: 57 / 2025.
Economy and Innovation. ISSN: 2545-0573. GOSPODARKA I INNOWACJE.
8. Otaboyev A.K. Sulton Jaloliddin – ozodlik va mustaqillik yalovbardori.
International Journal of Economy and Innovation | Volume 48 (2024-06-22) |
Gospodarka i Innowacje (2545-0573). Impact Factor: 9.87. SJIF Impact Factor:
7,916.
