МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
127
MUSTAQILLIKKACHA BOʻLGAN DAVRDA KASABA
UYUSHMALARINING HUQUQIY ASOSLARI
Axmedov Abdulxay Toshto‘xtayevich
Andijon davlat pedagogika instituti
Tarix kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15333122
Annotatsiya
: Ushbu maqolada mustaqillikdan oldingi davrda, ya'ni Sovet
Ittifoqi tarkibida boʻlgan paytda kasaba uyushmalarining huquqiy asoslari va
ularni tartibga soluvchi me'yoriy hujjatlar tahlil qilinadi. Maqolada kasaba
uyushmalari davlat siyosatining bir qismi sifatida ishlab chiqarish
munosabatlari, ishchi-xodimlar manfaatlarini muhofaza qilishda qanday rol
oʻynagani, shuningdek, sovet huquqiy bazasining afzallik va kamchiliklari
yoritiladi. Shu bilan birga, mustaqillikdan keyingi islohotlarga zamin boʻlgan
omillar ham koʻrib chiqiladi.
Kalit soʻzlar:
kasaba uyushmalari, Sovet huquqi, ishchi manfaatlari, mehnat
munosabatlari, huquqiy asoslar.
Аннотация:
В этой статье будут проанализированы правовые основы
профсоюзов в период до обретения независимости, то есть в Советском
Союзе, и нормативные акты, регулирующие их. В статье освещаются
производственные отношения профсоюзов как части государственной
политики, их роль в защите интересов рабочих и служащих, а также
достоинства и недостатки советской правовой базы. Однако также будут
рассмотрены факторы, которые подготовили почву для реформ после
обретения независимости.
Ключевые слова:
профсоюзы, советское право, интересы рабочих,
трудовые отношения, правовые основы.
Annotation
: This article examines the legal foundations of trade unions in
Uzbekistan during the pre-independence era when the country was part of the
Soviet Union. It highlights the role of trade unions as an element of state policy,
their functions in production relations and in protecting workers’ interests, as
well as the advantages and drawbacks of the Soviet legal framework. Moreover,
it identifies the factors that laid the groundwork for reforms after independence.
Keywords:
trade unions, Soviet law, workers’ interests, labor relations,
legal foundations.
Kirish:
Oʻzbekiston mustaqilligining oldingi davrida, ya'ni mamlakat Sovet
Ittifoqi tarkibida boʻlgan paytda kasaba uyushmalari siyosiy-ijtimoiy
tuzilmaning bir boʻlagi sifatida muhim ahamiyat kasb etgan [1]. Davlat
siyosatining mehnat munosabatlarini tartibga solishi, ishchilar xuquqlarini
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
128
muhofaza qilish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish sohasida kasaba
uyushmalariga noyob vazifalar yuklanayotgan edi. Biroq bu tashkilotlar asosan
partiya boshqaruvining bir qismi sifatida namoyon boʻlib, mustaqil institut
maqomiga ega emas edi [2].
Mazkur maqolada shu davrda kasaba uyushmalarining huquqiy maqomi
qay tarzda shakllangani, qanday me'yoriy hujjatlar ular faoliyatini tartibga
solgani xamda keyinchalik mustaqillikka oʻtishda ushbu asoslarning qanday
ahamiyat kasb etgani haqida soʻz boradi.
Mustaqillikkacha boʻlgan davrda kasaba uyushmalari boʻyicha ilmiy
adabiyotlar, asosan, sovet tarixshunosligining umumiy yoʻnalishlarida yoritilgan
[3]. Sovet davrida kasaba uyushmalari partiya siyosati bilan uzviy bogʻliq tarzda
ish yuritgani ta'kidlanadi. Milliy manbalarda esa ishchi-xodimlar manfaatlarini
himoya qilish, mehnat muhofazasi vositasi sifatida kasaba uyushmalari qanday
roli boʻlgani haqida ma'lumotlar uchraydi [4]. Huquqiy asoslar bir qancha
qarorlar, farmoyishlar orqali mustahkamlangan. Shu jumladan, Sovet Mehnat
Kodeksi, partiya plenumlari qarori kabi hujjatlar bevosita kasaba uyushmalari
faoliyatini yoʻnaltirib turgan [2][5].
Sovet davrida qabul qilingan partiya qarori, Mehnat Kodeksi, kasaba
uyushmalari nizomlari oʻrganib chiqildi [2].
Davlat arxivlarida saqlanayotgan
zavod-fabrikalar hujjatlari, kasaba uyushmalari konferensiya materiallari koʻrib
chiqildi.
Sovet Ittifoqining turli respublikalarida kasaba uyushmalari faoliyati
qanday shakllangani haqidagi ma'lumotlar bilan taqqoslandi.
Kasaba
uyushmalarining ish beruvchilar va partiya siyosatchilari bilan munosabatlari,
ishchi-xodimlar soni, ularga taqdim etilayotgan imtiyozlar koʻrsatkichlari
oʻrganildi [3][4].
Sovet davrida kasaba uyushmalari, avvalo, partiya siyosatini tadbiq etishda
yordamchi tizim sifatida yoʻlga qoʻyilgan edi [1]. Masalan, ishlab chiqarish
rejalarini bajarish, mehnat intizomini kuchaytirish vazifalarini bajarib, shu bilan
birga, ishchilar safarbarligini ta'minlashda muhim rol oʻynashgan. Biroq bu
tashkilotlar tor siyosiy koʻlamda faoliyat olib borishi sababli ishchilar mustaqil
huquqiy himoya yoki erkin kasaba uyushmasi sifatida amaliy faoliyat koʻra
olmagan [2].
Sovet Mehnat Kodeksida kasaba uyushmalariga bir necha huquq va
vakolatlar berilgan, masalan, ishchi-xodimlar huquqlarini rasmiy muhofaza
qilish, mehnat muhofazasi choralarini nazorat qilish [3]. Biroq amalda partiya
boʻlimi bilan bogʻliq tizim, yuqori tashkiliy idoralar bu tashkilotlar faoliyatini
chegaralab turgan. Kasaba uyushmalari rahbarlarini partiya idoralari tanlab
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
129
tayinlashi yoki tasdiqlashi ishchi-xodimlar mustaqilligi darajasi past boʻlganini
koʻrsatadi [4].
Kasaba uyushmalari jamoaviy shartnomalar tuzishda ishtirok etgan,
ishchilarga uy-joy, dam olish maskanlariga yoʻllanma berish, tibbiy ta'minlashda
koʻmaklashgan [2]. Shu tariqa, ishchi-xodimlar uchun muayyan ijtimoiy
imtiyozlar qamrab olingan. Biroq mehnat munosabatlarida partiya rejasi
birinchi oʻrinda boʻlgani uchun ishchilar haqiqiy mustaqil himoyadan koʻra,
“ma'muriy-idorachi” mexanizm orqali nazoratlanib kelingan [5].
Sovet huquqiy asoslari va partiya siyosatining bir qismi sifatida kasaba
uyushmasi tashkil qilingani mustaqillikdan keyin ham ayrim me'yorlar qolishida
davom etdi [1]. Biroq yangi Konstitusiya (1992) va mehnat qonunchiligi qabul
qilinganidan soʻng, kasaba uyushmalari faoliyati chuqur qayta koʻrib chiqildi.
Shu ma'noda, mustaqillikkacha boʻlgan davrdagi huquqiy meros keyingi
demokratik islohotlar uchun ham asos boʻlib xizmat qildi.
Xulosa:
Mustaqillikkacha boʻlgan davrda kasaba uyushmalari partiya
siyosatini amalga oshiruvchi idora sifatida koʻrilgan, bu esa ularning real
mustaqilligiga chek qoʻygan [2][4].
Sovet Mehnat Kodeksi, partiya qarorlari
kasaba uyushmalarining vakolatlarini aniq belgilagan boʻlsa-da, bu koʻproq
ma'muriy nazoratni rivojlantirgan [3]. Shunday qilib, ishchi-xodimlarning
huquqlari rasmiy hujjatlarda yoritilgan boʻlsa-da, amalda partiya rejasi oldinga
qoʻyilgan.
Barcha kamchiliklarga qaramay, kasaba uyushmalari ishchilar uchun
muayyan darajada ijtimoiy yordam, muhofaza, dam olish maskanlariga
yoʻllanma kabi imtiyozlar taqdim etishda qatnashgan [1][5].
Sovet huquqiy bazasi mustaqillikka erishgandan keyingi kasaba
uyushmalari islohotlarida ma'lum poydevor boʻlib xizmat qildi. Yangi
demokratik islohotlar ushbu huquqiy merosni chuqur qayta koʻrib chiqib,
kasaba uyushmalarining erkin faoliyat olib borishi uchun zamin yaratdi [4].
Shunday qilib, mustaqillikkacha boʻlgan davrda kasaba uyushmalari,
asosan, partiya siyosatiga xizmat qiladigan idoraviy institut boʻlib qolgan boʻlsa-
da, ular keyingi davrda rivojlanishi uchun ma'lum huquqiy asosni shakllantirgan.
Mustaqillikdan soʻng esa bu asoslar demokratik tamoyillar bilan boyitilib, ishchi-
xodimlar manfaatlarini himoya qilishda muhim poydevor vazifasini bajardi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Istoriya profsoyuznogo dvijeniya v Sovetskom Uzbekistane (1985).
Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Abdurahmonov, A. (1990). Trudovoe zakonodatelstvo i profsoyuzi.
Toshkent: Mehnat.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
130
3.
Orlov, Yu. (1978). Profsoyuzi i gosudarstvennaya politika v SSSR. Moskva:
Misl.
4.
Hamidov, R. (1991). Sovet huquqiy tizimida kasaba uyushmalari roli.
Toshkent: Fan nashriyoti.
5.
Kratkiy kurs istorii KPSS (1988). Moskva: Politizdat.
