МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
119
IKKINCHI JAHON URUSHINING BOSHLANISHI HAMDA
O‘ZBEKISTON IJTIMOIY-IQTISODIY SALOHIYATINING URUSHGA
SAFARBAR ETILISHI.
Atabayeva Nigoraxon Maxmudjanovna
Andijon davlat pedagogika instituti
Tarix kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15333099
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Ikkinchi jahon urushi boshlanishi va
O‘zbekistondagi iqtisodiy hamda ijtimoiy salohiyatni urush ehtiyojlariga
safarbar etish jarayonlari tahlil qilinadi. Unda milliy xomashyo bazasi, ishchi
kuchi, transport infratuzilmasi va xorijdan evakuatsiya qilingan korxonalar bilan
hamkorlik kabi omillar qay tarzda davlat siyosatining asosiy yo‘nalishiga
aylangani yoritiladi. Shu bilan birga, urush boshlanishi munosabati bilan siyosiy,
iqtisodiy va madaniy sohalardagi o‘zgarishlar haqida so‘z boradi.
Kalit soʻzlar:
Ikkinchi jahon urushi, safarbarlik, iqtisodiy salohiyat, ijtimoiy
jihat, evakuatsiya
Аннотация:
В статье анализируется начало Второй мировой войны и
процессы мобилизации экономического и социального потенциала
Узбекистана на нужды войны. В нем подчеркивается, как такие факторы,
как национальная сырьевая база, рабочая сила, транспортная
инфраструктура, сотрудничество с эвакуированными из-за рубежа
предприятиями, стали главными направлениями государственной
политики. В то же время рассматриваются изменения в политической,
экономической и культурной сферах, произошедшие в связи с началом
войны.
Ключевые
слова:
Вторая
мировая
война,
мобилизация,
экономический потенциал, социальный аспект, эвакуация.
Annotation:
This article examines the outbreak of World War II and the
mobilization of Uzbekistan’s economic and social potential to meet wartime
demands. It analyzes the role of local raw materials, labor force, transportation
infrastructure, and cooperation with evacuated enterprises. Moreover, it
discusses the political, economic, and cultural changes triggered by the onset of
war.
Key words:
World War II, mobilization, economic potential, social aspect,
evacuation
Ikkinchi jahon urushi rasman 1939 yilda Germaniyaning Polshaga bosib
kirishi bilan boshlandi, biroq Sovet Ittifoqi uchun urush 1941 yilda boshlandi .
Ushbu urush butun mamlakatni, jumladan, O‘zbekistonni ham keng ko‘lamli
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
120
safarbarlikka undadi. Davlat siyosatining ustuvor vazifasi sifatida iqtisodiy
resurslar va ishchi kuchini urush ehtiyojlariga yo‘naltirish asnosida ko‘plab
tarmoqlarning islohoti amalga oshirildi . Shu davrda ko‘plab sanoat korxonalari,
ishlab chiqarish salohiyati, tashkiliy strukturalar frontni oziq-ovqat, kiyim-
kechak, qurol-aslaha bilan ta’minlash vazifasini bajardi. Maqolada, avvalo, urush
boshlanishi bilan bog‘liq ravishda mamlakatda yuz bergan siyosiy, iqtisodiy va
ijtimoiy jarayonlar misolida, xususan, O‘zbekistonda iqtisodiy salohiyatning
safarbar etilishi, ishlab chiqarish bazasi rivoji hamda evakuatsiya qilingan
ob’yektlar bilan o‘zaro hamkorlik eng muhim masalalar sifatida talqin etiladi.
Adabiyotlar tahlili:
Ikkinchi jahon urushi boshlanishi va Sovet Ittifoqidagi
safarbarlik jarayoni ko‘plab tarixchilar tomonidan juda ko‘p o‘rganilgan.
Masalan, Barber va Harrison uzoq yillar davomida urush davrida Sovet
Ittifoqining iqtisodiy siyosatini tahlil qilib, unda mahalliy resurslardan
foydalanish samarasiga e’tibor qaratgan. Shu bilan birga, ichki frontda ursh
ehtiyojlariga yo‘naltirilgan siyosiy qarorlar O‘zbekistonda qanday aks etgani
milliy olimlar tomonidan yoritilgan . Mahalliy tadqiqotchilar o‘z asarlarida
evakuatsiya qilіngan korxonalarni qabul qilish, ishlab chiqarishni oshirish, paxta
va neft singari strategik ahamiyatga ega xomashyo salohiyatini boyitish eng
muhim vazifa bo‘lganini qayd etadilar . Shu asnoda Respublikada oziq-ovqat
mahsulotlari, yengil sanoat, neft qayta ishlash va boshqa sohalarda katta
o‘zgarishlar sodir bo‘lgan.
Tadqiqot metodologiyasi:
Tadqiqotni amalga oshirishda bir qator uslublar qo‘llanildi:
Tarixiy-tahliliy metod: Urush boshlanishi va Sovet Ittifoqida uzoq muddatli
siyosiy qarorlar qabul qilinishi bilan bog‘liq arxiv hujjatlari va ilmiy adabiyotlar
o‘rganildi .
Hujjatlar tahlili:
O‘zbekistonda urush boshlanishi bilan safarbar etilgan
iqtisodiy resurslar, shu jumladan paxta hosili, neft nashri, oziq-ovqat zaxiralari
haqidagi rasmiy ma’lumotlar ko‘rib chiqildi.
Solishtirma metod:
Respublikada amalga oshgan choralar boshqa Sovet
hududlari bilan taqqoslandi, mahalliy sharoit, xomashyo bazasi va aholining
turmush tarzi tafovuti aniqlandi .
Iqtisodiy tahlil: Ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari, ishchi kuchi taqsimoti,
ta’minot va logistika bilan bog‘liq raqamlar o‘rganilgan holda, kamchiliklar va
yutuqlar aniqlandi .
Tahlil natijalari:
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
121
Urush boshlanishi va safarbarlik siyosati: 1941 yilda urush boshlanishi
bilan mamlakatda umum safarbarlik e’lon qilindi. Unda harbiy xizmatga chaqiriq
ko‘lami kengaydi, ishlab chiqarish tarmoqlari urush ehtiyojlariga moslashtirildi.
O‘zbekiston bu jarayonda paxta, don mahsulotlari, neft kabi strategik
xomashyolar manbai sifatida alohida o‘rin tutdi .
Iqtisodiy salohiyatni urushga yo‘naltirish: O‘zbekiston mahalliy resurslarni
sekin-asta front talablariga moslashtirdi. Paxta-yengil sanoat korxonalari harbiy
kiyim-kechak ishlab chiqarishga o‘tdi, neft qayta ishlash zavodlari esa texnik
yoqilg‘i bilan frontni ta’minlashda ishtirok etdi. Shunday tarzda amalga
oshirilgan safarbarlik siyosatining asosiy maqsadi qisqa muddatda baland ishlab
chiqarish ko‘rsatkichlariga erishish edi.
Ishchi kuchi masalasi va mahalliy aholi ishtiroki: Sanoat korxonalarida,
paxta dalalarida yoki transport sohasida joylashgan ishlab chiqarish siyosatini
amalga oshirish uchun katta miqdorda ishchi kuchi kerak bo‘ldi [3] . Biroq urush
munosabati bilan ko‘plab yoshlar frontga ketgani tufayli, ko‘proq ayollar,
keksalar va o‘smirlar mehnat qilishga majbur bo‘ldi. Shu orqali mahalliy aholi
urush davrida hal qiluvchi rol o‘ynadi .
Evakuatsiya qilingan korxonalar bilan hamkorlik: G‘arbiy hududlardan
evakuatsiya qilingan sanoat korxonalari hamda ularda ishlagan muhandislar,
mutaxassislar O‘zbekiston hududiga joylashdi . Ular mahalliy paxta, neft, oziq-
ovqat resurslarini qayta ishlashda yangi texnologiyalar olib kirdi. Bu bir
tomondan frontni ta’minlashni kuchaytirsa, ikkinchi tomondan respublikada
sanoat rivojlanishi uchun sifat jihatdan yangi pog‘ona bo‘ldi .
Xulosa:
Urush boshlanishi butun Sovet Ittifoqi bilan bir qatorda,
O‘zbekistonda ham siyosiy qarorlarni tezda qabul qilish va iqtisodiy
imkoniyatlarni urush ehtiyojlariga yo‘naltirishni talab etdi .
Paxtachilik, neft qayta ishlash, yengil sanoat sohalari davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilandi. Bu orqali urush talablari
qondirildi va mintaqaviy sanoat bazasi ham shakllandi .
Urush g‘ayriixtiyoriy ravishda ko‘plab turmush tarzini o‘zgartirib yubordi.
Ayollar va o‘smirlar ishchi kuchi sifatida maydonga chiqdi, evakuatsiya qilingan
mutaxassislar mahalliy jamoalar bilan hamkorlik qildi .
G‘arbdan evakuatsiya qilingan korxonalar ko‘magida mahalliy iqtisodiyot
yangi texnologiyalar bilan boyidi, bu esa Respublika sanoat rivojlanishi uchun
muhim turtki bo‘ldi.
Shunday qilib, urush boshlanishi va u bilan bog‘liq ravishda O‘zbekistonda
iqtisodiy hamda ijtimoiy salohiyatni safarbar etish jarayonlari tarixiy ahamiyat
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
122
kasb etadi. Paxta, neft, oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishni ko‘paytirish,
mahalliy aholi mehnatidan keng foydalanish, evakuatsiya qilingan korxonalar
bilan hamkorlik orqali frontni ta’minlashda muhim natijalar qo‘lga kiritildi. Bu
davrdagi tajriba mamlakatimiz iqtisodiy tarixida muhim bosqich bo‘lib,
keyinchalik sanoat rivojining poydevorlaridan birini yaratdi.
Foydalangan adabiyotlar:
1. Roberts, G. (2006). Stalin’s Wars: From World War to Cold War, 1939-1953.
New Haven: Yale University Press.
2. История Узбекистана (1992). Тошкент: Фан нашриёти.
3. Barber, J. & Harrison, M. (1991). The Soviet Home Front 1941-1945: A Social
and Economic History of the USSR in World War II. London: Longman.
4. Орлов, Ю. (1976). Политика советского государства в годы войны.
Москва: Наука.
5. Ahmedov, Sh. (2000). O‘zbekistonda sanoat rivojlanishi tarixi. Toshkent:
Universitet nashriyoti.
