МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
110
TO
‘
QIMACHILIK SANOATIDA EKOLOGIK BARQARORLIK:
MUAMMO VA YECHIMLAR
Po’latova Durdona
Toshkent
xalqaro Kimyo universiteti 1-bosqich
magistratura talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15322392
Anotatsiya
Ushbu maqolada to
‘
qimachilik sanoatida ekologik barqarorlik muammolari
va ularni hal etish yo
‘
llari ko
‘
rib chiqiladi. Global to
‘
qimachilik sanoati atrof-
muhitga sezilarli ta
’
sir ko
‘
rsatadi: suv resurslarining isrof qilinishi,
chiqindilarning ko
‘
payishi va havoga zararli gazlarning chiqarilishi asosiy
muammolar hisoblanadi. Maqolada ekologik barqaror matolar turlari, ilg
‘
or
ishlab chiqarish texnologiyalari,
“
tez moda” va
“
sekin moda” tushunchalari
hamda ekologik barqaror modaning kelajagi haqida fikr yuritiladi. Ekologik toza
kiyim-kechak ishlab chiqarishning muhimligi va jamiyat uchun ahamiyati keng
yoritiladi
Kalit so
‘
zlar
: to
‘
qimachilik sanoati, ekologik barqarorlik, organik paxta,
qayta ishlangan tolalar, zero waste, tez moda, sekin moda
Bugungi kunda dunyo miqyosida kiyim-kechak sanoati yildan-yilga o
‘
sib
bormoqda. Bu soha milliardlab odamlarni ish bilan ta
’
minlasa-da, atrof-muhitga
jiddiy zarar yetkazmoqda. Suv resurslarining isrof qilinishi, plastik va kimyoviy
chiqindilarning ortib borishi, havo ifloslanishi ushbu sohaga bog
‘
liq eng katta
ekologik muammolardan sanaladi.An
’
anaviy to
‘
qimachilik materiallari ishlab
chiqarishda katta miqdorda suv, kimyoviy moddalar va energiya sarflanadi.
Masalan, 1 kg paxta ishlab chiqarish uchun taxminan 10,000 litr suv talab
qilinadi, har yili esa 92 million tonna to
‘
qimachilik chiqindilari hosil bo
‘
ladi.
Ushbu muammolarni hal qilish maqsadida ekologik barqaror matolar va ilg
‘
or
texnologiyalar joriy etilmoqda.
Maqolada to
‘
qimachilik sanoatidagi ekologik muammolar, barqaror matolar
turlari, innovatsion texnologiyalar va kelajak istiqbollari haqida so
‘
z yuritamiz.
Kiyim-kechak ishlab chiqarish katta hajmdagi tabiiy resurslarni talab qiladi.
Statistik ma
’
lumotlarga ko
‘
ra:
• 1 kg paxta ishlab chiqarish uchun taxminan 10,000 litr suv sarflanadi.
• Har yili 92 million tonna to
‘
qimachilik chiqindilari hosil bo
‘
ladi.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
111
• Sintetik matolar ishlab chiqarishda neft mahsulotlari ishlatiladi, bu esa
karbonat angidrid chiqindilarini oshiradi.
Ayniqsa, an
’
anaviy paxta yetishtirish va sintetik tolalar ishlab chiqarish
atrof-muhit uchun eng katta xavflardan biri hisoblanadi. Shuning uchun ekologik
barqaror yechimlarni izlash tobora muhim bo
‘
lib bormoqda.
Hozirgi kunda ekologik toza matolar ishlab chiqarish keng rivojlanmoqda.
Quyida eng muhim barqaror matolar turlari bilan tanishamiz:
1. Organik paxta
An
’
anaviy paxtadan farqli o
‘
laroq, organik paxta pestitsid va kimyoviy
o
‘
g
‘
itlarsiz yetishtiriladi. Bu esa tuproq va suv resurslarini asrashga yordam
beradi.
2. Qayta ishlangan tolalar
Plastmassa chiqindilaridan qayta ishlangan polyester bugungi kunda
ekologik barqaror matolar ichida muhim o
‘
rin tutadi. Masalan, plastik shishadan
tayyorlangan 1 kg polyester 60% energiya tejash imkonini beradi.
3. Bambuk tolasi
Bambuk tez o
‘
sadigan o
‘
simlik bo
‘
lib, u kam suv talab qiladi va tabiiy
ravishda qayta tiklanadi. Bambuk matolari ekologik toza va antibakterial
xususiyatlarga ega.
4. Tabiiy tolalar
Zig
‘
ir, kanop va kokos tolalari tabiiy biologik parchalanish xususiyatiga ega
bo
‘
lib, ekologik jihatdan qulay materiallar hisoblanadi.
So
‘
nggi yillarda ekologik barqarorlikni ta
’
minlash uchun innovatsion
texnologiyalar ishlab chiqilmoqda. Ular quyidagilardan iborat:
• Suvni tejovchi texnologiyalar – Masalan, DryDye texnologiyasi suv
ishlatmasdan bo
‘
yash jarayonini amalga oshirishga imkon beradi.
• Biotexnologiya – Genetik modifikatsiyalangan o
‘
simliklar va
mikroorganizmlar yordamida ekologik toza tolalar ishlab chiqarilmoqda.
• 3D to
‘
qimachilik – Ortiqcha chiqindilarsiz aniq o
‘
lchovli kiyim-kechak
ishlab chiqarish usuli.
Shuningdek, ekologik barqarorlikni qo
‘
llagan mashhur brendlar ham
mavjud:
• Patagonia – Qayta ishlangan materiallardan foydalanadi va ekologik
loyihalarni qo
‘
llab-quvvatlaydi.
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
112
• H&M Conscious Collection – Ekologik toza xomashyodan tayyorlangan
kiyimlar ishlab chiqaradi.
• Adidas – Plastik chiqindilarni qayta ishlash orqali sport kiyimlari ishlab
chiqarmoqda.
Tez moda (Fast fashion) atrof-muhitga katta zarar yetkazayotgani sababli,
so
‘
nggi yillarda sekin moda (Slow fashion) harakati rivojlanmoqda. Bu harakat
sifatli, uzoq muddat foydalanish mumkin bo
‘
lgan kiyim-kechak ishlab
chiqarishni qo
‘
llab-quvvatlaydi.
Shuningdek, ishlab chiqarishda:
• Ishchilarning huquqlarini himoya qilish;
• Adolatli mehnat sharoitlarini yaratish;
• Foydalanilgan mahsulotlarni qayta ishlash kabi tamoyillar ustuvor
ahamiyatga ega bo
‘
lmoqda.
Bundan tashqari, brendlar ekologik talablar ortayotganini ko
‘
rib, ishlab
chiqarish jarayonlarini takomillashtirishga harakat qilishmoqda.
Kelajakda zero waste (nol chiqindi) texnologiyalari rivojlanishi kutilmoqda.
Bu yo
‘
nalishda quyidagi yutuqlar muhim o
‘
rin tutadi:
• Raqamli kiyim dizayni – chiqindilarni kamaytirish va matolardan samarali
foydalanish.
• Mikrobial ipak va boshqa yangi ekologik materiallar – an
’
anaviy tolalarga
alternativalar ishlab chiqish.
Biroq, ekologik barqaror modani ommalashtirishda muammolar ham
mavjud:
• Narxlarning balandligi – ekologik matolar va texnologiyalar qimmat
bo
‘
lishi mumkin.
• Tez moda brendlarining qarshiligi – arzon va tez ishlab chiqarish yo
‘
lidan
borayotgan kompaniyalar ekologik o
‘
zgarishlarga qiziqish bildirmasligi mumkin.
• Iste
’
molchilarning ongini o
‘
zgartirish – hamma ham ekologik barqaror
kiyimlarni tanlashga tayyor emas.
Xulosa
Ekologik barqaror matolar va innovatsion ishlab chiqarish texnologiyalari
kelajak avlodlar uchun resurslarni saqlashning muhim qismidir. To
‘
qimachilik
sanoatida ekologik barqarorlik ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan ham muhim
ahamiyatga ega.Har bir iste
’
molchi ekologik toza mahsulotlarni tanlash orqali
atrof-muhitga ijobiy hissa qo
‘
shishi mumkin. Buning uchun ekologik barqaror
brendlarni qo
‘
llab-quvvatlash, qayta ishlangan materiallardan tayyorlangan
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
113
kiyimlarni tanlash va ortiqcha iste
’
moldan voz kechish kifoya.Kelajak ekologik
barqaror modaning rivojlanishiga bog
‘
liq!
Adabiyotlar ro’yhati:
1. Kerr, J., & Landry, J. (2017). Pulse of the fashion industry. Global Fashion
Agenda
&
The
Boston
Consulting
Group.
Retrieved
from
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8257395/
2. Water Footprint Network. (n.d.). A guide to reducing the water footprint of
cotton
cultivation.
Retrieved
from
https://waterfootprint.org/resources/A_guide_to_reduce_water_footprint_of_co
tton_cultivation.pdf
3. Suston Magazine. (2021). Is recycled polyester sustainable? Retrieved from
https://sustonmagazine.com/2021/09/21/is-recycled-polyester-sustainable/
4. DryDye Fabric. (n.d.). DryDye® Technology. Retrieved from
https://www.drydyefabric.com/technology
5. Earth.Org. (2025). Fast fashion and its environmental impact in 2025.
Retrieved
from
https://earth.org/fast-fashions-detrimental-effect-on-the-
environment/
6. Fashion United. (2018). How sustainable is recycled polyester? Retrieved
from
https://fashionunited.uk/news/fashion/how-sustainable-is-recycled-
polyester/2018111540000
7. Yale Environment 360. (2014). Can waterless dyeing processes clean up the
clothing industry? Retrieved from
https://e360.yale.edu/features/can_waterless_dyeing_processes_clean_up_cloth
ing_industry_pollution
8. United Nations Environment Programme. (2025). Sustainable fashion to take
centre
stage
on
Zero
Waste
Day.
Retrieved
from
https://www.unep.org/technical-highlight/sustainable-fashion-take-centre-
stage-zero-waste-day
